Habang papalapit ang eroplano sa NAIA, hindi ko na napigilang tumulo ang luha ko. Limang taon akong nasa Saudi, limang taon din akong nagtiis na hindi makita ang mga ngiti ng asawa ko at ng mga anak ko. Iniisip ko kung magiging masaya kaya sila? Magugulat kaya sila? Kilala pa kaya nila ako?

Pagbaba ko ng eroplano, ang unang ginawa ko ay maghanap ng taxi papuntang Cainta. Dala-dala ko ang isang malaking bag na puno ng mga pasalubong – tsokolate, dates, perfume, laruan para sa mga bata, at magandang abaya para kay Anita.

Habang nasa byahe, nag-scroll ako sa phone ko. Wala akong masyadong balita sa kanila nitong mga nakaraang buwan. Si mama lang ang kausap ko, at siya lagi ang nagkukuwento tungkol sa mga bata. “Okay lang sila,” sabi niya lagi. “Wala kang dapat ipag-alala.”

Pagdating ko sa harap ng bahay namin, may kakaiba akong naramdaman. Tahimik. Madilim na, mga alas-otso na ng gabi, pero dapat nasa bahay lang sila. Kumatok ako. Walang sumasagot. Pinitasan ko ang pinto – bukas naman pala.

Pagpasok ko, nagulat ako sa nakita ko.

Doon sa maliit na kusina, nakaupo si Anita sa sahig. Nakayuko. Sa harap niya, isang maliit na kandila lang ang ilaw. Hindi ko siya nakita agad dahil madilim. Pero nang imulat niya ang mga mata at nakita ako, nanlaki ang mga mata niya. Parang hindi makapaniwala.

“Mahal…,” sabi ko sa sign language. “Ako na ito. Umuwi na ako.”

Bigla siyang tumayo at niyakap ako nang mahigpit. Nanginginig siya. Umiiyak. Pero hindi ko maintindihan kung bakit parang may kakaiba. Bakit madilim? Bakit walang kuryente? Nasaan ang mga bata?

Hinawakan niya ang kamay ko at dinala ako sa kwarto. Doon, nakita ko ang dalawa kong anak – natutulog sa sahig, walang kumot, sa manipis na banig lang. Ang bunso, mahina ang katawan. Pawis na pawis. May lagnat.

“Bakit hindi niyo dinala sa ospital?!” tanong ko, halos hindi na makahinga sa gulat.

Umiling si Anita. Umiiyak. Ginawa niya ang sign na “walang pera”.

Hindi ako makapaniwala. “Pero nagpapadala naman ako! Bakit walang pera?”

Nanginginig siyang tumingin sa akin. Sa sign language, sinabi niya: “Ang nanay mo… hindi niya binibigay sa akin ang pera. Sinasabi niya… para raw sa pagkain ng pamilya… pero hindi ko nakukuha. Hindi ko mabili ang gamot ng mga bata. Hindi ako makapagreklamo… pipi ako… hindi ako maintindihan ng iba.”

Parang binuhusan ako ng malamig na tubig. Pakiramdam ko, nagdilim ang paligid ko.

Hindi ako nakatulog nang gabing iyon. Buong magdamag akong nakaupo sa tabi ng mga anak ko, hawak ang kamay ni Anita. Hindi kami nag-usap, pero ramdam ko ang bigat ng limang taon niyang pagtitiis.

Kinabukasan, maaga akong nagising. Pinakain ko ang mga bata gamit ang natitirang tinapay sa mesa. Hindi ako umimik kay Anita – hindi dahil galit ako sa kanya, kundi dahil hindi ko alam kung paano sasabihin ang gusto kong gawin.

Lumipas ang ilang oras. Maya-maya, dumating si mama galing palengke. Bitbit ang ilang grocery. Pagkakita niya sa akin, halos malaglag ang dala niya.

“Arman! Anak! Bakit hindi ka nagsabi?!” sabi niya, nagmamadaling lumapit. Sabay yapos sa akin.

Hindi ako kumibo. Tiningnan ko lang siya. Tapos tumingin ako kay Anita, na nasa sulok, hawak ang kamay ng mga bata.

“Mama,” mahinahon kong tanong. “Saan napunta ang padala ko sa loob ng limang taon?”

Nanlamig si mama. Napansin ko ang pag-iwas ng tingin niya. “Ah… e… anak, alam mo naman, madami tayong gastusin dito. Ang mga kapatid mo, may mga kailangan din. At saka…”

“Mama, limang taon akong nagtrabaho sa Saudi. Nagpadala ako ng pera kada buwan. Saan napunta lahat ‘yun?” putol ko sa kanya.

Biglang pumasok ang mga kapatid ko. Tila nakaramdam sila ng tensyon. Tumayo ako, nilapitan sila.

“Alam niyo ba,” sabi ko, pabulong pero may galit, “na ang asawa ko at mga anak ko, walang kuryente dito? Na ang anak ko may lagnat kagabi at hindi nadala sa ospital dahil walang pera? Na limang taon kayong kumakain gamit ang pinaghirapan ko, habang ang sarili kong pamilya, ganito pala ang lagay?”

Si mama, umiiyak na. “Anak, patawarin mo ako. Akala ko naman… kasi naman si Anita, pipi siya, hindi naman siya marunong mag-manage ng pera. At saka, tutal, dito naman kayo titira pag-uwi mo, para sa inyo rin naman ‘yun.”

“Hindi, mama,” mariin kong sabi. “Hindi para sa kanya ‘yun. Para sa pamilya ko ‘yun. Kay Anita. Sa mga anak ko. Wala kayong karapatan na kunin ‘yun, kahit ano pa ang rason niyo.”

Tumalikod ako at hinarap si Anita. Umiiyak siya. Hindi ko alam kung gaano siya katagal na ganito. Hindi ko alam kung paano niya kinaya ang lahat ng mag-isa. Pipi at bingi, walang makausap, walang mapagsabihan ng sama ng loob.

Lumuhod ako sa harap niya. Hinawakan ko ang kamay niya.

“Pasensya na,” sabi ko sa sign language. “Hindi ko alam. Hindi na mauulit.”

Yumakap siya sa akin. Naramdaman ko ang pag-iyak niya sa balikat ko – yung tipong pigil na pigil sa loob ng limang taon. Yung tipong iyak na walang boses, pero masakit pa rin.

Kinabukasan, umalis kami ng bahay ng nanay ko. Lumipat kami sa isang maliit na apartment malapit sa Maynila. Hindi kalakihan, pero amin. May kuryente. May tubig. May pinto kaming sarado – literal at simboliko.

At sa unang pagkakataon, sa loob ng limang taon, kumain kaming apat na magkakasama. Walang iba. Walang nanay. Walang kapatid. Walang diktang pera.

Tanging kami lang.

Ang pipi kong asawa, sa wakas, nagsalita – hindi sa bibig, kundi sa mata. At sa unang pagkakataon, nakita ko ang totoo niyang ngiti.

Matagal man bago ko natutunan, pero ngayon alam ko na: Ang pamilya, hindi nasusukat sa pera. Pero ang perang pinaghirapan mo, dapat sa kanila lang napupunta – hindi sa iba.

Wakas.