NAGTALO SI NANAY AT ANG BOMBAY DAHIL HINDI NAKAPAGHULOG NG ILANG ARAW

Bata pa ako noon. Nakaupo lang ako sa sulok ng bahay, yakap ang luma kong unan, habang naririnig ko ang malalakas na boses sa labas.

“Ilang araw na po ‘yan, Nanay. Hindi puwedeng palaging palugit,” mariing sabi ng Bombay, hawak ang maliit niyang notebook na punô ng listahan ng may utang.

Tahimik lang si Nanay noong una. Kita ko sa mukha niya ang pagod, namumula ang mata, nanginginig ang labi. Tatlong araw na kasi siyang hindi nakakapaghulog. Hindi dahil ayaw niya, kundi dahil wala talaga. Si Tatay, matagal nang walang trabaho. Ako naman, may lagnat noon kaya hindi rin siya nakapagbenta ng kakanin sa palengke.

“Pasensya na po, Kuya. Sa susunod po, maghuhulog na ako.” mahina niyang sagot.

Pero umiling ang Bombay. “Ganyan lagi ang sinasabi n’yo. Paano naman ang puhunan ko? Kayo lagi wala sa bahay, pero marami tsenilas sa labas. Noong kayo umutang nakatali aso, ngayon ako singil nakawala mga aso. Paano ako sisingil takot ako sa aso.”

Doon na umakyat ang boses ni Nanay.

“Kung may pera lang ako, hindi ako magmamakaawa! Hindi mo alam ang hirap namin!”

Nagkatinginan ang mga kapitbahay. Ramdam ko ang hiya at takot. Para bang lumiit ang bahay namin sa gitna ng ingay.

Biglang napasigaw ang Bombay. “Kung wala kayong pambayad, huwag na kayong mangutang!”

Hindi na napigilan ni Nanay ang luha niya.

“Madali sa’yo magsalita. Hindi ka nagugutom. Hindi mo naririnig ang tiyan ng anak ko tuwing gabi!”

Tahimik ang paligid. Kahit ang mga tsismosa, hindi na kumibo.

Saglit na tumahimik ang Bombay. Tiningnan niya ako, nakasilip sa pinto, payat, maputla, may hawak na basang panyo sa noo.

Bumuntong-hininga siya.

“Sige, tatlong araw pa. Pero huwag n’yo akong takbuhan.” Umalis siya nang hindi na lumingon. Naupo si Nanay sa sahig at doon tuluyang humagulgol. Lumapit ako at niyakap ko siya.

“Pasensya na, anak…” bulong niya.

Lumipas ang mga araw. Kahit may sakit pa, pinilit ni Nanay magbenta. Unti-unti, nakabayad siya, hanggang sa huling hulog.

Mula noon, hindi na siya muling umutang.

At ako, natutong hindi husgahan ang isang tao dahil sa utang, dahil minsan, ang tunay na may utang ay ang buhay sa mga taong patuloy na lumalaban kahit wala nang natitira.

Anim na taon ang lumipas. Nakapagtapos ako ng kolehiyo, at ngayon, empleyado na ako sa isang maliit na opisina sa bayan. Mas maayos na ang buhay naming mag-ina. Naisip kong umutang para makapagpatayo ng maliit na karinderia si Nanay. Sa bangko ako pumunta, pero nabigo dahil kulang sa mga papeles. Sa huling pag-iisip, naitanong ko kay Nanay kung saan noong panahon siya umuutang.

Natahimik siya. “Ayoko na ng ganoong sistema, anak. Alam mo naman kung bakit.”

Pero wala kaming choice. Sinundan ko ang alaala, pabalik sa lumang kanto, sa gusaling maliit at madilim na may karatulang “PALOAN – 5/6”. Pumasok ako, at doon, nakaupo pa rin siya. Si Mang Berto—ang tawag namin noong ‘Bombay’—ngunit ngayon ay mas matanda na, may malalim na mga guhit sa noo, at hindi na ang dating malamig na tingin.

Narinig ko ang boses niya, mahina ngunit matatag, sa isang babaeng umiiyak: “Sige, hulog ka ulit sa Lunes. Huwag mo nang pahirapan ang sarili mo.”

Nang dumating ang pagkakataon ko, hindi niya ako nakilala. Nagpakilala ako. “Ako po ‘yung anak ni Aling Pacing… noong panahon na nagkasakit ako’t hindi po siya nakapaghulog.”

Napakagat-labing si Mang Berto. Tumayo siya at tiningnan ako nang matagal. “Malaki ka na. Kamusta ang nanay mo?”

“Handa na pong magnegosyo, kaya lang…”

“Kaya nandito ka.” Tumango siya. Nang ipakita ko ang aking mga papeles at plano, tila nag-iba ang kanyang ekspresyon. Imbes na tinging negosyante, para bang may kirot.

Huminga siya nang malalim at ibinalik ang aking papel. “Huwag na. Huwag kang mangutang sa akin. Mangutang ka sa bangko, o sa gobyerno. Mas mababa ang interes.”

Nabigla ako. “Pero po, nandito na ako. At… hindi po ba kayo nagpapautang?”

Tumalikod siya at kinuha ang isang maliit na kahon mula sa ilalim ng mesa. Binuksan niya ito. Looban ay puno ng lumang mga notebook—katulad ng hawak niya noon—at isang maliit na sobre na puno ng larawan. Ipinakita niya sa akin ang isang larawan ng isang batang lalaki, payat at maputla.

“Ito ang anak ko. Si Jun-Jun. Namatay siya noong 1998, sa dengue. Walang wala ako noon. Wala akong maipambili ng gamot, wala akong maipang-ospital. Inutangan ko ang lahat ng bombay na kakilala ko, ngunit… huli na ang lahat.”

Nanlaki ang mga mata ko. Tumingin siya sa akin, diretso sa mga mata.

“Alam mo kung bakit kita pinagbigyan noon? Dahil nakita ko sa iyo ang anak ko. At ayaw kong maramdaman muli ng isang ina ang narandaman ko noong mawala siya. Ginawa ko ang trabaho ko—ang maningil—pero mula noong araw na iyon, binago ko ang sistema ko. Hindi na ako nangongolekta nang may pananakot. Alam kong mas masahol pa ang iba.”

Inilapag niya ang kahon. “Kaya umalis ka na rito. Huwag mo nang sundan ang mga yapak ng nanay mo sa pagiging utang dito. Nagpapautang ako para mabuhay, ngunit hindi ko na kayang makakita ng isa pang batang nagugutom, o isa pang magulang na nawawalan ng anak dahil sa kahirapan. Ang pera ko… minsan, naging dahilan din ito ng paghihirap ng iba. May hangganan ang lahat.”

Dinala ko ang kwento ni Mang Berto kay Nanay. Nanangis siya nang marinig ito. “Kaya pala… pagkatapos noon, ibang-iba na siya. Minsan, nagpapadala pa ng gamot noong may dengue outbreak.”

Nagpasiya kami. Hindi na kami mangungutang sa kanya. Sa halip, pinagsikapan naming ipon nang ipon, hanggang sa makabuo kami ng sapat na puhunan mula sa aking sweldo at sa maliit na kita ni Nanay sa kakanin.

Isang taon ang lumipas, binuksan na namin ang karinderia. Sa araw ng soft opening, dumating si Mang Berto, may dala-dalang maliit na basket ng prutas.

“Para sa inyo,” aniya. “Pang-good luck.”

Inanyayahan namin siyang kumain. Habang kumakain, tiningnan niya ang karinderia at ang mga kumakain. May ngiti sa kanyang mga mata. “Sabi ko sa iyo, hindi mo na kailangang mangutang.”

“Hindi po namin makakalimutan ang kabaitan ninyo, Mang Berto,” sabi ni Nanay.

Umiling siya. “Kabaitan? Hindi. Ito ay pagbabayad sa isang pagkakautang na hindi kayo aware. Noong mawala ang anak ko, nawalan ako ng dahilan. Naging makina na lang ako. Kayo… kayo ang unang nagbigay sa akin ng dahilan para maging tao muli.”

Bago siya umalis, may ibinigay sa akin: isang lumang susi.

“Ito ang susi ng isang maliit na silid sa likod ng aking tindahan. Nandoon ang aking mga lumang notebook. Kapag wala na ako, sunugin mo ang lahat ng may pangalan sa mga ‘yan. Pakiusap lang.”

Tinanong ko siya kung bakit.

“Para mawala ang hiya. Para mabura ang pagkakautang—hindi sa pera, kundi sa dignidad. Walang dapat magkaroon ng permanenteng tala ng kanilang kahinaan.”

Umalis si Mang Berto, at tiningnan ko ang susi sa aking palad. Para bang hawak ko ang bigat ng daan-daang kwento ng paghihirap, at sa parehong sandali, ang kalayaan mula rito.

At doon ko naunawaan: ang tunay na pagbabayad-utang ay hindi palaging tungkol sa pera. Minsan, ito ay ang pagpapaalala sa isang tao ng kanyang pagkatao, o ang pagbibigay ng pagkakataon na magsimulang muli—na parang tubig sa ilalim ng tulay, dumadaloy, naglilinis, at nagpapatuloy, dala-dala ang nakaraan ngunit hindi na nabibihag nito.

Nakatingin ako kay Nanay, abala sa pagliligpit, may ngiti sa labi—malaya, sa wakas, hindi lamang mula sa utang, kundi mula sa takot na bumalik sa sulok na iyon ng bahay na yakap ang isang lumang unan, habang ang mundo ay nagwawala sa labas.