Tumayo ang oras sa loob ng cabana.

Hindi ko agad naintindihan ang sinabi ng matandang lalaki. Narinig ko ang mga salitang iyon, malinaw at magalang, ngunit parang hindi para sa akin. Sa buong buhay ko, walang yumuyuko sa harap ko. Ako ang laging yumuyuko—sa amo, sa trabaho, sa pangangailangan ng pamilya.

Tumingin ako sa kanya, naguguluhan.

– Paumanhin po… kilala ba ninyo ako?

Bahagya siyang ngumiti. Hindi iyon ngiti ng isang taong nagbibiro, kundi ng isang taong matagal nang may alam, at matagal nang naghihintay.

– Paano ko po kayo makakalimutan, Ginang Teresa.

Sa likod namin, may mga basong muntik nang mabitawan. May mga kubyertos na kumalansing sa mesa. Nararamdaman ko ang mga matang nakatuon sa amin—lalo na ang mga mata ng mga kapatid ko.

Lumapit ang resort manager, halatang kinakabahan.

– Sir… may problema po ba?

Hindi siya nilingon ng matandang lalaki. Nanatili ang tingin niya sa akin.

– Wala. Sa halip, may utang na loob ako.

Unti-unting tumayo ang aking mga kapatid. Si Bea ay maputla na parang papel. Si Ricky ay pilit ngumiti, pero nanginginig ang mga labi.

– Sir, baka po nagkakamali kayo… kapatid po namin iyan. Simpleng tao lang po siya.

Dahan-dahang lumingon ang matandang lalaki kay Ricky. Isang tingin lang, at nawala ang pilit na kumpiyansa ng kapatid ko.

– Alam ko kung sino siya.

Huminto siya sandali, saka muling humarap sa akin.

– Labinlimang taon na ang nakalipas, sa Hong Kong, may isang babaeng Pilipina na nagtatrabaho bilang kasambahay sa isang lumang bahay sa Mid-Levels. Walang kontrata, walang proteksyon. Nang magkasakit ang aking asawa at hindi na makalakad, lahat ng kasambahay ay umalis. Maliban sa isa.

Nanikip ang dibdib ko.

Ang mga alaala, na matagal kong itinabi, ay biglang bumalik—ang ospital, ang amoy ng gamot, ang mga gabing halos hindi ako natutulog.

– Ikaw ang nag-alaga sa kanya. Ikaw ang naglinis ng sugat niya, nagbuhat sa kanya kahit mas mabigat siya sa’yo. Ikaw ang nagbantay nang tatlong gabi nang walang bayad dahil ayaw mong iwan siyang mag-isa.

Napaupo ako muli. Nanginginig ang mga kamay ko.

– Ginang Teresa… kung hindi dahil sa’yo, matagal nang wala ang asawa ko.

Tahimik ang paligid. Maging ang hangin ay tila huminto.

– Nang gusto ka naming tulungan noon, tumanggi ka. Sabi mo, mas kailangan ng mga kapatid mo ang pera kaysa sa’yo. Umalis ka nang walang iniwang pangalan, walang hinihinging kapalit.

Tumingin siya sa paligid—sa mesa, sa cabana, sa mga kapatid kong hindi makatingin sa akin.

– At ngayon, nalaman kong dito ka nagtatrabaho bilang… bisita.

Napasinghap si Bea.

– Sir… hindi po siya nagtatrabaho rito. Siya po ay…

Hindi niya tinapos ang pangungusap. Hindi niya alam kung ano ang itatawag sa akin.

Tumayo ang matandang lalaki at muling humarap sa akin, mas mababa pa ang boses.

– Ginang Teresa, ako si Eduardo Villanueva. May-ari ng Villa Esmeralda. At ang resort na ito ay itinayo mula sa perang kinita ng aking asawa—ang asawang inalagaan mo.

Isang sabay-sabay na hinga ang pinakawalan ng mga taong nakarinig.

Narinig ko ang pagkabasag ng isang baso sa likuran.

– Mula nang gumaling siya, araw-araw niyang binabanggit ang pangalan mo. Sabi niya, may isang taong nagligtas sa kanya nang walang kapalit. Kaya nang makita ka naming naka-check in dito, hindi bilang VIP, kundi bilang… itinabi sa labas ng mesa—

Tumigil siya. Matigas ang panga.

– Hindi ko iyon matatanggap.

Lumapit siya sa mesa at marahang hinawi ang isang upuan.

– Maupo po kayo rito, Ginang Teresa.

Hindi ako gumalaw.

– Dito po ang lugar ninyo.

Tumayo ang mga kapatid ko, sabay-sabay.

– Ate… maupo ka na.

Hindi iyon paanyaya. Iyon ay pagsusumamo.

Umiling ako nang bahagya.

– Ayos lang ako rito.

Tumingin sa akin ang matandang lalaki, may lungkot sa mga mata.

– Ganyan ka pa rin. Inuuna ang iba.

Lumingon siya sa manager.

– Simula ngayon, ang Ginang Teresa ay ituturing na personal guest ng aking pamilya. Ihanda ang presidential villa.

Nagkagulo ang mga empleyado. Ang manager ay halos hindi makapagsalita.

– O-opo, Sir.

Lumapit si Ricky sa akin. Nanginginig ang boses.

– Ate… bakit hindi mo sinabi?

Tumingin ako sa kanya. Hindi galit. Hindi rin masama ang loob. Pagod lang.

– Hindi naman mahalaga kung sabihin ko.

– Mahalaga iyon! — halos maiyak si Bea — Ate… patawarin mo kami.

Tahimik akong tumayo. Hindi ko alam kung anong dapat maramdaman—tagumpay ba, lungkot, o pagod lang sa lahat.

– Teresa.

Lumingon ako sa matandang lalaki.

– Ang mga taong tulad mo ang dahilan kung bakit may saysay ang lahat ng ito. Pero huwag mong isipin na ito ang dulo. Ito ay simula pa lang.

Kinabukasan, kumalat ang balita sa resort. Ang babaeng pinaupo sa labas ng mesa ay ang taong tinatawag ng may-ari na “pamilya.” Ang mga kapatid ko ay naging tahimik, maingat sa bawat kilos, parang biglang hindi na sigurado sa kanilang lugar.

Sa huling gabi namin roon, umupo kami sa balkonahe ng villa. Tahimik ang dagat. Si Nanay ay natutulog sa loob.

Lumapit si Carla sa akin, mahina ang boses.

– Ate… kung pwede lang ibalik ang lahat.

Ngumiti ako, pagod ngunit totoo.

– Hindi na kailangang ibalik. Ang mahalaga, natuto kayo.

Tumingin ako sa malayo. Sa unang pagkakataon, hindi ko naramdaman na kailangan kong magpakumbaba para may puwang sa mundo.

At doon ko naintindihan:
Hindi lahat ng yumuyuko ay mababa.
At hindi lahat ng nakatayo sa mesa… ay may dangal.

WAKAS.