Umuwi ang Pinay  Nars matapos ang 10 years para surpresahin ang mga magulang. Pero siya ang nasurpresa dahil sa kanyang nalaman. Magandang araw sa inyo mga kaserye. Ngayon ay buklatin natin ang panibagong pahina na naglalaman ng paksang tahanan ang sagot. >>  >> Sa isang maliit na baryo sa lalawigan ng Quezon kung saan tanaw mula sa bintana ang malawak na palayan at naririnig tuwing umaga ang tilaok ng mga manok.

Doon lumaki si Angelica Ramos. isang dalagang puno ng pangarap at determinasyong baguhin ang takbo ng kanilang buhay. Bata pa lamang siya alam na niyang hindi madali ang buhay na kanilang tinatahak. Sa bawat umagang binubuksan ni nanay Lydia ang lumang makinang panahi. At sa bawat araw na maririnig niya ang lagitik ng martilyo ni Tatay Rohelio, natutunan niyang ang tagumpay ay hindi dumarating ng madalian.

“Anak, pakikuha na ngayong karayom diyan sa kahon.” tawag ng ina habang tinatahi ang lumang laylayan ng uniporme ng kapitbahay. Opo, Nay. Sagot ni Angelica habang iniaabot ang hinihingi. Ang dami niyo pa pong ginagawa Nay. Baka mapagod kayo. Ngumiti si Lydia pagod ngunit may lambing sa dinig. Sanay na ‘to anak.

Basta may pambili lang tayo ng bigas. Ayos na. Hindi bale nang wala akong pahinga basta may laman ang tiyanyo ng tatay mo. Habang nakatingin si Angelica sa ina, napangiti siya ngunit may bigat sa dibdib. Alam niyang nagsisinungaling ito paminsan-minsan. May mga gabing nagtutulog-tulugan lang si Lydia dahil sa gutom. Para lang siya at ang ama ang makakain.

Sa kabilang dulo ng maliit nilang bahay, naririnig naman niya ang kalansing ng martilyo. Si Tatay Rogelio nakaupo sa siras-sirang bangkito, pawisan at pagod sa pag-aayos ng upuang binaklas mula sa bahay ng kapitbahay. “Huwag mo munang ipilit, Tay.” wika ni Angelica habang nag-aabot ng baso ng tubig. “Baka mapagod kayo eh.

Paano ko titigilan to, anak?” sagot ng ama habang pinupunasan ng pawis sa noo. “May gagastusin ka pa sa eskwela ‘ ba? Hindi pwedeng wala tayong ipon.” Ngumiti si Angelica. “Salamat po, tay.” Pero pangako balang araw ako naman ang magpapahinga sa inyo. Ako naman ang bubuhay sa atin. Napatingin si Rogely sa anak.

Tila may kislap ng pag-asa sa mga mata. Yan ang gusto kong marinig. Basta huwag kang titigil sa pag-aaral ha. Kahit gaano kahirap, huwag kang susuko. Hindi po tay. Gusto kong maging nurse. Gusto kong makatulong sa mga may sakit at syempre sa inyo. Natawa si Lydia mula sa kabila. Nurse! Aba, bagay sayo yon anak.

Malambot ang kamay mo at mabait ka pa. Pero malayo ang mararating ng pangarap na yan ha. Baka tuluyang mapalayo ka sa amin.” Tahimik si Angelica sa sandaling iyon. Tumingin siya sa labas ng bintana sa mga alon ng palay na hinahaplus ng hangin. “Kung kailangan kong lumayo para maiahon tayo sa hirap. Gagawin ko na eh. Pero kahit saan ako makarating, kayo pa rin ang uuwian ko.” Lumipas ang mga taon.

Sa araw, pumapasok siya sa kolehi sa bayan. Sa gabi, tumutulong siya sa mga gawaing bahay. Maraming beses siyang muntik sumuko kapag walang pamasahe, kapag kulang ang baon, kapag nagkukulang ang tulog dahil sa pag-aaral. Ngunit sa tuwing makikita niyang pagod na pagod ang kaniyang mga magulang, muling nag-aalab ang kaniyang loob.

na anak. Minsang sabi ni Lydia habang inihahanda ang almusal na tuyo at kanin. Kung nahihirapan ka, huwag mong pipilitin. Pwede ka namang tumigil muna at magtrabaho rito. Umiling si Angelica determinadong tinapos ang subo. Hindi po ako titigil na. Sabi nga ni tatay. Yung hirap ngayon magbubunga balang araw. Eh paano kung hindi magbunga? Tanong ng ina may halong pag-aalala.

Bakit naman hindi, Nay? Ngumiti siya. Lahat ng bunga nagsisimula sa pagtanim at araw-araw akong nagtatanim ng pangarap. Napatawa si Lydia at hinaplos ang buhok ng anak. Ang galing mo talaga magsalita. Malakas sa tatay mo, puro pangarap. Sa tabi nila dumating si Rogelio. Pitpit ang lumang bag na may laman na mga gamit sa pagkakarpintero.

Hoy, huwag mo kong isama sa pangarap na yan. Ang pangarap ko lang makitang nakaputik at nakangiti sa harap ng ospital. Babalikan ko po kayo noon, tay. Pag natupad yon, bibigyan ko kayo ng bahay na may matibay na bubong at kusinang hindi tagas. Ngumiti ang ama. Bahala ka na anak. Basta’t masaya ka, masaya na rin kami.

Pagkatapos ng apat na taong pagsisikap, dumating ang araw ng pagtatapos. Sa entablado sa gitna ng masigabong palakpakan tinawag ang pangalan ni Angelica Ramos. Nakasuot siya ng puting toga. Nangingilid ang luha sa mga mata. Sa likuran ng auditorium, magkahawak kamay sina Rogelio at Lydia. Parehong nakasuot ng lumang damit ngunit puno ng karangalan sa puso.

“Yan na siya, tatay.” sigaw ni Lydia. halos mapatalon sa tuwa. Ang anak natin nurse na. Napatango si Rogelio. Pinupunasan ng luha. Sabi ko na nga ba kaya niya? Pagkatapos ng seremonya niyakap ni Angelica ang dalawa ng mahigpit. Salamat sa inyo, Naytay. Kung hindi dahil sa inyo, hindi ko toabot. Anak, sabi ni Lydia, hindi mo kailangang magpasalamat.

Ikaw ang dahilan kung bakit kami lumalaban araw-araw. Niyakap silang muli ni Angelica. Ito na po ang simula. Pangako, ako naman ang magpapasaya sa inyo mula ngayon. Lumipas ang ilang buwan. Nakapasa si Angelica sa nursing licensure exam at halos buong baryo ang nagtiwang. Mayong maliit na salo-salo sa tapat ng bahay nila.

May pansit, pritong isda at ilang soft drinks. Anak, proud na proud kami sayo. Wika ni Rogelio habang pinagmamasda ng anak na nakangiti sa gitna ng mga kapitbahay. Salamat po, tay, pero pa po dito nagtatapos. Balak ko pong mag-apply sa abroad. Sabi po kasi ng mga kaklase ko malaki raw ang sahod sa London. Biglang natahimik ang paligid.

Napatingin si Lydia halatang nagulat. Sa London, anak, ang layo naman non. Baka na tayo magkita. Lumapit si Angelica sa ina at hinawakan ang kamay nito. Nay, alam kong mahirap pero isipin niyo po pag nakapagtrabaho ako roon na natin kailangang magtiis. May maipapadala akong pera at makakapagpahinga na kayo ni tatay.

Tumingin si Rogelio sa kanya. May halong tuwa at pangamba. Kung yan ang gusto mo anak, susuportahan ka namin. Pero tandaan mo, hindi pera ang sukatan ng tagumpay. Ang mahalaga, masaya ka. Opo, te sagot ni Angelica. Pero mas masaya po ako kung masaya kayo. Natawa ang ina. Pilit na tinatago ang luha. Ang bait mo talagang bata.

Sige kung yan ang gusto mo, susuportahan ka namin. Pero anak, pangako mo lang sa amin. Huwag mong kalilimutan kung saan ka nanggaling. Ngumiti si Angelica. Pangako po, nay. Babalikan ko kayo. Sa oras na makamit ko na ang tagumpay, kayo ang una kong uuwian. Dumating ang araw ng pag-a-apply niya sa agency. Habang naghihintay ng resulta, araw-araw siyang nagdarasal.

Ilang linggo lang, nakatanggap siya ng tawag. “Congratulations, Miss Ramos!” sabi ng boses sa kabilang linya. Natanggap ka bilang staff nurse sa isang ospital sa London. Nanlaki ang mga mata ni Angelica. Talaga po. Salamat. Agad siyang tumakbo pauwi dala ang mabuting balita. Nay Tay, natanggap po ako. Sigaw niya habang patakbong pumasok sa bahay.

Napahinto sa pagtatahi si Lydia. Ano yung sabi mo anak? Natanggap po ako bilang nurse sa London. Napatingin si Rogelio. Tila hindi makapaniwala. Anak, totoo ba yan? Opo, tay. Paalis po ako sa susunod na buwan. Niyakap siya ng mga magulang. Sa unang pagkakataon, naramdaman nilang malapit na ang katuparan ng kanilang mga pangarap.

Ngunit sa likod ng mga ngiti may kirot sa puso ni Lydia. Ang saya ko para sao anak. Sabi ng ina, “Pero baka ka kapag umalis ka, mag-iba ang lahat. Baka pag tumagal mo na kami maalala.” Mahinang natawa si Angelica. “Hindi po yan mangyayari, nay. Wala pong makakalimot sa magulang na gaya ninyo. Ngunit habang niyayakap niya ang mga ito, may bahagyang kaba sa dibdib.

Isang bulong ng takot na baka nga magbago ang lahat kapag matagal siyang malayo. Sa gabing iyon habang nakahiga siya sa papag, pinagmamasdan niya ang kisame nilang may butas sa gitna. Sa labas maririnig ang huni ng mga kuliglig. London, pulong niya sa sarili. Ang layo pala. Pumikit siya. Pinilit na isipin ang mga darating na araw.

Ang uniporme ng nurse, ang malaking ospital, ang perang maipapadala. Ngunit sa likod ng mga imaheng iyon, lumilitaw ang mga mukha ng mga magulang na naiwan. Sa gitna ng katahimikan, dumaloy ang luha sa kaniyang mga mata. Babalik ako, bulong niya. Babalik ako dala ang tagumpay kahit anong mangyari. At sa gabing iyon, habang tahimik na natutulog ang baryong kinalakhan niya, ipinangako ni Angelica sa sarili na gagawin ang lahat.

Hindi lang para sa pangarap kundi para sa mga taong naging dahilan kung bakit siya nangangarap. Ngunit hindi pa niya alam ang paglalayong iyon ay hindi lang susubok sa tibay ng kanyang pangarap kundi pati sa tibok ng puso niyang matagal ng nakatali sa tahanang iniwan. Matingkada ang sikat ng araw ng araw na iyon.

Ngunit para kay Angelica Ramos, tila may mabigat na ulap sa dibdib niya. Sa maliit na terminal ng Paliparan sa Maynila, hawak-hawak niya ang lumang bag na pinag-ipunan pa ng kanyang mga magulang. Sa paligid, maraming pasaherong nagmamadali. Iba’y masigla ngunit siya nakahinto. Tila ayaw pa ring lumakad. Nighttay, ito na po yung araw.

” Mahina niyang sabi habang pinagmamasdan ang mga magulang na parehong pilit pinipigil ang luha. Ngumiti si Lydia pilit na ipinapakita ang tapang. “Anak, huwag ka nang umiyak. Makakarating ka na sa pangarap mo. Isipin mo na lang ilang taon lang yan tapos uuwi ka rin. Eh baka po pagbalik ko. Matanda na kayo. Biro ni Angelica pero nanginginig ang tinig. Mas maganda yon.

Sabat ni Rogelio. Hinaplos ang balikat ng anak. Mas matanda kami pero mas maginhawa dahil sao kaya tumayo ka diyan nurse Angelica at ipakita mo sa kanila kung gaano katatag ang anak ng karpintero’t mananahi. Napangiti siya kahit puno ng luha ang mga mata. Opo, tayo. Pero pangako po lagi akong tatawag. Araw-araw kong kakayanin.

Hindi mo kailangan araw-araw, anak. Sabi ni Lydia. Mahina ang tinig. Basta alam naming maayos ka sapat na yon. Niyakap ni Angelica ang mga ito ng mahigpit. Ramdam niya ang gaspang ng kamay ng Ama at ang amoy ng tela mula sa ina. Mga bagay na alam niyang mami-miss niya ng husto. Sa likod ng tawanan ng ibang pasahero, sa ingay ng mga anunsyo sa paliparan, tanging tibok ng puso nila ang naririnig niya.

Mag-ingat ka anak,” wika ni Rogelio. At huwag mong kalimutan, dito lang kami. Opo, Tay N. Pinahid niya ang luha ngunit patuloy itong bumabagsak. Mahal na mahal ko po kayo. Habang nakasakay na sa eroplano, pilit niyang pinapalakas ang loob. Pinagmasdan niya sa bintana ang pamilyar na tanawin, ang mga bubong ng bahay, ang berdeng palayan, at ang lumiliit na dagat na minsan ay pinaglaruan niya noong bata pa siya.

Unti-unti itong nagiging tuldok hanggang sa tuluyang matabunan ng mga ulap. Hindi niya mapigilang humikbi. Sa bawat paglayo ng eroplano, parang hinihila rin ang puso niya papalayo sa lahat ng minahal niya. Isinandal niya ang ulo sa sandalan at pumikit. Sa isip niya, naririnig pa rin niya ang boses ni Lydia.

Huwag kang iiyak, anak. Ang pangarap ay laging may kapalit na sakripisyo. Nang dumating ang eroplano sa London, agad niyang naramdaman ang lamig hindi lang ng panahon kundi ng paligid. Ang mga tao’y nagmamadali. Walang pakialam sa isa’t isa. Ang hangin ay mabigat, malamig na parang wala ring buhay. Sa unang hakbang pa lang niya sa airport, parang may bumubulong sa kanya.

Malayo ka na sa kanila. Sinundo siya ng kinatawan ng ospital at dinala sa maliit na dormitoryong tinitirhan ng ibang pilipinang nurse. Maayos, ngunit tila kulang sa init ng tahanan. May sariling kama, maliit na lamesa at isang bintanang tanaw ang abong kalangitan. Welcome to London. Bati ng kasamahang si Joy, isang kababayan na dalawang taon ng nagtatrabaho roon. Huwag kang mabigla.

Sa una, parang gusto mong umuwi agad pero kapag nasanay ka, hindi mo na mapapansin ang lungkot. Ngumiti si Angelica pilit na nagiging masigla. Saan na nga Joy? Kasi ngayon pa lang parang mabigat na. Normal yan. Pero tandaan mo may mga tulad natin dito. Huwag kang mahihiyang lumapit. Tumango siya. Salamat.

Ang unang linggo sa ospital ay mabigat. Maaga ang pasok, mahigpit ang mga supervisor at halos walang pahinga. Ngunit sa tuwing maririnig niya ang mga pasyenteng bumubuti, nakararamdam siya ng saya. Sa bawat shift, naiisip niya ang mga magulang. Isang gabi, matapos ang mahabang duty, binuksan niya ang lumang cellphone at agad na tinawagan si Lydia.

Ne, kumusta na po kayo anak? Sigaw ng ina mula sa kabilang linya. Ay salamat at tumawag ka. Oh Rogelio. Si Angelica nasa telepono. Narinig niya ang tinig ng ama. May kasamang halakhak. Oh anak, kamusta ang London? Malamig ba talaga dian? Napangiti siya. Sobra po tay. Kailangan ko nga tatlong kumot para lang makatulog.

Tumawa ang ama. Sabi ko na nga ba bagay sao yung lamig? Pero tiisin mo ha. Hindi madali ang mangarap. Opo, tayo. Narinig niya ang kaluskos ni Lydia. Anak, may sinend ka raw na padala. Nakuhan namin yung unang remittance mo. Salamat ha. Nakabili kami ng bigas at kaunting karne. Nay, huwag kayong magtipid. Basta may kailangan kayo, sabihin niyo lang po ha. Hindi na anak.

Sapat na yung padala mo. Magipon ka rin para sa sarili mo. Basta po kumain kayo ng maayos. Sabi ni Angelica nangingilid ang luha. Pag may sobra pa, bumili kayo ng bagong sapatos. Nay, sira na yung suot niyo dati. Tumaw si Lydia. Ay anak, hindi pa naman sira. Medyo butas lang sa gilid. Pwede pa yan si nanay talaga.

Natatawang sagot ni Angelica. Sige po, night time mag-iingat po kayo diyan. Mahal na mahal ko po kayo. Pagkatapos ng tawag, napahinga siya ng malalim. Sa kabila ng pagod, parang napawi lahat ng bigat. Basta marinig ko lang boses nila, sapat na. Lumipas ang mga buwan. Unti-unti nasanay siya sa takbo ng buhay sa London.

Trabaho, kain, tulog ulit. Tuwing may pagkakataon, sumusulat siya ng liham sa mga magulang. Sa bawat liham, sinisikap niyang gawing masigla ang mga salita. Kahit sa totoo lang ay madalas siyang umiiyak habang nagsusulat. Nay time mabuti ako rito. Mabait ang mga kasama ko at magaan ang trabaho kahit minsan pagod.

Lagi kong dala ang rosaryong bigay niyo. Tuwing gabi, dinadasal ko na sana makauwi na ako agad. Kasabay ng mga liham, nagpadala siya ng mga litrato. Naka-uniform, nakangiti sa harap ng ospital kasama ang mga kasamang nurse. Sa bawat ngi, tinatago niya ang pagod at pangungulila. Isang gabi habang naglilinis siya ng kwarto, tumingin siya sa labas ng bintana.

Umuulan. Sa liwanag ng poste, kita niya ang mga patak na dumadaloy sa salamin. Inilabas niya ang larawan nilang tatlo. Siya, si Tatay Roelio at si nanay Lydia. Kinuhanan noong araw ng graduation. Ang layo ko na, bulong niya. Sana hindi kayo nagkakasakit. Maya-maya tumunog ang cellphone. Isang video call mula sa Pilipinas.

Agad niyang sinagot iyon. Anak, masiglang bati ni Lydia. Nakasuot ng lumang duster. Aba, gumaganda ka ah. Nay, kayo naman. Kayo nga diyan parang hindi tumatanda. biro ni Angelica. Huwag mo kong bulahin. Natatawang sagot ng ina. Oh Rogelio, halika si Angelica oh. Lumapit ang ama medyo pawisan. Hawak ang martilyo.

Anak, nag-aayos lang ako ng bubong. May tagas na naman yung bubong natin. Tay, huwag na po kayong umaakyat. Delikado po yan. Aba, kaya ko pa to. Hindi ako padadaig sa kalawang naero. Natawa si Angelica. Sige po, tay, pero mag-ingat. Baka sa susunod ipagawa na lang natin yan sa iba. May padala naman po ako ulit.

Tumango si Lydia. Anak, salamat ha. Hindi mo alam kung gaano kami ka-proud sa’yo. Pero sana huwag mong pabayaan ang sarili mo diyan. Kumain ka ng tama. Opo, Ney. Kahit minsan puro tinapay, okay lang. Tinapay lang. Aba, baka mamayat ka niyan. Sabi ng ina, kunwari nagagalit. Hindi po, Nay.

Marami namang pagkain dito pero iba pa rin po talaga yung luto ninyo. ‘Yan ang gusto kong marinig,” sabi ni Lydia nakangiti. Pag-uwi mo, lulutuan kita ng paborito mong adobo.” Napangiti si Angelica. “Sige po, nay. Yan ang unang kakainin ko pagbalik ko.” Pagkatapos ng tawag, tumahimik ang kwarto. Tanging ingay ng ulan.

at tiktik ng radiator ang maririnig. Naupo siya sa kama. Pinagmasdan ng mga bitbit niyang pasalubong na nakatago pa sa maleta. Mga tsokolate, keychain at ilang gamit para sa mga magulang. Sa susunod na taon sabi niya sa sarili, “Makakauwi ako kahit sandali lang.” Ngunit pagtingin niya sa kalendaryo, napagtanto niyang halos isang taon na pala siyang hindi nakakauwi.

Maraming bagay ang nagbago. May mga bagong nurse, bagong pasyente, bagong pasanin. Ngunit sa bawat pagbabagong iyon, ang isang bagay lang na hindi nagbabago ay ang pangungulilan niya. Tuwing gabi bago matulog inaabot niya ang rosaryong bigay ni Lydia. Hinahaplus niya iyon habang nagdarasal. Panginoon, bantayan niyo po sila.

Huwag niyo pong hayaang magkasakit si tatay at si nanay. Sana po huwag siyang mapagod. Pagkatapos ng dasal, pumikit siya. Sa panaginip, nakikita niya ang bahay nila, ang amoy ng nilagang saging sa kusina, ang halakhak ng mga magulang, at ang haphag na kahit simpleng tuyo lang puno ng pagmamahal. Ngunit paggising niya, malamig na kwarto ang bumabalik.

Walang amoy ng tuyo, walang halakhak, tanging tiktak ng orasan at ugong ng hangin. Niyakap niya ang unan at bulong sa sarili. Makakauwi rin ako. Konting tiis na lang. Ngunit sa kaibuturan ng puso niya, may takot. Takot na baka sa pagtagal ng panahon, magbago na ang lahat. Baka sa oras na makabalik siya, iba na ang bahay, iba na ang buhay.

At baka hindi na ganoon kainit ang yakap na dati niyang inuuwian. Lumipas ang mga taon at tila unti-unti ng nakamit ni Angelica ang mga pangarap niyang minsan ay sinulat lamang sa lumang kwaderno. Sa ospital, kilala na siya bilang isa sa mga masipag na nurse. Madalas siyang ma-assign sa mga emergency shift at kahit pagod hindi niya ito iniinda.

Para kina nanay at tatay to. Lagi niyang paalala sa sarili tuwing gabi. Tuwing matatanggap niya ang sahod, agad siyang pupunta sa remittance center. Para sa mga bayarin, para kay nanay. Bulong niya habang pinupuno ang form. Hindi man niya nakikita, alam niyang mayiti sa labi ang kanyang mga magulang sa tuwing dumarating ang padala.

At totoo nga sa kanilang probinsya, tuwang-tuwa si Lydia nang dumating ang kahon na may mga imported na sabon, bagong tuwalya at dekalidad na damit. Si Rogelio naman pinagmamasda ng bagong telebisyon na binili nila mula sa naipon ni Angelica. Aba, ang linaw nito parang totoo. Sabi ng Ama habang nanonood ng balita.

Galing yan sa anak natin. Tugon ni Lydia. May halong pagmamayabang at pangungulila. Ang bait talaga ng Diyos. Dati hirap tayong makabayad ng kuryente. Ngayon may TV na. May bubong pa tayong bago. Ngunit habang mas umaangat ang buhay nila sa panlabas, unti-unti namang nagbabago ang mga tawag ni Angelica. Kung dati halos gabi-gabi siyang tumatawag, ngayon ay minsan na lang.

Madalas dahil sa overtime o dahil sa pagod. Isang gabi, tinawagan niya ang ina habang nakaupo sa pantry ng ospital. “Ne kumusta po kayo?” tanong niya sabay higop ng malamig na kape. Narinig niya ang masiglang tinig ni Lydia. “Hay, mabuti naman anak. Wala kang dapat ipag-alala. Maayos kami rito. May kailangan po ba kayo? May padala ulit ako sa susunod na linggo.

Huwag ka nang magpadala anak. Sabi ng ina. Marami pa kaming natitira at saka, “Huwag mong masyadong ubusin ang pera mo diyan. Dapat mag-ipon ka rin.” Ngumiti si Angelica bagaman may halong pagtataka. Sigurado po kayo, Nay. Kahit ‘yung gamot ni tatay ah. Oo. Ayos lang ang tatay mo. Malakas pa ‘yan. Kanina nga nag-ayos pa ng bakuran.

Talaga po? Oo. Huwag mong intindihin. Basta ikaw magpahinga rin kapag may oras. Salamat po, Nay. Miss ko na kayo. Miss ka rin namin, anak. Pagkatapos ng tawag, napabuntong hininga si Angelica. Parang may kakaiba. Dati madalas magkwento si Lydia tungkol sa araw nila. Kung ilang manok ang lumipad sa bakuran o kung gaano kainit ang panahon.

Pero ngayon tila laging maikli ang usapan. Siguro ayaw lang nila akong alalahanin na isip niya. Ayaw nilang isipin kung nahihirapan pa rin sila. Kaya kahit walang humihingi, siya na mismo ang nagpadala ng pera. Para sa maintenance ni tatay. Sulat niya sa note ng remittance. At para kay bunso, baka may kailangan sa school. Sa ospital, mas lalo siyang naging abala.

Halos gabi-gabi nag-overtime siya. Madalas hating gabi na siyang umuuwi sa dorm. Sa pagitan ng pagod at antok, tinitingnan niya ang mga lumang larawan ng pamilya. “Ito ang dahilan kung bakit ko to ginagawa,” sabi niya sa sarili. Ngunit habang abala siya sa pagtatrabaho, hindi niya alam na may ibang kwento na nagaganap sa kanilang bahay sa Pilipinas.

Isang hapon sa probinsya, nakaupo si Lydia sa harap ng makinang panahi. Mahina ang kanyang mga daliri at madalas ay humihinto siya upang huminga. “Roely!” mahinang tawag niya sa asawa. “Baka naman pwede mo akong tulungan dito.” Pumasok si Rogelio mula sa labas. May dalang martilyo. Anong itutulong ko? Lidia? Alam mo namang hindi ako marunong sa pananahi.

Pindutin mo lang itong sinulid. Ayaw kasing pumasok sa butas ng karayom. Sagot ng ina. May bahagyang tawa. Ngunit sa likod ng tawang iyon, halata ang pagod. Lumakas ang ubo niya. Uy, magpahinga ka muna, sabi ni Rogelio. Nag-aalala simula pa kahapon, inuubo ka na. Wala to. Siguro dahil sa alikabok. Kaya nga hindi ko sinasabi kay Angelica baka mag-alala lang.

Pero baka kailangan mong magpatingin. Gastos lang yon, Rogelio. Huwag na. Sayang ang pera. Tahimik na tumango ang lalaki. Sanay na siya sa ganitong usapan. Alam nilang ayaw nilang dagdagan ang paksanin ng anak. Huwag na nating sabihin sa kanya, dagdag ni Lydia. Mas mabuti ng isipin niyang maayos tayo. Pag umuwi siya saka na lang natin sasabihin kung kailangan.

Napayo si Rogelio kung makakauwi pa siya agad. Samantala, sa London, patuloy ang ikot ng mundo ni Angelica sa ospital. Angelica, overtime ka na naman? Tanong ni Joy habang sabay silang nagkakape. Sayang ang dagdag sahod, sagot niya. Mas mabuti ng paguurin ko na lang ang sarili ko kaysa umupo at mag-isip. mag-isip ng ano ngumiti siya ng pilit ng bahay ng pamilya ng mga naiwan ko.

Tahimik na tumango si Joy. Hindi mo pa rin sila nakikita ng ilang taon ano? Limang taon na. Sagot ni Angelica. Pero balang araw babawi ako. Makikita nila lahat ng hirap ko may bunga. Sa mga susunod na buwan, dumoble pa ang oras niya sa trabaho. Ang mga tawag naging lingguhan na lang. Hanggang sa minsan isang buwan ang pagitan.

Sa bawat tawag, pareho lang ang sagot ni Lydia. Okay lang kami, anak. Huwag kang mag-alala. Isang gabi, pinanood ni Angelica ang video call recording na huli nilang pag-uusap. Maputla si Lydia sa camera ngunit masigla pa rin ang boses. Tingnan mo sabi ng ina noon. Pinapakita ang inayos na bubong.

Hindi na tumutulo kapag umuulan. Ang ganda po, Nay. Sagot ni Angelica noon. Ayos na ayos talaga. Ngunit ngayong pinanood niyang muli, napansin niya ang kakaibang pag-ubo ng ina. Mahina paulit-ulit. Siguro sipon lang. Bulong niya. Pilit na inaalis ang pag-aalala. Lumipas pa ang mga araw at mas lumalim ang katahimikan sa pagitan nila.

sa ospital. Napansin ng mga kasama niyang tila mas madalas siyang tulala. “Are you okay, Angelica?” tanong ng head nurse isang gabi. “Yes, ma’am, just tired.” Sagot niya. Pilit ang ngiti. Ngunit sa totoo lang, may kaba sa dibdib niya. Hindi niya alam kung bakit, pero parang may kulang. Parang may tinig na pilit bumubulong.

May hindi nila sinasabi. Pinagpatuloy niya ang trabaho. Pilit na iniwasan ang pakiramdam. Baka nag-iinarte lang ako basta nagpapadala ako. Maayos sila. Ngunit sa kabilang panig ng mundo, sa loob ng maliit na bahay na minsan niyang pinangarap ay maging maginhawa. Nakaupo si Lydia sa kama. Nakatingin sa litrato ni Angelica.

Mahina na ang hinga ngunit pilit pa ring ngumiti. Anak, bulong niya, “Hindi mo kailangang malaman ang lahat ngayon.

Ang mahalaga, matupad mo muna ang pangarap mo.” At sa labas, si Rohelyo ay nakatingin sa langit. Hawak ang lumang cellphone na gamit nila sa tawag. Sana bukas makatawag siya ulit. Sabi niya sa sarili.

Umaasang marinig muli ang boses ng anak nilang dahilan ng lahat ng sakripisyo. Ngunit ang tawag na iyon ay hindi pa dumarating. Pagkalipas ng isang dekada tila isa ng ganap na propal si Angelica. Sa London may sarili na siyang flat. May sasakyan at may sapat na ipon sa bangko. Sa mga kasamahan niya sa ospital, siya ang itinuturing na ehemplo story.

Ngunit sa likod ng bawat ngiti at papuri, may nakatagong bigat na matagal na niyang tinitiis. Isang gabi, matapos ang 16 na oras na duty, napaupo siya sa gilid ng kama. Tahimik ang silid, tanging ugong ng refrigerator at mahina niyang paghinga ang maririnig. Hinubad niya ang uniporme sabay tingin sa salamin. Ganito pala ang hsura ng tagumpay. Mahinang biro niya sa sarili.

May mga eyebags, tuyong labe at pagod na mata. Habang nagpapahinga, napansin niyang may lumang kahon sa ilalim ng aparador. Kahon iyon na dinala pa niya mula Pilipinas. Puno ng mga ala-ala. Isa-isang inilabas ni Angelica ang laman, lumang Rosaro, luma ng relo ni tatay at isang maliit na sobre na may mga larawan.

Nang makita niya ang lumang litrato nilang tatlo, bigla siyang natigilan. Nakasuot siya noon ng uniporme sa high school may hawak na medalya. Sa gilid niya masayang nakayakap si Nanay Lydia at tatay Rogelio. Ang mga ngiti nila ay puno ng pag-asa at siya naman ay puno ng pangarap. Dahan-dahan niyang hinaplos ang litrato.

Parang muling nadama ang init ng yakap ng mga magulang. Diyos ko, bulong niya. Halos mapigilan ang pagtulo ng luha. 10 taon na pala. Umupo siya sa sahig. Hawak-hawak ang larawan. 10 taon mula ng huli silang magkita. Samp taon mula ng maramdaman niya ang yakap ni nanay. Ang tagal ko na palang hindi umuuwi.” bulong niya muli.

Halos pabulong na nagsusumbong sa sarili. Kinabukasan, habang nasa lounge ng ospital, nakasandal siya sa upuan habang nagkakape. Nilapitan siya ni Joy ang matalik niyang kaibigan. Uy, Angelica, okay ka lang? Parang lutang ka,” tanong nito. Ngumiti siya ng mahina. Na-realize ko lang 10 years na pala akong nakakauwi. Grabe, 10 years.

Ni minsan hindi ka umuwi kahit bakasyon? Hindi. Lagi kasing may dahilan. Either may emergency shift o kailangan kong mag-iipon pa. Humigop siya ng kape. Pilit na pinatatag ang boses. Pero kagabi, nakita ko yung lumang picture naming tatlo. Hindi ko na kinaya. Miss ko na sila Joy. Ngumiti si Joy. Then maybe it’s time. You’ve done enough for everyone else.

Maybe now it’s time for you. Tahimik lang si Angelica. Ngunit sa loob niya tila may nagising. Sa buong song taon puro trabaho at pagpapadala ang inatupag niya. Ngunit kailan nga ba siya tumigil upang alalahanin ang sarili niyang tahanan. Pag-uwi niya sa flat, agad niyang binuksan ang laptop. Tiningnan niya ang mga promo flights habang nagta-typean Minenchenem.

Nanginginig ang mga daliri niya. Philippines. Round trip. Napangiti siya nang lumabas sa screen ang murang pamasahe. Bahala na sabi niya sa sarili habang pinindot ang book now. Pagkatapos noon, napahiga siya sa kama at napangiti. Uuwi na ako. Dalawang linggo bago ang kanyang flight, abala si Angelica sa paghahanda ng mga pasalubong.

Sa tuwing matatapos siya sa trabaho, diretso siya sa mga tindahan. Bitbit ang listahan ng mga gusto niyang ibigay sa mga magulang. Imported chocolates para kay nanay. Bulong niya habang pumipili sa estante. At tutong pabango, siguradong magugustuhan ni tatay. Halos mapuno niya ang cart ng mga regalo, mga damit, sapatos, tsokolate at dalawang kahon ng mamahaling kape.

Hindi niya maiwasang mapangiti habang iniisip kung gaano kasaya ang magiging reaksyon ng mga magulang niya. Sa bahay, inisa-isa niyang inilagay ang lahat sa maleta para kay nanay. Ito at ito kay tatay. Ang bawat tiklop ng damit ay may kasamang ala-ala. Bawat balot ng tsokolate ay may halong pananabik. Habang nag-iimpake, tumugtog sa cellphone niya ang isang lumang kantang Pilipino.

Isang awitin na madalas patugtugin noon ng kanyang ama habang nagluluto sa umaga. Sandali siyang natigilan. Pinakinggan niya ng maigi ang mga liriko. Saka napangiti ng malungkot. Ang tagal ko ng hindi naririnig to. Bulong niya sabay haplos sa lumang litrato na nasa gilid ng kama. Sana ganun pa rin tayo pag-uwi ko.

” Pagkatapos magque, umupo siya sa gilid ng kama at pinagmasda ang dalawang malaking maleta. Napangiti siya. Mapapaiyak ko siguro si nanay sa tuwa. Anya halos mapangiti sa imahinasyon. At si tatay, siguradong yayakapin ako ng mahigpit. Ngunit sa gitna ng tuwa may halong kaba. Habang hinahaplus niya ang zipper ng maleta, bigla siyang napatigil.

Paano kung nagbago na ang lahat? Tanong ng tinig sa kanyang isip. Pinilit niyang iwaksi ang pag-aalinlangan. Hindi sabi niya sa sarili. Pamilya ko ‘yon. Walang nagbabago sa pagmamahal. Dumating ang araw ng alis sa airport habang nakapila siya sa checken counter. Tinex niya si Joy. Angelica, boing na ako. Hindi ko sinabihan sina nanay.

Surprise ito. Joy. OMG, ingat ka. I’m sure matutuwa sila. Take pictures ha. Ngumiti siya. Matutuwa talaga sila, bulong niya sa sarili. Kahit pagod ako, sulit ito. Pag-upo niya sa eroplano, agad niyang inilagay sa kandungan ng handbag. Lumabas siya ng malalim na hinga. Pinagmamasda ng mga pasaherong excited ding umuwi.

Sa tabi niya, may isang lalaking OFW na halatang matagal ng hindi nakikita ang pamilya. First time mo rin bang umuwi? Tanong ng lalaki. Ngumingiti. After 10 years, sagot ni Angelica. Sabay tawa. Hindi nila alam na parating ako. Ah surprise pala. siguradong matutuwa ‘yung pamilya mo. Ako nga dalawang taon lang nawala naiiyak na anak ko.

Sagot ng lalaki habang inaayos ang seat belt. Napangiti si Angelica. 10 taon siguro baka ko na makilala agad ang mga tao sa amin. Ganun talaga. sagot ng lalaki. Pero ang pamilya, kahit gaano katagal, nakikilala pa rin ang puso mo. Natahimik si Angelica. Ang mga salitang iyon ay tila nagpainit ng kanyang dibdib. Nakikilala pa rin ang puso mo.

Habang nagsisimula ng umandarang eroplano, nakatingin siya sa bintana. Sa labas unti-unting naglaho ang tanawin ng London na palitan ng kumikislap na ulap. Sa isip niya, bumabalik ang mga eksenang iniwan niya. 10 taon na ang nakalipas. Ang lumang bahay na gawa sa kahoy, ang amoy ng nilulutong tinola ni nanay at ang tawanan nila sa labas ng bahay tuwing gabi.

“Babalik ako diyan,” mahinang sabi niya sa sarili. At sa wakas magkakasama ulit tayo. Makalipas ang halos ling na oras, naramdaman niya ang bahagyang pagyugyog ng eroplano. Narinig niya ang boses ng piloto. Ladies and gentlemen, we are now preparing for landing. Welcome to Manila. Napangiti si Angelica at napapikit sandali. Manila! Sambit niya sa sarili.

Ang tagal kong hinintay. Marinig ulit yan. Paglapag ng eroplano, agad niyang naramdaman ang pagbabago ng hangin. Pagbukas pa lang ng pinto, sinalubong siya ng mainit na simoy na may halong amoy ng lupa at pawis. Hindi iyon mabango. Ngunit para kay Angelica, iyon ang pinakamasarap na amoy sa buong mundo. Habang naglalakad sa arrival area, naririnig niya ang ingay ng mga pasaherong nagsisigawan ng ma at pa habang nagtatakbuhan sa yakapan, sa bawat tagpo ng muling pagkikita, tila mas lalong sumisikip ang dibdib niya sa

pananabik. Sa isip niya ganoon din ang mangyayari sa kanila. Nakita niya ang sarili niyang papasok sa bakuran dala ang mga maleta habang sumisigaw ng nay. Tapos yayakapin siya ng ina. Tatawa si tatay at maririnig niya ulit ang mga tawang sabik ng tahanan. Habang inaantay niya ang mga bagahe, sumagi sa isip niya.

ang isang pangungusap. “Hindi na ako aalis ulit.” “Miss, ito po ang tralley.” Sabi ng isang staff kaya naputol ang kanyang pagninilay. “Ah, salamat!” sagot ni Angelica sabay kuha ng trolley at inilagay ang dalawang maleta. Sa bawat hakbang palabas ng airport, parang binabati siya ng bawat tanawin. Ang makukulay na tarpaulin ng mga reunion, ang mga tricycle sa labas at ang maiingay na vendor na nag-aalok ng tubig at yosi.

Lahat iyon ay pamilyar. Lahat iyon ay kanya. Paglabas niya, agad niyang naamoy ang halimuyak ng lupa. Matapos ang maikling ambon, huminga siya ng malalim at napangiti. “Ito yung amoy ng Pilipinas,” bulong niya. Sa gilid ng kalsada, pinara niya ang taxi. “Kuya, papunta po ng Laguna.” Sabi niya, “Laguna ma’am?” Aba, medyo malayo-layo yon.

Uwi ka galing abroad? Tanong ngver habang inaayos ang metro. Opo, tugon niya nakangiti. 10 taon na rin akong hindi nakakauwi. Grabe ma’am, ang tagal noun. Siguradong matutuwa pamilya mo. Yun nga ang plano ko. Surprise sana. Habang umaandar ang taxi, nakatingin siya sa labas ng bintana. Dumadaan sila sa EDSA at kahit traffic tilawala siyang pakialam.

Ang mga billboard, gipne at bus na may sobrang pasahero, lahat ay nagdulot ng nangiti sa kanya. Ang ingay pa rin ng Maynila. Sabi niya halos napatawa. Hindi nagbabago eh. Yan ang Pilipinas, ma’am. Sagot ng drav. Maingay pero buhay. Ngumiti siya at tumango. Tama ka kuya. Buhay na buhay. Habang lumalayo ang sasakyan sa siyudad, unti-unting napalitan ng mga puno at bukirin ang tanawin.

Mas lalo siyang naging tahimik. Sa di kalayuan, nakita niya ang mga batang naglalaro sa tabing daan. Ang mga bahay nayari sa kahoy at pawid. Mga bagay na minsan niyang tinakasan para mangarap ng higit pa. Habang pinagmamasdan iyon may kirot na sumagi sa kanyang dibdib. 10 taon bulong niya. taon na hindi ko naranasan ong ganitong tanawin.

Paglapit ng gabi, nagpasya siyang magpahinga sandali sa taxi. Ngunit bago siya makatulog, may bumalik na tanong sa isip niya. Paano kung may nagbago? Paano kung hindi nagan? Pinikit niya ang mga mata at huminga ng malalim. Hindi sabi niya sa sarili ang pamilya hindi nagbabago. Lahat ng pagod ko babawiin ng yakap nila.

Ngunit sa ilalim ng kalmadong nangiti niya may maipaliwanag na kaba. Isang pakiramdam na tila may naghihintay na hindi inaasahan. Habang lumalapit ang taksi sa bayan nila, tuluyan ng lumubog ang araw. Sa kabila ng madilim na langit, may ningning pa ring dala si Angelica. Isang pusong sabik umuwi sabik magmahal muli.

Hindi niya alam ang mga maletang puno ng regalo ay hindi lang magpapaluha ng tuwa kundi magbubukas din ng mga sugat na matagal ng natakpan ng katahimikan. At sa bawat patak ng ulan sa salamin ng taxi, tila naririnig niyang paulit-ulit na ibinubulong ng hangin ang salitang iyon. Uwi. Maya-maya pa ay sumakay naman siya ng tricycle papasok sa makipot na daan patungo sa kanilang baryo.

Pinagmamasdan ni Angelica ang paligid. Dati puno ng tawanan at sigawan ng mga bata ang kalsadang iyon. Ngayon halos walang tao. Ang ilang bahay na dati ay makulay at buhay. Ngayo’y bakante at may mga nakasabit na for sale na karatula. Parang ang tahimik mahina niyang sabi. Habang sumisilip sa bintana ng tricycle. Tumigil sila sa tapat ng isang tindahan.

na dati laging puno ng tao. Ngayon nakasarado ito at ang pinto ay natatakpan ng alikabok. Lumapit siya sa isang matandang babae na nagwawalis sa gilid. Manangmila tawag niya medyo nanginginig ang boses. Nag-angat ng tingin ang babae at ilang sandaling nagulat bagod na pangiti ng bahagya. Uy si Angelica Batto.

Anak ikaw nga. Akala namin ka nababalik. Napangiti rin siya ngunit napansin niya ang lungkot sa mga mata ng matanda. Naku, ang tagal mong nawala. Kamusta ka na, Iha? Maayos naman po, manang. Galing ako sa abroad. Pauwi ako kina nanay. Tahimik sandali siang Mila bago tumango. Mabuti naman mabuti. Ngunit bakas sa tono nito ang pag-aalinlangan.

Sige iha mauna ka na. Matutuwa sila, sigurado. Nagpasalamat si Angelica at naglakad patungo sa bahay nila habang papalapit tila humihigpit ang dibdib niya. Ang dating asol na pintura ng dingding ay kupas na kupas na halos kulay abo. Ang bubong ay may mga butas at ang bintana ay may nakalaylay na kurtinang punit.

Ganito na ba talaga to ngayon? Pulong niya halos hindi makapaniwala. Nakatayo siya sa tapat ng pinto dala ang dalawang malaking maleta at sandaling natigilan. Wala man lang aso na sumalubong, wala ring boses na tumatawag ng anak. Tulad ng dati, marahan niyang itinulak ang pinto.

Pagbukas pa lang, sinalubong siya ng amoy ng nilagang balinghoy. Isang amoy na dati kaaya-aya. Ngunit ngayon ay tila nagpahiwatig ng kakapusan. Dahan-dahan siyang pumasok at doon niya nakita ang dalawang matandang payat na nakaupo sa bangkong kahoy. “Nanay, te!” mahina niyang tawag. Dahan-dahang nag-angat ng tingin si nanay Lydia halatang mahina na.

Nang makita si Angelica, na patigil ito at tumulo agad ang luha. Anak, ikaw ba yan? Tumakbo si Angelica palapit halos mabitiwan ang maleta. Ne, tay. Niyakap niya ang dalawa mahigpit tila ayaw ng bitiwan. Ngunit sa kanyang yakap, dama niya ang butot balat ng mga magulang, mahina nanginginig at malayo sa siglang naaalala niya.

Tay, bakit ganito na ang bahay? Bakit kayo? Hindi niya natapos ang tanong. Ngumiti ng pilit si Tatay Rohelio. Anak, buti umuwi ka. Hindi na siya nakasagot. Sa halip, mas mahigpit niyang niyakap ang mga ito habang patuloy ang pag-agos ng luha. Sa kanyang pag-uwi, dala niya ang mga pasalubong ng kasaganahan. Ngunit ang bumungad sa kanya ay isang tahanang ginupo ng panahon at dalawang magulang na pilit nguminingiti sa gitna ng gutom.

At sa loob ng bahay na iyon sa halimuyak ng Balinghoy, unti-unting naramdaman ni Angelica ang bigat ng s taon na hindi naibalik ng kahit anong kayamanan. Nabitawan ni Angelica ang dalawang maleta. Tumama ito sahig ng may kalabog ngunit wala siyang pakialam. Mabilis siyang tumakbo palapit sa dalawang matanda.

Nanay, tatay,” sigaw niya sabay yakap sa kanila ng buong higpit. Para bang gusto niyang habulin sa yakap ang s taong nawala? Nagulat si Lydia halos makapaniwala. Aangelika, bulong nito. Nanginginig ang tinig habang hinahaplos ang mukha ng anak. Anak, totoo ba ‘to? Ikaw nga ba ito?” “Opo, Nay.

” Sagot niya halos maiyak sa bawat salita. “Ako to! Umuwi na ako.” Napahagulgol si Lydia at napayakap ng mahigpit. Si Rohelio na noon ay tahimik lang sa gilid biglang napaiyak. Hindi na niya pinigilan ang pagdaloy ng luha habang pinagmamasdan ang anak. Anak, akala namin hindi ka nababalik. Sabi niya, garalgal ang boses.

Hindi ko kayang hindi umuwi, tay. Sagot ni Angelica habang patuloy ang pag-agos ng luha. Miss na miss ko na kayo. Ngunit habang yakap niya ang mga ito, biglang may tumusok na kirot sa puso niya. Dama niya ang sobrang payat ng katawan ng mga magulang, ang balat na maluwag, ang mga kamay na nanginginig. Para bang pinigaan ng panahon at gutom ang mga taong minsang malakas at masigla.

Unti-unti siyang napalayo upang silipin ang paligid ng bahay. Ang mesa ay may basag na plato at sa gitna nito isang maliit na palayok ng nilagang balinghoy. Sa tabi, may asin na nasa maliit na platito. Wala ng iba. Nay, mahina niyang sabi. Ito lang ba ang kinakain ninyo? Nagkatinginan sina Lydia at Relio. Sandali silang natahimik bago sumagot ang ina, mahina at halos paos ang boses.

Paminsan-minsan anak, minsan kamote, minsan balinghoy, basta may mainit na tubig ayos na. Parang binuhusan ng malamig na tubig si Angelica. Napaupo siya halos makapaniwala. Pero bakit, Nay? Ang dami kong pinapadala sa inyo. Halos buwan-buwan. Nasaan na? Anong nangyari? Muling nagkatinginan ng mag-asawa. Si Rogelio ang unang nagsalita.

Pilit ang ngiti. Anak, huwag ka sanang magagalit. Ayaw na naming maging pabigat sa’yo. Alam naming mahirap ang buhay mo roon. Laging pagod, laging nag-overtime. Kaya sabi namin sa isa’t isa, kahit kaunti lang ang kainin basta alam naming maayos ka. Sapat na yon. Pero tha, halos sigaw ni Angelica nanginginig ang tinig.

Hindi ko kayo pinagtrabahuhan ng ganito para magutom kayo. Ginagawa ko to para sa inyo. Lumapit si Lydia at hinawakan ang kamay ng anak. Anak, mahina niyang sabi. Hindi mo kailangang humingi ng tawad. Alaming ginawa mo ang lahat para sa amin. Hindi ka namin sinisisi. Gusto lang naming maramdaman mong malaya ka na hindi mo kailangang mag-alala sa amin.

Pero nay, paano ako magiging masaya roon kung ganito pala kayo dito? Umiyak na si Angelica ng tuluyan. 10 taon akong nagtrabaho. Nay 10 taon. Akala ko maayos kayo. Akala ko natutupad lahat ng pangarap natin. Huminga ng malalim si Rogelio at naupo sa tabi ng anak. Anak, tinupad mo ang pangarap mo. Yun lang ang gusto naming makita. Hindi namin ginustong makasira sa tua mo.

Kapag maririnig ka naming masaya sa tawag, sapat na sa amin yon. Pero Tay, pinahid ni Angelica ang luha. Hindi sapatang marinig ninyong masaya ako kung nagugutom naman kayo rito. Hindi ko kayo dapat iniwan ng ganito. Tahimik si Lydia. Tumulo ang luha nito habang pinagmamasdan ng anak. Angelica, alam mo bang sa bawat tawag mo pinipigilan kong sabihin ang totoo? Kasi kapag naririnig kong masaya ka, parang kahit gutom kami, busog na rin ako.

Ayaw kong maramdaman mong bigo ka. Hindi na nakapagsalita si Angelica. Yumuko siya. Pinahid ang mga luha saka napayo sa lamesa. Sa tabi niya, naroroon ang palayok ng balinghoy. Matigas, malamig at simbolo ng tahimik na sakripisyo ng dalawang magulang na pinili ang gutom kaysa maging pasanin ng anak. Tahimik ang buong bahay ng gabing iyon.

Tanging kaluskos ng mga pinggan at marahang paghinga ng mga magulang ni Angelica ang maririnig. Sa gitna ng hapag nayari sa kahoy, nakahain ang nilagang balinghoy. Ang parehong pagkain na tumambad sa kanya pagdating. Ngunit ngayong nakaupo na siyang muli sa tabi nila, ang dating simpleng pagkain ay tila pinakamahalagang handa sa buong mundo.

Hindi napigilan ni Angelica ang luha. Isa-isang pumatak iyon sa plato hinahalo sa singaw ng balinghoy. Pasensya na po nay. Garal niyang sabi. Pinipigilan ang hikbe. Akala ko sapat na yung pera at mga padala. Nakalimutan ko pong kumustahin kayo ng totoo. Hindi ko man lang napansin na unti-unti na pala kayong nahihirapan.

” Itinaas ni Lydia ang tingin. Bakas sa mukha ang pagod ngunit may ngiti ng pag-unawa. “Anak!” Mahina niyang tugon. Hindi mo kami nakalimutan. Alam naming ginagawa mo yon para sa amin. Yung bawat perang pinapadala mo, bawat sulat mo noon. Sapat na para maramdaman naming kasama ka pa rin. Ngunit sa loob ni Angelica, tila may matinding bigat na bumagsak.

Pero nay, kung alam ko lang na ganito, sana umuwi ako noon pa. Sapat na sana ang isang tawag, isang tanong, isang kamusta. Pero naging abala ako. Mas pinili kong kumayod kaysa maramdaman niong mahalaga kayo. Sumabat si Rogelyo mahinahon ngunit puno ng damdamin. Anak, huwag mong sisihin ang sarili mo.

Alam naming hirap ka rin roon. Ayaw naming dagdagan yung bigat na dala mo. Kaya kahit nahihirapan kami, tinitiis namin. Basta alam naming maayos karoon, sapat na sa amin yon. Niyakap ni Angelica ang kaniyang ama. Ramdam niya ang pangungulila sa bawat halos. Ang taong-taong distansyang ngayon lang tuluyang nabura. Te, bulong niya. Pangako babawi ako.

Hindi ko na kayo iiwan. Maghahanap ako ng paraan para makasama kayo ulit dito. Ngumiti si Rogelyo ngunit kita sa mga mata ang luha. Hindi namin hinihingi yan, anak. Ang mahalaga, nandito ka na. Habang kumakain sila, tila nagbalik ang mga ala-alang matagal ng nakabaon sa alikabok ng panahon. Naalala ni Angelica ang dati. Ang halakhakan tuwing hapunan, ang kwento ng tatay tungkol sa bukid at ang himig ng ina habang naghuhugas ng plato.

Noon simple lang ang lahat. Walang dolyar, walang malaking bahay, pero may saya. Ngayon nasa harap niya ang parehong hapag ngunit may kakaibang pakiramdam halo ng pagsisisi, pag-ibig at pag-asa. “Nay!” sabi niya habang nilalagyan ng balinghoy ang plato ni Lydia. Ang sarap pala nito. Matagal ko ng hindi nalalasahan ‘to talaga. ngumiti ang ina.

Yun lang kasi ang meron kami nitong mga nakaraang buwan. Pero sa totoo lang, mas masarap yan kapag sabay-sabay tayong kumakain. Kahit simpleng ulam basta magkasama, busog na busog ako. Tumawa si Angelica ngunit may luha pa rin sa mga mata. Tama ka. Dati puro reklamo ako kapag balinghoy ang ulam. Pero ngayon parang mas masarap pa to kaysa kahit anong pagkain sa London.

Nagtawanan silang tatlo. Sa unang pagkakataon, matapos ang mahabang panahon, napuno muli ng tawanan ng bahay. Wala mang mamahaling pagkain, o magarang gamit, narian ang tunay na yaman. ang samahan ng pamilya. Pagkatapos nilang kumain, naglabas si Angelica ng mga pasalubong. “Para sa inyo ‘to.” Sabi niya. Inilapag ang mga tsokolate, pabango at bagong cellphone.

Hindi ko alam kung magugustuhan niyo pero matagal ko n gustong ibigay yan. Tiningnan ni Lydia ang mga ito saka ngumiti ng malungkot. Salamat anak. Pero alam mo kahit wala yan sapat na sa amin yung yakap mo. Matagal na naming hinihintay to. Napahinga ng malalim si Angelica. Sa mga salitang iyon. Para bang tuluyang nabasag ang matagal niyang pinanghahawakang ideya na ang pagmamahal ay nasusukat sa halaga ng perang pinapadala.

Hindi pala noon. Ang tunay na pagmamahal ay ang presensya, ang pag-uwi, ang pagyakap, ang pakikinig. Lumapit siya sa bintana, tinitigan ng labas. Ang hangin ay mainit. ngunit magaan sa dibdib. Naroon pa rin ang mga bituin. Mga bituing matagal niyang tinitingnan mula sa malayong bansa ngunit ngayon ay mas maliwanag.

Dito ko pala gustong tumanda. Mahina niyang sabi. Sa feeling ninyo. Lumapit si Rogelio at tinapik ang balikat ng anak. Kung yan ang gusto mo anak, suportado ka namin. Pero kung gusto mo pa ring bumalik sa trabaho mo roon, huwag kang mahihiya. Ang mahalaga, masaya ka. Umiling si Angelica. Hindi na te. Gusto kong magtrabaho dito na lang.

Kahit maliit basta kasama ko kayo. Baka pwede akong magtayo ng maliit na negosyo o mag-apply sa lokal na ospital. Hindi ko na kayang mawalay ulit. Napangiti si Lydia. Matutuwa ang mga kapitbahay mo niyan. Miss ka na nila. Sabi pa nga nila kanina, yung bahay daw natin laging tahimik mula umalis ka. Natawa si Angelica.

Kaya pala may mga butas na yung bubong hindi na napansin ni tatay. Nagbiro si Rogelio. Eh kasi naman yung mga padala mong pera ayaw kong galawin. Gusto kong ipunin para pag-uwi mo ikaw ang magdesisyon. Natawa si Angelica ngunit napaluha rin. Salamat tay. Pero sana sinabi niyo kahit minsan na nahihirapan kayo. Hindi ko alam.

Baka mas napadali sana lahat kung nagkausap tayo ng maayos. Tahimik silang lahat sandali. Tanging hampas ng hangin sa lumang kurtina ang maririnig. Alam mo anak,” sabi ni Lydia, minsan kasi akala namin pag nagrereklamo kami dagdag pasanin lang yun sa’yo. Kaya tinitiis na lang namin. Pero siguro mali rin yon. Kasi sa pagtatago namin mas lalo kang napalayo. Tumango si Angelica.

Oo nay. Kaya simula ngayon, walang pagtatago. Lahat ng totoo sabihin natin kahit mahirap, kahit masakit, basta magkasama tayo. Ngumiti si Lydia. Yan ang gusto kong marinig. Nang gabing iyon bago matulog, matagal silang nagkwentuhan. Ibinahagi ni Angelica ang buhay niya sa London.

Ang mahahabang oras ng trabaho, ang mga gabing umiiyak sa apartment at ang pangungulila sa bawat pasko. Nakikinig lamang ang mga magulang niya paminsan-minsan ay pinupunasan ang luha sa kaniyang pisngi. Ang tapang mo, anak, sabi ni Rogelio, “Hindi lahat nakakayanan yung pinagdaanan mo.” Ngumiti si Angelica. siguro dahil kayo ang iniisip ko palagi.

Kayo ang dahilan kung bakit ako lumaban. Pero ngayon, gusto ko namang lumaban dito sa feeling ninyo.” Lumapit si Lydia at hinaplos ang buhok ng anak. “Anak, hindi mo alam kung gaano kami kasaya na naririnig yan.” Habang unti-unting tumatahimik ang paligid, naramdaman ni Angelica ang kapayapaan na matagal ng nawala.

Wala na ang ingay ng lungsod. Wala na ang lamig ng banyagang lupa. Ang natira na lang ay ang init ng tahanan. Ang init ng yakap na hindi kayang tumbasan ng anumang halaga. Sa katahimikan ng gabi, pinikit ni Angelica ang mga mata at marahang bumulong, “Mahal ko kayo, Nay Tay!” At bago tuluyang makatulog, naisip niya.

Sa wakas natagpuan niya ang tunay na kayamanan hindi sa dolyar kundi sa yakap ng pamilya. Mabilis lumipas ang mga araw mula nang magpasya si Angelica na manatili sa Pilipinas. Sa bawat umagang ginising siya ng tilaok ng manok at amoy ng nilulutong sinangag ni nanay Lydia. Pakiramdam niya’y muling nabubuhay ang bahaging matagal ng natulog sa kaniyang puso.

Hindi na siya nagmamadaling gumising para pumasok sa ospital sa London. Walang lamig na hangin o ingay ng tren. Tanging katahimikan ng probinsya at mga alon ng hangin mula sa bukirin. Isang umaga habang nag-aalmusal, pumasok si Tatay Rohelio, pawis at may dalang sirang upuan. Anak, tingnan mo nga ito.

Baka kaya mo akong tulungan mamaya matapos mo sa ospital.” Biro niya. Ngumiti si Angelica habang pinupunasan ng kamay. “Sige po, tay, pero siguraduhin niyong kayo mapagod. Baka kayo naman ang i-admit ko sa ospital.” Natawa si Rogelio at maging si Lydia ay napailing sa saya. Hay naku, yung tatay mo akala mo bata pa pero buti nga’t may gana na ulit yan.

Nung wala ka halos ayaw ng gumawa nian kahit sira na ang bubong. Sabi ni Lydia habang naglalagay ng tuyo sa mesa ng araw na iyon. Nagtungo si Angelica sa lokal na ospital upang mag-apply. Hindi na siya nagdalawang isip. Gusto niyang gamitin ang propesyon niya. Pero ngayong pagkakataon para sa mga kababayang nangangailangan. Sa paglapit niya sa nurse station, sinalubong siya ng isang pamilyar na mukha.

Angelica, ikaw nga ba yan? Napalingon siya at nakita ang kababatan niyang si Carlo. Suot ang uniporme ng health worker. Carlo grabe ikaw pa rin pala ang supervisor dito. Hindi naman supervisor. Tawa ni Carlo. Pero ako yung inut patient department. Ang tagal mo sa abroad ha. Ang dami ng nangyari rito.” Ngumiti si Angelica. “Oo nga eh.

Akala ko nga na ako babalik pero heto, gusto ko n mag-stay dito. Sawa na ako sa buhay na puro trabaho at pagod.” “Welcome home, Angelica.” Sagot ni Carlo sabay ngiti. “Kailangan namin ng katulad mo rito. May bakante pa sa ward. Gusto mo ako na bahala sa pag-refer sa’yo? Hindi napigilan ni Angelica ang mapangiti ng malaki.

Talaga? Salamat Carlo. Ang bait mo pa rin talaga. Ilang araw lang ang lumipas at natanggap siya bilang staff nurse sa municipal hospital. Bagaman mas mababa ang sahod kaysa sa kinikita niya sa London, iba ang saya sa puso niya. Sa tuwing nag-aasikaso siya ng pasyente, nakikita niya ang pasasalamat sa mga mata ng mga ito.

Wala ng malamig na thank you nurse na may distansya. Ngayon, bawat pasasalamat ay may init, may laman at may koneksyon. Isang hapon habang pauwi siya, nadaanan niya si Carlo sa Barangay Health Center. Uy, Angelica, tawag ni Carlo, may libreng medical mission tayo sa susunod na linggo. Baka gusto mong sumali. Syempre, masiglang sagot ni Angelica.

Sige, tulong-tulong tayo. Miss ko na rin yung ganitong gawain. Alam mo Annie Carlo habang naglalakad sila pauwi. Nung umalis ka noon, ang dami naming humanga sayo. Pero ngayon, mas humanga ako kasi bumalik ka. Napangiti si Angelica ngunit sa loob niya ramdam niya ang lalim ng mga salitang iyon. Carlo sabi niya.

Ang akala ko noon tagumpay ang sukatan ng dolyar pero mali pala ang tunay na tagumpay yung maramdaman mong may silbi ka at may kasama kang tunay na nagmamahal. Ngumiti lang si Carlo bahagyang namula. Ang ganda mong magsalita nurse Angelica. Baka naman ma-inlove ulit ako sa’yo. Natawa siya. Ay naku Carlo, baka pati pagod kong puso hindi mo kayanin.

Sabay birong hampa sa braso ng kababata. Pag-uwi niya sa bahay, sinalubong siya ng amoy ng bagong lutong adobo. Sa radyo, tumutugtog ang lumang kanta ni Rico J. puno at sumasayaw si Lydia habang hawak ang sandok. Anak, may niluto akong paborito mo. Adobo, sabi ni Angelica sabay yakap sa ina. Naku, nay, mamahalin to ng mga taga-London kung matitikman nila.

Lumabas si Rogelio mula sa likod bahay, may hawak na martilyo. Oh anak, tingnan mo to. Naayos ko na yung upuan pero baka bukas sira ulit yan. Napuno ng tawanan ang buong bahay. Sa unang pagkakataon, walang tensyon, walang pangungulila. Lahat ay puno ng buhay mula sa tunog ng radyo hanggang sa kalansing ng mga kubertos.

Habang kumakain, napansin ni Angelica ang mga kamay ng kanyang mga magulang. Magaspang, kulubot ngunit puno ng kasaysayan. Night sabi niya habang nakangiti. Salamat po dahil sa inyo. Natutunan kong ang bahay ay hindi lang lugar. Ito yung mga taong nandito. Tumingin si Lydia. Hawak ang kamay ng anak.

Anak, kahit gaano ka pa katagal lumayo, dito pa rin ang tahanan mo. Tumango si Angelica. At ngayong nandito na ako, hindi na ako aalis. Dito ko gustong magsimula ulit. Kinabukasan, maagang gumising si Angelica. Sa bintana ng kanilang bahay, tanaw niya ang kabundukan, ang araw na unti-unting sumisilip at ang mga batang naglalaro sa kalsada. Habang humihigop siya ng kape, naramdaman niya ang kapayapaang matagal niyang hinanap sa banyagang lupa.

Dumating si Carlo, bitbit ang ilang papel para sa medical mission. Good morning, Nurse Angelica. Good morning din, Dr. Carlo! Biro niya. Ay, halika, mag-almusal ka muna bago tayo pumunta sa barangay. Tumawas Carlo. Hindi ako tatanggi sa libreng adobo. Sa bawat araw na lumilipas, unti-unting bumalik ang dating sigla ng bahay at ng buong paligid.

Muling naririnig sa hapon ang tugtog ng radyo ni Tatay Rogelio. Ang tahol ng aso sa bakuran at ang tinig ni Lia na kumakanta habang nananahi ng mga basahan. Sa labas ng bahay, muling naglalaro ang mga bata at si Angelica nakatingin sa kanila may ngiti sa labi. Isang gabi habang nakahiga siya, narinig niyang humihilik ang kanyang ama sa kabilang kwarto at marahang humahalik sa hangin ang ina habang nagdadasal.

Tumingala siya sa kisame sa butas na minsang nagpapaulan sa loob. Ngunit ngayon ay inayos na nila ng sabay. Salamat Panginoon mahinang dasal niya. Hindi ko man natagpuan ang kayamanan sa London. Binigyan niyo naman ako ng kayamanang hindi nawawala. Ang tahanan, pamilya at katahimikan. Sa labas, humahampas ang malamig na hangin mula sa bukid at sa loob ng bahay, umiinit ang hangin ng pagmamahalan.

Muling bumalik ang sigla, ang saya at ang musika ng buhay na minsang nawala. At sa puso ni Angelica, iisa lamang ang malinaw. Sa wakas natagpuan niya ang tunay na tahanan. Dito ko na nga po isasara ang kabanatang pinamagatang tahanan ang sagot