Umuwi ako nang mas maaga kaysa sa nakatakda—isang araw.

Hindi dahil may biglaang problema, at hindi rin dahil pagod ako. Umuwi ako dahil nami-miss ko ang tahanan. Nami-miss ko ang maliit naming kusina tuwing umaga na may amoy ng tinostang tinapay. Nami-miss ko ang tunog ng maliliit na yabag ni Issa sa pasilyo, habang tumatakbo siya at sumisigaw ng “Mama” sa tinig na antok pa. Gusto kong bigyan sila ng isang munting sorpresa—isang simpleng saya, gaya ng patuloy kong pagsisikap na panatilihing buo ang pamilyang ito kahit hinihila ako ng trabaho kung saan-saan.

Ako si Mariane. Isang Regional Manager sa isang malaking kumpanya. Ang buhay ko ay sinusukat ng mga flight schedule, kontrata, at mga pulong na umaabot hanggang gabi. Ang asawa kong si Gary ay mabait—sobrang bait na minsan napapaisip ako kung ang kabaitan ba niya ay nagiging pag-iwas na sa pananagutan. Halos lahat ng bagay ay sinusunod niya sa kanyang ina—si Donya Pacita—at ang kapatid niyang si Rona ay naninirahan sa bahay na ito na para bang siya ang tunay na may-ari.

Ang bahay na ako ang bumili.

Akala ko noon, tama ang desisyong patirahin sila rito. Kapag nasa biyahe ako, may kasama si Gary. May mag-aalaga kay Issa. Akala ko, ang pamilya ay lugar na pinoprotektahan ang isa’t isa.

Iyon ang pinaniwalaan ko.

Dapat isang linggo ang biyahe ko sa Singapore, pero natapos nang maaga ang lahat. Nang mag-book ako ng mas maagang flight pauwi, hindi ko tinawagan si Gary. Gusto kong makita ang gulat sa mukha niya. Gusto kong tumakbo si Issa at yakapin ako. Sa maleta ko ay may Lego set na matagal nang hinihiling ng anak ko, at ilang tsokolate—alam kong hahatiin niya iyon sa lahat, dahil ganoon si Issa: mabait at laging iniisip ang iba.

Biyernes ng hapon, tumayo ako sa harap ng bahay namin.

Napakatahimik.

Naka-park ang kotse ni Rona nang pahilis, gaya ng dati. Kalat-kalat sa porch ang matataas niyang sapatos, katabi ng tsinelas ni Donya Pacita. Binuksan ko ang pinto gamit ang sarili kong susi at pumasok sa pamilyar ngunit biglang naging banyagang espasyo.

Napakalamig sa loob. Naka-max ang aircon. Mula sa sala ay rinig ang tawanan—magaan at walang iniintinding problema—na nagpahinto sa akin.

— Ang sarap ng cake na ’to, Ma.

— Oo, pero mas masarap sana kung may juice. Tawagin mo nga ang bata.

Hindi ako pumasok sa sala. Dumiretso ako sa kusina para ilapag ang mga dala ko. Ngunit ilang hakbang pa lang sa maikling pasilyo, gumuho ang buong mundo ko—walang ingay, walang babala.

Nandoon si Issa.

Nakatuwad siya sa malamig na sahig, nakayuko ang ulo. Hawak niya ang basang-basahan na mabigat sa tubig. Halos wala na ang mantsa ng tsokolate sa tiles, ngunit patuloy pa rin siyang naglalampaso—parang kapag tumigil siya kahit sandali, may masamang mangyayari.

Namumula ang maliliit niyang kamay, nanginginig. Umuuga ang payat niyang balikat sa bawat pigil na paghinga. Umiiyak si Issa, pero hindi siya naglalakas-loob na umiyak nang malakas. Tumutulo ang luha niya sa sahig, humahalo sa tubig ng basahan. Suot niya ang luma at kupas na damit—ang damit na akala ko’y matagal nang itinapon. May mga gasgas ang kanyang tuhod na hindi pa naghihilom.

Nakatayo lang ako roon, hindi makagalaw.

Sa sala, malinaw at malupit ang tunog ng kutsarang tumatama sa baso ng ice cream. Lumingon si Donya Pacita at nakita ako. Hindi siya nagulat. Bahagya lang siyang nagtaas ng kilay, na para bang ang pagdating ko ay isang abalang wala sa oras.

— Maaga kang umuwi?

Hindi agad ako sumagot. Nakatitig pa rin ako kay Issa. Nang marinig niya ang boses ng lola niya at makita akong nakatayo roon, nanlaki ang kanyang mga mata sa gulat. Agad siyang yumuko at mas mabilis pang naglampaso.

— Mama… — basag at mahina ang boses niya.

Tumawa si Rona, hawak pa rin ang baso ng ice cream.

— Bata lang naman ’yan. Kung nakatapon, dapat maglinis.

Marahang ibinaba ni Donya Pacita ang kutsara.

— Huwag kang tumingin nang ganyan. Dinidisiplina ko lang siya. Kapag hindi natutong matakot ang bata, lalaki ’yang pasaway.

Nakatayo si Gary sa likuran nila. Tumingin siya sa akin. Tumingin kay Issa. Pagkatapos ay yumuko ang ulo—tahimik.

Sa sandaling iyon, may isang katotohanang matagal ko nang iniiwasan ang tuluyang lumitaw.

Hindi ito simpleng hindi pagkakaunawaan.
Isa itong sistema.
At ang anak ko ang dinudurog nito—sa loob mismo ng bahay na itinayo ko gamit ang lahat ng lakas ko.

Lumapit ako. Dahan-dahan. Ang bawat hakbang ay parang hatol na bumabagsak sa sahig.

Lumuhod ako sa harap ni Issa at maingat na kinuha ang basahan sa kanyang kamay. Napakalamig ng palad niya.

— Tumayo ka na, Issa.

Tumayo siya, nanginginig. Ni-yakap ko siya nang mahigpit. Sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, humagulgol si Issa—isang iyak na matagal nang kinikimkim, pumutok na parang sirang dam.

Tumingala ako.

Nagtagpo ang mga mata namin ni Donya Pacita.

At sa sandaling iyon, hindi pa niya alam—
na mula sa minutong iyon, magsisimula nang magbago ang lahat sa loob ng bahay na ito.

 

Tahimik ang buong bahay. Ang tanging maririnig ay ang hikbi ni Issa habang nasa yakap ko pa rin siya, mahigpit, parang natatakot siyang kapag kumalas ay may paparusahan na namang ibang kamay.

Habang yakap ko siya, napansin ko ang isang manipis na pasa sa gilid ng kanyang braso.

Hindi aksidente iyon.
Hindi iyon dahil sa paglinis.
May kamay na dumurog sa anak ko.

At hindi na ako makahinga.

“Ano ’to, Ma?”

Mahina pero matalim na tanong ang lumabas sa bibig ko.

Tumaas ang kilay ni Donya Pacita, hindi man lang nagpakita ng hiya.

“Mariane, disiplina ang tawag diyan. Hindi ka kasi marunong magpalaki. Lahat pinapabayaan mo. Puro trabaho ka. Kaya siya—”

PLOK.

Isang tunog ng basang basahan ang bumagsak nang ilapag ko ito sa mesa.
Tumigil ang hininga ng lahat.

Dahan-dahan akong tumayo.

“Anong ginawa mo rito, Gary?” tanong ko sa asawa ko, diretso, walang pag-iwas.

Umiwas siya ng tingin.

“Hon… hindi mo naiintindihan—”

“Hindi ko naiintindihan? Ang anak ko umiiyak sa sahig, may pasa, nanginginig—PAANO HINDI KO ITO MAIINTINDIHAN?”

Sumigaw si Issa, parang natakot.

— Mama… please… wag ka magalit…

Niyakap ko siya ulit.

“Honey,” bulong ko, “hindi ako galit sa’yo. Hindi kailanman.”

Tumawa si Rona, malamig na parang yelo.

“’Yan kasi ang hirap sa mga babaeng akala mo angat, bigtime… manager ka lang naman, hindi Diyos. Tapos dito ka nagagalit? Eh anak mo ang makalat. Kung hindi tatapunan ng tsokolate ’yang sahig, hindi kami magpapalinis.”

“LINIS? Rona, umiiyak ang bata—”

“Ay naku,” sabat niya, ngumunguya pa ng ice cream, “drama lang yan. Baka naman napagod lang.”

Dahan-dahan akong lumingon kay Gary.

“Gary… ilang beses itong nangyari?”

Tahimik.

“ILANG. BESES?”

At doon ko nakita.

Yung pagkurap ng mata niya.
Yung paghinga niya nang malalim.
Yung pag-iwas.

Sapat na iyon.

Hindi na bago sa kanya.
Hindi ito unang beses.
Alam niya.

“Mariane,” sabi ni Donya Pacita, “kung gusto mong gumanda ang ugali ng anak mo, dapat marunong siyang matakot sa matatanda. Noon, kami mas mababait dahil may palo. Ngayon, lahat kayo OA.”

“Hindi mo anak si Issa. Hindi ikaw ang magdedesisyon kung paano ko siya palalakihin.”

“Palalakihin?” ngisi ni Rona. “Eh halos wala ka na rito. Para kang bisita sa sarili mong bahay.”

Sumagot ako, malamig:

“At least ako may trabaho. At least ako ang bumibili ng pagkain. At least ako ang nagbabayad ng kuryente. Ikaw? Ano bang ambag mo? Maliban sa pag-upo at pag-utos sa batang siyam na taong gulang?”

Namula ang mukha niya.

“Ang kapal—”

Pero hindi niya natapos.

Tumunog ang cellphone ko.
Si Mang Ador — kapitbahay.

“Ma’am… may kailangan lang po sana akong i-report…”

“Bakit ho?”

“Ma’am… ilang araw ko nang naririnig… si Donya Pacita po… sigaw nang sigaw kay Issa. Kahapon po, parang… parang may kalabog. Akala ko po nadulas, pero—”

At doon ako tila natigilan.

“Pero ano, Mang Ador?”

“Ma’am… narinig ko pong umiiyak nang malakas ang bata… tapos sinabihan siyang… ‘tumigil ka kung ayaw mong masaktan ulit.’”

Parang pumutok ang lahat ng ugong sa tenga ko.
Pakiramdam ko nahulog ang katawan ko sa pinakamasakit na bangin.

Ibinulsa ko ang telepono. Huminga ako nang malalim.

“Gary,” sabi ko, mahinahon pero mas malamig pa sa yelo ng freezer, “aalisin ko sila dito. Lahat sila. Ngayon.”

Natawa si Pacita.

“Kami? Paalisin mo? Sino ka ba?”

“May-ari ng bahay.”

“Hoy, hindi mo pwedeng gawin ’yan,” sigaw ni Rona. “Kami ang pamilya ni Gary, hindi mo kami basta-basta—”

Humakbang ako palapit.

“Huwag kang mag-alala. Hindi ko kayo ‘basta-basta’ paaalisin. BIBIGYAN KO KAYO NG KASULATAN.”

Tinignan nila ako na parang ako ang masama.
Pero ang masama—nasa harap ko.

Naglabas ako ng envelope mula sa bag ko.

“Alam mo ba, Pacita,” sabi ko, “habang nasa Singapore ako… may ipinadala sa akin ang HR.”

Binuksan ko ang envelope.

Lumabas ang CCTV FOOTAGE mula sa loob ng bahay namin.

“Matagal ko nang gustong ikabit ang CCTV. At ang asawa ko… hindi alam na naka-backup iyon sa cloud ko.”

Nanlamig ang mukha ni Gary.

“M-Marane… hindi ’yan—”

Nagsimula akong mag-play ng videos.

Sa unang clip, si Issa, nakaupo sa sahig, umiiyak.

At si Rona, nakatayo sa ibabaw niya.

“BILISAN MO. Ang bagal mo para kang tanga.”

Sa ikalawang clip, si Donya Pacita, tinutulak si Issa.

“’Wag kang humarap sa akin nang ganyan! TANGA!”

Sa ikatlong clip…

Si Gary.
Nakatayo.
Nakikinig.
Walang ginagawa.

“Gary,” sabi ko, “ano ’to?”

Hindi siya sumagot.
Nanginginig ang labi niya.

Kinuha ko ang mga gamit ni Issa:
dalawang damit, isang laruan, at ang bagong Lego sa maleta ko.

“Umalis ka,” bulong ko kay Gary.

“Hon… uuwi ka pa ba mamaya?”

Tinignan ko siya nang diretso.

“Hindi na ako uuwi sa impyernong ’to. At hindi mo na makikita ang anak mo hangga’t may pasá siyang galing sa bahay na ’to.”

“Hindi mo ako pwedeng pagbawalan—”

“Una, INA AKO.
Pangalawa, ABOGADO ANG KAPATID KO.
Pangatlo, LAHAT NG EBIDENSYA NASA AKIN.”

Hindi nakapagsalita si Gary.

 

Habang papalabas kami, biglang nagsalita si Pacita.

“Sige umalis ka! Tingnan natin kung kakayanin mo mag-isa. Tignan natin kung di ka babalik dito! At isa pa—”

Huminto siya saglit.

“—kung hindi dahil sa akin, hindi magiging doktor ang anak mo!”

Natahimik ako.

“Anong ibig mong sabihin?”

Tumingin siya kay Gary.
Nagtagpo ang mata nila.
At doon ako kinilabutan.

“Sabihin mo na sa kanya, hijo,” ngisi ni Pacita.

“Sabihin mo kung bakit kita pinatira rito.”

Si Gary, nanginginig.

“Hon… kasi… kasi—”

“DAHIL BAON SA UTANG ANG PAMILYA NIYA!” sigaw ni Pacita.

“Pinakain ko ’yang anak mo! Pinag-aral ko ang asawa mo! Ako ang nagbigay sa kanya ng trabaho! Kaya YOU OWE ME!”

At doon…

Doon natapos ang pasensya ko.

Lumapit ako kay Pacita.

“Hindi kita inutangan. ANG ANAK MO ANG NANGUTANG SA AKIN.”

“Ikaw? Ano bang naitulong mo?”

“Simple lang…”

Bumunot ako ng papel.

RESIBO.
KONTRATA.
BANK TRANSFERS.

Lahat nakapangalan sa’kin.

“Ako ang nagpa-graduate kay Gary. Ako ang nagbayad sa huling tatlong utang niya. Ako ang bumili ng bahay.”

Tumahimik ang lahat.

At saka ko sinabi ang linya na parang humiwa sa hangin:

“WALA AKONG UTANG NA LOOB SA’YO.
KANILA MERON AKONG UTANG —
SA ANAK KO.
AT HINDING-HINDI KO HAYAANG MAY UMAPI SA KANYA — PAMILYA MAN O HINDI.”

Umalis ako ng bahay na iyon, hawak si Issa, luluhang nanginginig pero ligtas.

Habang palabas kami sa gate, sumigaw si Gary:

“Mariane! PLEASE! Huwag kang aalis!”

Lumingon ako.

“Anong ginawa mo para pigilan ang pag-iyak ng anak mo? ANO?”

Walang sagot.

Nasa bago kaming tirahan.
Simple pero payapa.
Walang sumisigaw.
Walang nananakit.

Si Issa?
Nagsimula nang bumalik ang sigla.
Hindi na humahawak ng basahan…
kundi ng mga lapis at crayons.

Isang araw, habang nasa playground kami, sinabi niya:

— Mama… masaya na ako dito.
— Masaya rin ako, anak.

May narinig kaming nagmamadaling yabag.

Si Gary.

Nakatayo, payat, parang bagong iyak.

“Mariane… please… kahit makita ko lang si Issa…”

“Huwag mo siyang lapitan.”

Pero may inabot siya—
isang sobre.
Lumang pula.

“Inilagay ni Mama sa aparador bago siya ma-stroke,” sabi niya.

Nang buksan ko, may sulat.

Kay Mariane,
Patawarin mo ako.
Akala ko disiplina ang ginagawa ko.
Pero hindi ko nakita…
Ako pala ang sumira sa batang mahal mo.
Kung mabigyan ako ng pangalawang pagkakataon…
sana maalagaan ko siya gaya ng hindi ko naalagaan ang anak kong si Gary.
Patawarin mo ako bago ako mamatay.
Pakiusap.
— Pacita

Hindi ko napansing umiiyak na pala ako.

Hindi ko man kayang kalimutan ang sakit,
pero naunawaan ko:

May sugat na hindi galing sa kasamaan — kundi sa mga taong hindi rin minahal noon.

Tinignan ko si Gary.

“Kung gusto mong makita si Issa…
ayusin mo sarili mo.
Humingi ka ng tulong.
Harapin mo lahat ng ginawa mo.
At kapag handa ka na…
Si Issa mismo ang magpapasya kung tatanggapin ka niya.”

Tumango si Gary, umiiyak.

At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon…
Walang sigawan.
Walang galit.
Walang pagmamalaki.

Kundi tunay na pagsisimula.

May mga pamilyang masisira ka kung pipilitin mong ayusin.
May mga tahanang mas tatahimik kapag iniwan mo.
At may mga anak na MAS LALAKI…
kapag ang ina nila ay marunong pumili ng laban —
at marunong UMIWAS sa mga hindi na laban para sa kanila.