Nag-apply bilang katulong ang 13 anyos na dalagang probinsyana pero nagulat siya noong makita ang sariling litrato sa loob ng mansyon. Magandang araw sa inyo mga kaserye. Ngayon ay buklatin natin ang panibagong pahina na naglalaman ng paksang larawan sa mansyon. [Musika] Hindi mabawasan ang bigat sa dibdib ni Lira habang humahabang siya palabas ng kanilang munting bahay na yari sa kahoy at pawid.

Ramdam niya ang lamig ng umaga hindi lamang mula saoy ng hangin kundi mula rin sa brigat ng desisyong iiwan pansamantala ang kanyang ama. Nakaupo ito sa kanilang lumang bangko sa harap ng bahay. May kumot sa balikat at mahina ang paghinga. “Anak, sigurado ka ba?” Garal na tanong ng matanda habang sinusundan siya ng tingin.

Tumango si Lira at pinilit ngumiti pagamat’t nangingilid ang luha. Opo tay, kailangan po para may pambili tayo ng gamot ninyo. Hinawakan ng kanyang ama ang kanyang mga kamay. Mainit pa ito kahit mahina na ang pagkakahawak. Ingat ka palagi roon. Huwag kang magpapaloko at alalahanin mo kahit anong mangyari may tahanan kang babalikan dito.

Pumuntong hininga si Lira at yumakap ng mahigpit. Para bang sa yakap na iyon ay nais niyang ipasa ang lahat ng lakas at pagmamahal na mayroon siya. Hindi niya alam kung gaano katagal bago sila muling magkita. Kaya’t sinubukan niyang tatakan sa isipan ang bawat detalye ng mukha ng kanyang ama.

Ang malalim nitong mga mata, ang bahagyang pagngiti sa kabila ng sakit at ang mga kunot sa noo natanda ng maraming taong pagsusumikap. Nang dumating ang tricycle na maghahatid sa kanya sa bayan, mahigpit niyang hinawakan ang kanyang maliit na bag. Hindi iyon mabigat. Ilang pirasong damit lang ang laman, ilang pirasong tinapay at isang maliit na bote ng tubig.

Ngunit sa loob ng bag na iyon ay nakatago ang tanging bagay na hindi niya kayang mawala. Ang lumang kwintas na suot niya ngayon habang bumabaybay ang tricycle sa makipot na kalsada ng baryo napatingin si Lira sa langit. Ang araw ay unti-unting sumisilip sa pagitan ng mga puno ng niyog. Ang mga ibon ay maririnig pa rin sa malayo tila nagpapaalam din sa kanya.

Napapikit siya sandali pinipigilan ang sarili na lumuha. Pagdating nila sa bayan, bumungad sa kanya ang terminal ng bus. May ilan ng nakapila pitpit ang kani-kanilang mga bagahe. Umupo siya sa isang bangkong kahoy. Hawak-hawak ang pamasahe. Hindi niya alam kung ano ang itsura ng Maynila, kung gaano ito kalaki o kagulo, ngunit pinipilit niyang huwag magpatalo sa takot. Maya-maya dumating ang bus.

Lumapit siya. Iniabot ang bayad at pumasok sa loob. Pinili niya ang upuang malapit sa bintana. Nang umandar ang bus, nakatingin lang siya sa labas. Pinagmamasdaan ang unti-unting paglaho ng mga pamilyar na tanawin. Ang palayan na kulay ginto sa sikat ng araw. Ang mga batang naglalaro sa gilid ng kalsada at ang mga tindahang gawa sa kahoy na madalas niyang tinatambayan.

Sa kanyang isipan, paulit-ulit niyang inuusal, mag-iipon ako. Magbabalik ako agad. Hindi ko hahayaang magtagal si tatay ng walang kasama. Habang tumatakbo ang bus, bahagyang hinawakan ni Lira ang kwentas na nakasabit sa kanyang leeg. Kupas na ito may kaunting gasgas sa gitna. Ngunit para sa kanya ay wala itong katumbas na halaga.

Kay nanay ito. Bulong niya sa sarili. Ang sabi ng kanyang ama, “Ibinigay ito ng ina bago ito tuluyang pumanaw. Wala na siyang ibang ala-ala tungkol dito. Tanging ang kwentas lamang at ang mga kwento ng kanyang ama ang nagsilbing tulay sa nakaraan. May isang matandang babae sa tabi niya na ngumiti at nagtanong, “Mag-iisa ka lang, Hij?” “Opo, mahina niyang sagot.

Magtatrabaho po ako sa Maynila. Naku, bata ka pa. Mag-iingat ka roon. Maraming kabutihan sa lungsod pero hindi mawawala ang mga taong mapagsamantala. Payo ng matanda habang inaayos ang kanyang bila ng prutas. Tumango si Lira at nagpasalamat. May kung anong aliw siyang naramdaman sa simpleng malasakit ng estranghero.

Habang lumalayo ang biyahe, unti-unting nawawala ang mga puno at palayan, napapalitan ng mas maraming gusali, sasakyan at ingay. Ngunit sa kabila nito, may bahid pa rin ang pananabik sa kanyang dibdib. Parang may tinatawag sa kanya sa lungsod. isang bagay na hindi niya maipaliwanag. Sa huling tingin niya mula sa bintana, nakita niya sa malayo ang kabundukan na tila unti-unting nilalamon ng ulap.

Iyun na siguro ang huling tanaw niya ng kanyang probinsya sa loob ng mahabang panahon. Sa kanyang isip, malinaw ang plano. Magtatrabaho siya ng maayos, mag-iipon at babalik agad sa kanyang ama. Ngunit ang hindi niya alam, ang patutunguhan niyang mansyon ay hindi basta lugar ng trabaho. Ito’y magiging simula ng pag-uspong ng mga tanong na matagal ng nakatago at pagbubunyag ng lihim na magbabago sa buong buhay niya.

Mainit at maingay ang Maynila kakaiba sa probinsyang iniwan ni Lira. Pagbaba pa lang ng bus, sinalubong na siya ng amoy ng usok at tunog ng mga sasakyan na walang tigil ang busina. Sa gilid ng kalsada may mga naglalako ng prutas, kakanin at basahan. Hawak-hawak niya ang maliit na bag na halos lamukutin ng pawis sa pagkakakapit. Lumapit ang isang lalaking nakauniporme ng ahensya.

Ikaw ba si Lira? Tanong nito. Opo. Mahina niyang sagot. Halika, ihahatid na kita sa magiging amo mo. Mahigpit siya pero basta’t masipag ka. Tatagal ka. Wika nito habang inaakay siya papasok sa isang van. Sa loob ng sasakyan, hindi mapakali si Lira. dikit siya sa bintana, pinagmamasdan ng mga gusaling matataas at ang mga ilaw ng kalsada kahit araw pa lang.

Habang tumatakbo ang van, unti-unti ng nawawala ang mga kariton at tindahang nakakalat, napapalitan ng malalaking gusali at bakod na yari sa marmol. Malapit na tayo,” sabi ng lalaki. At hindi nga nagtagal, huminto sila sa tapat ng isang gate na halos kasing taas ng dalawang tao. Ang bakal nito ay may disenyong paikot-ikot at sa gitna ay may nakaukit na letra F.

Sa gilid may guwardiyang nakauniporme na agad. Lumapit at bumati. Pagbukas ng gate, para bang ibang mundo ang kanyang nasilayan? Malawak na hardin na punong-puno ng iba’t ibang uri ng halaman at bulaklak, isang fountain na tila galing sa ibang bansa at landas na gawa sa puting marmol ang bumungad sa kanya.

“Ngayon lang ako nakakita ng ganito.” Bulong niya sa sarili. Paglapit nila sa pinto ng mansyon, automatikong bumukas ito mula sa loob at doon niya unang nasilayan si Donya Felina. Nakaupo ito sa isang silyang yari sa kahoy na may ukit ng rosas. Ang buhok ayos na ayos at ang suot na bestida ay tila gawa sa pinakamahal na tela.

Ngunit higit sa lahat, ang mga mata nito ay malamig at matalim. Parang nakikita na nito ang lahat tungkol sa iyo bago ka pa magsalita. Tumingin ito kay Lira mula ulo hanggang paa. “Maliit ka pa,” sabi nito. Malamig at walang halong biro. Pero matututo ka. Hindi alam ni Lira kung dapat ba siyang ngumiti o magpasalamat.

Kaya’t yumuko na lang siya at tumango. Mila tawag ng donya. Mula sa gilid ng sala, lumabas ang isang babaeng may mabait na mukha at maamo ang ngiti. Opo, ma’am. Ito si Lira. Ikaw na ang bahala rito. Turuan mo ng lahat ng gawain. Utos ng Donya. Lumapit si Mila at nginitian si Lira. Halika iha. Ako si Mila.

Matagal na akong nagtatrabaho dito. Huwag kang mahihiya. Salamat po. Sagot ni Lira. Bahagyang gumaan ng loob. Mula sa likod ng pinto patungong hartin, may sumilip na isang matandang lalaki. Maputi ang buhok, may bahagyang kuba. Ngunit matikas pa rin ang tindig. Ito si Mang Andres, ang hardinero. Hindi ito nagsalita. Pero bahagya itong tumango bilang pagbati bago muling bumalik sa kanyang gawain.

Bago sila tuluyang umakyat ni Mila, muling nagsalita si Donya Felina. Isa pa, dito walang tanong-tanong kung ano ang utos gawin, malinaw?” “Opo,” mabilis na sagot ni Lira. Magaling. Ayokong inuulit-ulit ang sinasabi ko. Tahimik si Lira habang umaakyat sa hagdan. Ngunit ramdam niya kahit nakatalikod siya na sinusundan pa rin siya ng tingin ng donya.

Parang may hinahanap ito sa kanyang mukha o baka may inaalala. Sa ikalawang palapag, ipinakita ni Mila ang ilang silid. Dito ka matutulog. Maliit lang pero maayos. May aparador at kama ka na. Wala kang ibang gagawin dito kundi magpahinga pagkatapos ng trabaho. Tumango si Lira at inilapag ang bag sa kama.

Tandaan mo, dagdag ni Mila, mahigpit si ma’am. Pero kung gagawin mo ang trabaho mo ng maayos, walang problema. Huwag ka lang magtatanong tungkol sa mga bagay. na hindi mo sakop. Napalunok si Lira. Opo. Gagawin ko po ang lahat. Ngumiti si Mila. Ganyan. Bukas magsisimula ka sa paglilinis sa sala. Pero ngayong gabi, magpahinga ka muna. Bago umalis si Mila.

Muling sumilip si Lira sa hagdan. Nasa ibaba pa rin si Donya Felina. Nakaupo, nakatingin sa direksyon niya. At sa ilang segundo na nagtama ang kanilang mga mata, ramdam niya ang malamig ngunit mapanuring titig nito. Tila may tanong na hindi binabanggit at sagot na matagal ng hinihintay. Isang umaga, inutusan si Lira na linisin ang isang silid sa ikalawang palapag na matagal ng nakapinid.

Makapal ang alikabok at amoy na amoy ang lumang kahoy. Habang nililigpit ang mga kahon, napansin niya ang isang antigong aparador. Binuksan niya ito at nakita ang ilang lumang damit at laruan. Sa pinakailalim may nakatabing kahon. Binuksan niya ito at bumungad ang isang lumang larawan sa gintong frame. Isang batang babae na halos kamukhang-kamukha niya.

Nan laki ang kanyang mga mata at napahawak sa sariling mukha. Sino ito? Bakit may ganitong larawan sa bahay na ito? Inilagay niya agad ang litrato sa kahon ngunit mula sa pinto, napansin niyang may anino ng taong nakamasid sa kanya. Dahan-dahan niyang ibinaba ang kahon at sinubukang magpanggap na parang walang nakita. Ramdam niya ang malamig na hangin mula sa nakabukas na bintana.

Ngunit higit pa roon ay ang panginginig na dulot ng presensyang alam niyang nandoon. May tao po ba? Mahinang tanong niya halos pabulong. Walang sumagot. Tanging mahihinang yabag lang ang narinig niya papalayo mula sa pintuan. Kinabahan siya pero pinilit niyang bumalik sa paglilinis. Habang pinupunasan ng alikabok sa ibabaw ng mesa, hindi niya maiwasang sulyapan muli ang kahon.

Lumulutang sa isip niya ang imahe ng batang babae sa litrato. Mahaba ang buhok, nakasuot ng puting best at mayiting pamilyar na para bang nakita na niya iyon noon pa. Mila kaya yon bulong niya sa sarili. Bagam’t alam niyang imposibleng ganoon, kamukha niya ang ibang tao sa bahay. Maya-maya pumasok si Mila.

May dalang basahan at palanggana. Uy, Lira, dito ka pala. Buti na lang binuksan mo itong kwarto. Matagal ng hindi nalilinis to. Napatingin si Lira sa kanya at nagtanong, “Ate Mila, kanino po ba itong silid na to?” Sandaling natigilan si Mila saka nag-iwas ng tingin. “Ah, dati kay isang kamag-anak ng pamilya, matagal ng wala yun dito.

” “Kamag-anak, bata po ba siya?” tanong muli ni Lira. Pilit inaalam ang totoo. Bakit mo na itanong? Baliktanong ni Mila. Napansin ang bahagyang pagkabahala sa tono. Umiling si Lira at ngumiti ng pilit. Wala po. Curious lang. Ang dami kasing laruan. Pero sa loob niya, nag-aalab ang tanong. Hindi lang basta pagkamausisa kundi parang may hinahatak sa kanyang damdamin na alamin kung sino ang batang iyon sa litrato.

Habang patuloy silang naglilinis, ramdam ni Lira ang mga mata ni Mila na paminsan-minsang nakatingin sa kanya. Tila sinusuri ang bawat kilos. Nang matapos sila, sinabi ni Mila, “Oh Lira, huwag mo n bubuksan ulit ang mga kahon ha. May mga bagay dito na mas mabuting hindi mo napakialaman.” Tumango si Lira pero sa isip niya, mas lalo lamang niyang gustong malaman ang sikreto.

Kinagabihan hindi siya mapakali. Sa kanyang maliit na silid sa likod ng kusina, paulit-ulit na bumabalik sa isip niya ang mukha sa larawan. Gusto niyang bumalik sa silid na iyon pero alam niyang mahuhuli siya kung gagawin niya sa dis oras ng gabi. Bago siya makatulog, narinig niya ang mahihinang yabag sa pasilyo.

akala niya’y isa lang sa mga kasambahay pero nang sumilip siya mula sa pintu nakita niya si donya felina mismo nakatayo sa dulo ng pasilyo nakatingin sa direksyon ng silid na nilinis niya kanina nang magtama ang kanilang mga mata mabilis na tumalikod si donya felina at naglakad palay nawan sira na nagtataka Bakit parang may tinatago ang may-ari ng mansyon tungkol sa kwartong iyon? Kinabukasan, habang naghahain ng almusal, muli niyang nakasama si Mila.

Tahimik lang sila sa simula hanggang sa hindi na siya nakatiis. “Ate Mila, may kamukha po ba ako dito sa bahay?” Napatingin si Mila bahagyang nagulat. Bakit mo nasabi? Ewan ko po. Parang may nakita lang ako kahapon na hindi na niya natuloy ang sasabihin dahil biglang pumasok si Donya Felina sa kusina. Anong pinag-uusapan ninyo? Malamig ang boses nito. Wala po ma’am.

Mga gawain lang sa bahay. Mabilis na sagot ni Mila. Kita ang pag-aalala sa mukha. Tumingin si Donya Felina kay Lira ng matagal bago umalis na parang walang nangyari. Ngunit ang bigat ng titig nito ay naiwan sa isip ni Lira at alam niyang may mas malalim na dahilan kung bakit tila hindi siya tinatantanan ng tingin ng may-ari ng mansyon.

Sa buong maghapon, pakiramdam ni Lira ay may sumusubaybay sa kanya. Kahit sa simpleng pagwawali sa hardin o paghuhugas ng pinggan, paminsan-minsan ay nakikita niya ang anino sa may bintana o pinto. Mabilis mawawala pero malinaw sa kanya na hindi iyon imahinasyon. At sa bawat pagkakataon, mas lalo siyang tinutulak ng kuryosidad na muling balikan ang kahon at ang litrato.

Sa sarili niya, bumulong siya, “Kailangan kong malaman kung sino ka at kung bakit parang ikaw ay ako.” Kinagabihan, habang naghuhugas ng plato, tinanong ni Lira si Mila kung sino ang batang nasa litrato. Napatigil si Mila bahagyang napatingin sa paligid bago bumulong. Anak yan ni Donya Felina na wala siya pang sanggol. Napatigil si Lira.

Paano nawala? Tanong niya. Bahagyang nanginginig ang tinig. May kasambahay noon na nagtangkang tumakas kasama ang bata. Hanggang ngayon na nakita paliwanag ni Mila at muling tumingin sa paligid tila nagbabantay kung may makakarinig. Hindi na kumibo si Lira ngunit lalong lumalim ang pagkalito sa isip niya. Hindi niya maipaliwanag kung bakit parang may koneksyon siya sa batang iyon.

Lalo na pareho silang may maliit na peklat sa kanang kilay. Habang patuloy ang paghuhugas niya, ramdam niya ang malamig na daloy ng tubig sa kanyang mga kamay. Ngunit mas malamig ang nararamdaman niyang kaba sa dibdib. Parang unti-unting nagsasanga-sanga sa kanyang isip ang mga tanong. Bakit magkahawig kami? Coincidence lang ba ito? At kung anak nga iyon ni Donya Felina, nasaan na kaya siya ngayon? Lumapit si Mila.

Dahan-dahang inilapag ang mga basang tasa patungan at tumingin sa kanya ng diretso. Lira, makinig ka sa akin. Huwag mo n banggitin pa kay Donya Felina ang tungkol sa larawang iyon. Delikado, delikado. Anong ibig mong sabihin? Tanong ni Lira halos pabulong din. Hindi ko alam ang buong kwento. Pero simula ng mawala ang anak niya, naging matapang at strikto siya sa lahat ng tauhan.

May mga tinanggal na rin siya dati dahil lang sa mga tanong. Ayokong mapahamak ka. Sabi ni Mila. Mahigpit ang tinig. Tahimik lang si Lira tinatago ang pag-aalab ng kanyang kuryosidad. Hindi niya alam kung bakit pero sa halip na matakot mas lalo siyang gustong maghahanap ng sagot. Parang may hinahatak na pwersa sa kanya na magpatuloy.

Pagkatapos ng gawain, umakyat siya sa kanyang maliit na kwarto sa likod ng kusina. Mula sa manipis na kurtina, natatanaw niya ang maaliwalas na hardin na pinapailawan ng malalambot na ilaw. Sa gitna nito, nakikita niya si Donya Felina. Nakaupo sa isang upo ang yari sa bakal. Hawak ang isang baso ng alak at nakatitig sa malayo.

Para bang may mabigat na iniisip ang matanda. Pinagmasdan niya ito sandali at sa kanyang isipan, bumalik ang imahe ng larawan ang batang nakangiti sa loob ng gintong frame. Kung ako man ‘yon, imposible. Pero bakit gano ang pakiramdam ko? Kinabukasan habang nag-aalmusal ang mga amo, abala si Lira sa pagbuhos ng kape kay Donya Felina. Hindi man lang siya tiningnan ng matanda pero nang isalin niya ang kape, bahagyang nagtama ang kanilang mga mata.

Sandaling natigilan si Donya Felina bago ibinalik ang tingin sa diyaro. Mila tawag nito. Siguraduhin mong walang papasok sa silid sa ikalawang palapag lalo na sa may lumang aparador. Walang gagalaw doon. Po? Opo, Donya. Mabilis na sagot ni Mila. Pero hindi nito mapigilang sumulyap kay Lira. Ramdam ni Lira ang malamig na kilabot na gumapang sa kanyang likod.

Alam ba ng Donya na nakialam siya o naramdaman lang nito na may nagbukas ng silid na iyon? Pagkatapos ng almusal, inutusan siya ni Mila na maglinis sa ibang bahagi ng bahay. Ngunit habang nagwawalis siya sa malapit sa hagdan, narinig niyang nag-uusap sina Donya Ferlina at Mang Andres sa veranda. Hanggang ngayon wala pa ring balita.

Baka baka wala na talaga. Sabi ni Mang Andres mababa ang boses. Hindi ako titigil. Alam kong buhay siya. Mariing sagot ni Donya Felina. Hindi ako basta-basta magpapaniwala na kinuha lang siya at nawala. Hindi man malinaw ang kabuuan ng usapan sapat na iyon para mas lalong gumulo ang isip ni Lira. Parang piraso-piraso na ang mga clue na nakukuha niya pero wala pa siyang malinaw na larawan ng buong kwento.

Kinagabihan bago matulog kinuha niya mula sa kanyang bag ang luma at kupas na kwintas na laging dala niya. Buksan Sara niya ito habang iniisip ang kanyang nakaraan. Wala siyang gaanong ala-ala tungkol sa kanyang ina. Sabi ng kanyang ama, “Natay ito noong siya’y sanggol pa lang. Pero wala siyang larawan nito. Tanging kwintas lang ang naiwan.

Dahan-dahan niyang binuksan ang maliit na pendant at sa loob nito ay may maliit na piraso ng papel. na matagal na niyang alam na nandoon. Ngunit hindi pa niya binubuksan kailan man. Hindi niya rin alam kung bakit hindi niya iyon sinilip noon. Marahil dahil natatakot siyang malaman kung ano ang laman. Ngunit sa gabing iyon tila may nagtutulak sa kanya na gawin iyon.

Maingat niyang inilabas ang papel at nakita ang isang maliit na letra na mahirap ng mabasa dahil sa katandaan. Iisa lang ang malinaw na nakasulat. Isang inisyal na si F napahigpit ang hawak niya sa kwintas. F. Felina bulong niya sa sarili. Napalunok siya habang bumibilis ang tibok ng kanyang puso. Kung tama ang iniisip niya, ang inisyal na iyon ay maaaring konektado sa may-ari ng mansyon na pinagsisilbihan niya ngayon.

Bumalik sa kanyang isipan ang larawan sa antigong aparador, ang peklat sa kilay. Ang titig ni Donya Felina sa kanya noong unang araw at ngayon ang inisyal na F. Pakiramdam niya mas lalo pang lumalapit ang sagot at mas lalo rin siyang natatakot malaman kung ano ito. Sa mga sumunod na araw, napapansin ni Lira na madalas siyang masulyapan ni Donya Felina lalo na kapag akala nito ay hindi siya nakatingin.

Minsan habang naglilinis siya ng mesa sa malaking hapagkainan, ramdam niya ang malamig ngunit matalim na titig mula sa kabisera ng mesa. Hindi ito iyung normal na tingin ng amo sa kasambahay. May halo itong pagsusuri para bang may hinahanap sa kanyang mukha. Lira tawag ni Donya Felina minsan habang nakaupo ito at may hawak na tasan ng taa.

Upo ma’am ilapit mo nga yang ilaw dito. Masyadong madilim sabi nito. Ngunit habang ginagawa niya ang utos bigla itong nagtanong. Saan ka nga ulit lumaki? Hindi agad nakasagot si Lira. Hindi dahil hindi niya alam ang sagot kundi dahil parang may ibang bigat ang tanong. Sa probinsya po, sagot niya sa huli, kasama si tatay. Si nanay po matagal ng patay.

Tahimik lang si Donya Felina pero hindi nito inalis ang tingin sa kanya. Sandali pa at iniba na nito ang usapan. Ngunit naiwan kay Lira ang pakiramdam na parang may sinusubok tuklasin sa kanya ang donya. Kinahapunan habang nagdidilig ng mga halaman sa hardin nasalubong niya si Mang Andres. Karaniwan ay tahimik ito. Tipong ilang salita lang ang sinasabi.

Pero ngayong araw parang mas lalo itong iwas makipag-usap. Magandang hapon po,” batilira. Tumango lang ang matanda at mabilis na tumalikod para magtuloy sa pagtitistis ng mga halaman. Pero bago pa man ito makalayo, narinig niya itong mahina na bumulong kay Mila na papalapit mula sa kabilang gilid ng hardin.

Parang siya nga rinig niyang sabi ni Mang Andres napahinto si Lira. Kumabog ang dibdib niya. Sino po? Agad niyang tanong. Nilapitan ang dalawa. Agad silang nagtinginan si Namila at Mang Andres para bang nahuli sa isang sikreto. Ah wala. mabilis na tugon ni Mila sabay yuko at kunwaring abala sa pag-alis ng mga tuyong dahon sa paso.

Si Mang Andres naman ay biglang dumiretso sa loob ng bahay. Hindi man lang nagpaalam. Habang naglalakad pabalik sa kusina. Hindi mawala kay Lira ang tanong sa isip. Bakit parang may alam sila na hindi ko alam? At bakit parang ako ang tinutukoy nila? Gabi na nang makabalik siya sa maliit na silid na ipinagkaloob sa kanya sa likod bahay.

Pagkahiga niya sa kama, paulit-ulit sumasagi sa isip ang eksenang iyon. Ang titig ni Donya Felina, ang bulong ni Mang Andres at ang mga tanong na hindi niya masagot. Sa bawat araw na lumilipas, mas lalong lumalalim ang misteryo. Parang lahat ng tao sa bahay ay may sinusubukan itago at unti-unti nararamdaman niyang siya ang nasa gitna nito.

Isang gabi, bumuhos ang malakas na ulan. at kumidlat ng paulit-ulit. Ang bawat pagsabog ng liwanag mula sa kidlat ay sumasabay sa dagong ng kulog na para bang binipiyak ang kalangitan. Sa kusina abala si Lira sa pag-aayos ng mga tasa at plato nang maalala niyang hindi pa niya nadadala ang taa para kay Donya Felina. Napatingin siya sa orasan sa dingding.

7:30 na ng gabi. Naku, baka hinahanap na yun ni ma’am. Naisip niya. Mabilis niyang inilagay ang taa sa tray. Sinigurong may kasamang platito ng biskuit at dahan-dahang umakyat sa ikatlong palapag. Ang ikatlong palapag ng mansyon ay may kakaibang katahimikan. Tanging ang mahihinang kaluskos ng ulan sa mga bintana at ang marahang tunog ng kanyang tsinelas sa makintab na sahig ang maririnig.

Sa gilid ng pasilyo, nakasabit ang mga lumang larawan, pamilya, mga magagarang piging at ilang retratong kuha sa hartin ng mansyon. Pagdating niya sa dulo, bumukas ng bahagya ang pinto ng silid ni Donya Felina. Kumatok muna si Lira. “Ma’am, ito na po ang tsaan ninyo.” Mahinahon niyang sabi.

“Pumasok ka!” sagot ng donya mula sa loob. Tahimik siyang pumasok. Ang silid ay maluwang, mabango at puno ng mamahaling kasangkapan. Nakaupo ang donya sa isang silyong malapit sa bintana. Nakatanaw sa labas habang hawak ang isang librong hindi yata binabasa. Inilapag ni Lira ang trey sa maliit na mesa sa tabi nito.

Ngunit sa pagmamadali hindi niya napansin na bahagyang nahulog mula sa bulsa ng kanyang palda ang isang puting panyo. Napansin ‘yon ni Donya Felina. Yumuko at pinulot ang panyo. Sa sandaling iyon, napansin din niya ang maliit na kumikislap na bagay na nakalawit mula sa leeg ni Lira. Nanlaki ang mga mata ng donya. Parang may malamig na dumaloy sa paligid nila.

Saan mo nakuha yan?” Mahigpit na tanong nito. Nakatingin diretso sa kwintas na nakasabit sa leeg ni Lira. Nagulat si Lira na pahawak siya sa kwintas na tila gusto niyang itago. “Ito po.” “Oo.” Madiin ang boses ni Donya Felina. Sandaling natigilan si Lira. Ramdam niya ang panlalamig ng kanyang mga palad. Kay nanay po bago siya namatay iniwan po niya sa akin. Mahina niyang sagot.

Halos pabulong. Tumahimik si Donya Felina. Ang mahigpit na ekspresyon sa mukha nito ay biglang napalitan ng tila pagkabigla at sakit. Marahang ibinalik ng Donya ang tingin sa bintana. Ngunit halatang nag-iipon ng lakas ng loob para magsalita. Bukas! Mahina nitong sabi. Mag-uusap tayo. Hindi na kumibo si Lira.

Marahang tumango lamang siya. Kinuha ang traumas ng silid. Ngunit habang pababa sa hagdan, hindi mawala sa isip niya ang itsura ng donya. Para bang may biglang gumuhit na matinding ala-ala sa isip nito? Sa kanyang maliit na silid sa likod bahay, hindi mapakali si Lira. Paulit-ulit niyang tinitigan ang kwintas, isang maliit na bilog na pendant na may disenyong rosas.

May ukit na mga titik na halos kupas na. Hindi niya maalala kung kailan niya huling binuksan ang pendant at sa totoo lang natatakot siyang gawin iyon. Bakit ganon na lang ang reaksyon ni ma’am? Tanong niya sa sarili. Parang kilala niya ito. Parang matagal na niyang hinahanap. Sa labas patuloy ang malakas na ulan. Bumabalot sa buong mansyon ang lagitik ng batak sa bubong at sa bawat pagkidlat lumulutang sa isip ni Lira ang mga salitang binitiwan ni Donya Felina.

Bukas mag-usap tayo. Nasa pagitan siya ng kaba at pagusisa. Ayaw niyang isipin ngunit hindi niya mapigilang magtanong sa sarili. May kinalaman ba ang kwentas na ito sa litrato ng batang nakita niya noon sa pasilyo? Yung batang may maliit na peklat sa kanang kilay katulad ng kanya. Kinabukasan, alam niyang may mga sagot siyang maririnig pero hindi niya tiyak kung handa siyang marinig ang mga iyon.

Kinabukasan, tinawag si Lira sa opisina ng donya. Maaga pa lamang ay mabigat na ang hangin sa loob ng mansyon. Tila ba may nakabitin na lihim na pilit inililihim ng mga pader. Tahimik na naglakad si Lira sa kahabaan ng pasilyo at bawat yabag ay para bang kumakalampag sa kanyang dibdib. Pagbukas ng pinto ng opisina, agad niyang nakita si Donya Felina na nakaupo sa likod ng malaking mesa.

Nakataas ang kilay nakatingin diretso sa kanya. Sa gilid naroon din si Mang Andres nakatayo at tila hirap huminga. Umupo si Lira sa silyang nasa harap ng mesa. Hindi pa man nagsisimula ang usapan, ramdam na niya ang malamig na tensyon sa pagitan nilang tatlo. Muling tinanong ni Donya Felina. mababa at mabigat ang boses. Ano ulit ang buong pangalan ng nanay mo? Napayo ko si Lira.

Hindi ko po alam ang apelido niya, ma’am. Lira lang po ang alam kong pangalan ko at sabi niya, anak niya ako. Si Nanay Rosa po ang nagpalaki sa akin. Pero hindi ko na siya naabutan ng matagal kasi maaga po siyang namatay. Paano ka niya nakuha? Mabilis na dugtong ng donya. Hindi ko po alam. Bata pa lang po ako. Siya na ang kasama ko.

Wala na po akong ibang natatandaan. Nanginginig ang tinig ni Lira. Tahimik saglit ang silid. Tanging tunog ng lumang orasan sa dingding ang maririnig. Biglang nagsalita si Mang Andres. nanginginig ang boses. Maam, siya na po iyon. Lumingon si Donya Felina nanlilisik ang mga mata. Sigurado ka, Andres? Tumango ang matanda.

Malalim ang hinga. Ako po ang nakakita noong gabing tinangay ng kasambahay sanggol. Mahigit 16 na taon na ang nakalipas. Sinundan ko po sila hanggang sa daungan pero nabitawan siya sa may pantalan at nahulog sa bangka ng isang mangingisda. Nakita ko mismo ang batang iyon ay siya. Parang pinanawan ng dugo si Lira. Nanlalamig ang kanyang mga kamay at paa habang unti-unting pumipintig sa kanyang tainga ang mabilis na tibok ng puso niya.

Hindi siya makapagsalita. Ako raw ang sanggol. Paano? Hindi. Maaari bang nagkakamali ka? Pilit niyang bulong. Halos ayaw niyang marinig ang sarili. Umiling si Mang Andres. Hindi po ako nagkakamali. Malinaw pa rin sa akin ang mukha niya noon. May peklat siya sa kanang kilay katulad ng Kay Lira. Napahawak si Lira sa kilay niya tila ngayon lang niya napansin ang sinasabi nito.

Ang maliit na peklat na iyon ay palaging andoon pero hindi niya binigyang pansin kung totoo yang sinasabi mo, Andres. Malamig ngunit nanginginig ang boses ni Donya Felina. Ibig sabihin natigilan siya. Hindi na niya tinapos ang sasabihin ngunit malinaw na ang ibig niyang tukuyin. Tumayo si Lira nanginginig pa rin.

“Ma’am, hindi ko po alam g sinasabi ninyo. Ang alam ko lang, lumaki ako sa simpleng bahay kasama si Nanay Rosa at wala akong alam na ninakaw ako. Kung ganon, paano mo maipapaliwanag ang kwentas na suot mo? Mabilis na singit ng donya tumuturo sa pendant na nakalawit sa leeg ng dalaga. Iyan ay pag-aari ng anak ko ng nawawala akong anak.

Kwintas po pero sabi ni nanay, minanak ko to sa kanya. Hindi. Alam ko ang kwentas na iyan. Ako mismo ang pumili niyan bago ipanganak ang anak ko. Hindi mo pwedeng sabihing nagkataon lang. Madiin naputol ng donya. Nanlabo ang paningin ni Lira. Parang umiikot ang paligid. Ang mga salitang naririnig niya ay tila mga piraso ng isang palaisipan na hindi pabuo. Maaalala mo rin ang lahat.

Malamig na sabi ni Donya Felina. Ngunit halata ang panginginig ng kamay nito. Pero bago ang lahat, gusto kong marinig mula sa iyo ang lahat ng alam mo tungkol sa nanay Rosa mo. Sino siya? Saan siya nanggaling? At paano ka niya nakilala? Umiling si Lira napapikit. Wala na po akong alam. Bata pa ako nang dalhin niya ako sa bayan.

Wala na po akong ibang kilala kundi siya. Muling sumingit si Mang Andres, mabigat ang tono. Ma’am, naalala ko po noong gabing iyon hindi nag-iisa ang kasambahay na kumuha sa bata. May kasamang lalaking nakaitim at sila’y nagmamadaling sumakay ng bangka. Sigurado po ako kung matutunton natin kung sino ang lalaking iyon, malalaman natin ang buong katotohanan.

Kung totoo ang sinasabi mo, Andres, may matagal na tayong pagkakautang sa batang ito. Mahina ngunit matalim ang tingin ni Donya Felina kay Lira. Hindi na napigilan ni Lira ang sarili. Bakit po? Sino ba talaga ako? Ano po bang ibig ninyong sabihin? Bukas mo malalaman. Maring sagot ng donya. Kailangan ko munang tiyakin ang lahat.

Sa loob ng silid, mas lalo pang bumigat ang katahimikan. Ramdam ni Lira na may sasabog na lihim. Ngunit pinipigil pa ito ng donya. Parang tinatya kung handa na siya. Habang palabas ng opisina, hindi maalis sa isip ni Lira ang titig ng donya at ang mga salitang ang nawawala kong anak. Para bang may pwersang humihila sa kanya sa nakaraan na matagal niyang hindi kilala.

Sa kanyang dibdib, nagsimulang mabuo ang tanong na hindi niya masagot. Ako ba talaga ang batang iyon? Dahil sa sinabi ni Mang Andres, hindi na nag-aksaya ng oras si Donya Felina. Agad niyang ipinatawag ang isang doktor mula sa lungsod upang magsagawa ng DNA test. Tahimik lamang si Lira habang nakaupo sa gilid ng sofa.

Pinaglalaruan ang laylayan ng kanyang lumang palda. Ramdam niya ang bigat ng mga matang nakatingin sa kanya. Ang Donya, si Mila at si Mang Andres. Lahat sila tila nag-aabang ng isang bagay na magbabago sa lahat ng alam niya tungkol sa sarili. Doc, maaari na po ba nating simulan? Malamig ngunit nanginginig ang tinig ni Donya Felina.

Tumango ang doktor at inilabas ang mga gamit. Kukuha lamang po ako ng swab sample sa loob ng bibig ng bata at ganon din po sa inyo, ma’am. Hinawakan ni Donya Felina ang kamay ni Lira. Mainit iyon at may bahid ng panginginig. Huwag kang matakot. Sandali lang ito. Hindi kumibo si Lira. Para siyang nakalutang sa hangin habang iniisip kung bakit parang bigla na lamang nagbago ang takbo ng kanyang buhay mula ng araw na makita niya ang lumang litrato.

Ipinatong ng doktor ang malinis na cotton swab sa loob ng bibig ni Lira. Iniikot ito ng marahan. Naramdaman niya ang kakaibang lamig mula sa bakal na hawakan ng instrumento. Sunod ay ginawa rin iyon kay Donya Felina. Makakaasa po kayong magiging kompidensyal ang lahat. Sabi ng doktor habang inilalagay ang mga sample sa selyadong lalagyan.

Maaaring tumagal ng tatlo hanggang limang araw ang resulta. Nang umalis ang doktor, muling bumalot ang katahimikan sa sala. Walang gustong magsalita ngunit malinaw sa lahat na ang bawat segundo ng paghihintay ay tila isang buong taon para sa kanila. Sa sumunod na mga araw, hindi mapakali si Lira.

Tuwing umaga ay ginagawa niya ang mga gawain sa mansyon. Nagwawalis, naglilinis, nag-aayos ng mesa. Ngunit wala sa puso ang bawat galaw. Laging lumilipad ang isip niya pabalik sa probinsya. Sa maliit na bahay nayari sa kahoy. At sa tinig ng Amang, tinawag niyang tatay mula pagkabata. Kung totoo ang sinasabi nila, ibig sabihin ba hindi siya ang tunay kong ama?” Mahina niyang bulong sa sarili isang umaga habang nagwawalis sa bakuran.

Lumapit si Mila at tinapik siya sa balikat. “Anak, kumain ka muna. Hindi ka pwedeng puro trabaho lang.” Ngumiti si Lira. Pilit at payat ang ngiti. Salamat po ate Mila. Hindi niya masabi kahit kanino ang mabigat na iniisip. Kahit kay Mila na naging malapit na rin sa kanya. Parang may takot siyang baka kapag sinabi niya tuluyan ng magbago ang lahat.

Isang gabi habang nakahiga siya sa maliit na silid ng mga kasambahay, naririnig niya sa labas ang pagpatak ng ulan sa bubong. Nakatitig siya sa kisame. Iniisip kung ano ang mangyayari kapag lumabas na ang resulta. Kung totoo, ibig sabihin matagal na pala akong nawawala sa kanila. Pero bakit ako napunta kay tatay? Tanong niya sa kanyang sarili.

Napapikit siya ngunit hindi mapigil ang pag-agos ng luha. Para bang sa bawat patak ng ulan ay may kasamang ala-ala. Ang mga gabing niyayakap siya ng kanyang ama kapag natatakot siya sa kulog. Ang mga umagang magkasabay silang naghahanda ng almusal. At ang mga simpleng halakhak nilang magama sa ilalim ng araw.

Tatlong araw ang lumipas. Umaga pa lamang ay tila mas mabigat ang hangin sa buong mansyon. Nasa opisina ni Donya Felina ang lahat. Si Lira, si Mila at si Mang Andres. Tahimik ang paligid. Tanging tiktak ng lumang orasan sa dingding ang maririnig. May kumatok. Isang lalaki mula sa klinika ang pumasok dala ang isang puting sobre na may tatak ng ospital.

Ibinigay niya ito kay Donya Felina na agad namang kinuha. Halatang nanginginig ang kamay. Salamat! Mikling sabi ng donya. Lumabas ang lalaki. Iniwan ang katahimikan na tila lalong bumigat. Umupo si Donya Felina at tinitigan ng sobre. Para bang ilang ulit niyang gustong buksan ngunit kinakapos ng lakas ng loob.

Sa wakas, dahan-dahan niyang pinunit ang gilid at inilabas ang papel. Habang binabasa niya, unti-unting lumambot ang kanyang mukha. Tumulo ang unang luha, sinundan pa ng iba. Pinikit niya ang mga mata at huminga ng malalim bago magsalita. 99.9%. Mag-ina tayo, Lira. Parang natigil ang mundo. Nakatitiglang si Lira sa kanya. Hawak-hawak pa rin ng laylayan ng kanyang damit.

Hindi siya makagalaw, hindi makapagsalita. Lumapit si Donya Felina at biglang niyakap si Lira ng mahigpit. Anak, matagal kitang hinanap. Akala ko wala ka na. Ngunit nanatiling nakatayo si Lira. Hindi pa handang yakapin ang katotohanan. Parang isang pader ang nasa pagitan nila. Isang pader ng pagkalito, takot at mga tanong na walang kasagutan.

Ma’am, ibig sabihin siya talaga. bulong ni Mang Andres na halathar ring pinipigilan ang luha. Wala nang duda, sagot ni Donya Felina ngunit ang tinig ay puno ng pangungulila at pag-asa. Sa mga sumunod na minuto, maraming salita ang lumipad sa hangin. Mga paliwanag, mga paghingi ng tawad at mga piraso ng nakaraan na unti-unting binubuo.

Ngunit sa puso ni Lira, wala pa ring malinaw na larawan kung paano niya tatanggapin ang lahat ng ito. Tahimik siyang lumingon sa bintana. Sa labas humihina na ang ulan ngunit madilim pa rin ang langit parang salamin ng kanyang damdamin. Sa mga araw na lumipas matapos kumpirmahin ng DNA test ang lahat, para bang nag-iba ang mundo ni Lira.

Dati tuwing gigising siya sa mansyon, inaasahan niyang bubungad agad ang listahan ng mga gawaing bahay. Magwalis ng hardin, magpunas ng sahig, maglaba ng mga kurtina. Ngunit ngayon wala na ni isa sa mga iyon ang ibinibigay sa kanya. Sa halip, palaging may ibang katulong na uma ng mga gawaing iyon. Ang mga kamay niyang sanay sa sipag at pawis ay tila wala ng mapanghawakan.

Sa unang dalawang araw, nanibago siya. Kapag may nakikitang maruming baso sa lamesa, kusa pa rin niya itong dinadala sa kusina. Ngunit haharangin siya ng isa sa mga kasambahay. Ako na po, Senorita Lira, magalang na sasabihin nito at siya ay mapapangiti na lang ng pilit. Pero sa loob-loob niya, parang hindi siya makapaniwala na tinatawag na siyang senyorita.

Sa bawat gabi habang nakahiga sa malambot at mabangong kama na halos lumulubog ang kanyang katawan sa kapal ng kutson, hindi niya maiwasang alalahanin ang simpleng kwarto sa kanilang bahay sa probinsya. Amoy palay at amoy lupa ang paligid doon lalo na tuwing umuulan. Ang kutson niya roon ay manipis. May mga lamat at tagpi.

Pero iyon ang nakasanayan niyang higaan. Lalo niyang nami-miss ang tinig ng kanyang tatay tuwing umaga habang nagsasahod ito ng tubig mula sa poso. Magandang umaga, anak. Halika mag-almusal na tayo. Isang simpleng bati ngunit sapat para mapuno ng init ang kanyang araw. Isang umaga habang magkatapat silang mag-ina sa magarangagkainan, tahimik ang paligid maliban sa mahinang kalansing ng kubyertos.

Ang mesa ay mahaba, may mamahaling table runner at sa gitna ay may florera ng sariwang rosas na amoy pa lamang ay alam mong hindi basta nabili sa tabi-tabi. Nagsilbi ang mga katulong ng mainit na tsokolate at pandesal na may palaman na tila masarap pa kaysa sa mga natikman niya sa bayan.

Lira, malumanay na wika ni Donya Felina. Pinagmamastan siya mula sa kabilang dulo ng mesa. Hindi mo ba gustong manatili na rito? Napatigil siya sa pagkain at tiningnan ang donya kita sa mukha ang pag-aalinlangan. “Hindi po sayaw ko, ma’am.” Sagot niya halos mahina. Pero nandun po si tatay. Siya po ang nagpalaki sa akin. Hindi ko po basta kayang iwan siya.

Bahagyang kumunot ang noon ng donya ngunit agad din itong lumambot. Naiintindihan ko ang ibig mong sabihin. Pero lira, anak kita. Sa tagal ng panahon, ngayon lang kita muling nakita. Gusto kong bumawi sa lahat ng nawalang taon. Lahat ng pangangailangan mo ibibigay ko. Hindi ka na kailangang magtrabaho. Napayo ko siya.

Pilit hinahanap ang tamang salita. Alam ko pong mabuti ang puso ninyo at nagpapasalamat po ako sa lahat. Pero hindi ko po kayang kalimutan ang buhay na kinalakhan ko. Doon ako natutong magsipag. Doon ako natutong mangarap. Doon po ang puso ko. Hindi na nagsalita pa si Donya Felina. Ngunit bakas sa mga mata nito ang lungkot na mahirap itago.

Pagkatapos ng almusal, naglakad-lakad si Lira sa hard ng mansyon. Isang lugar na halos parang sa panaginip lamang niya nakita noon. Malalawak ang damuhan. May mga bulaklak na kulay rosas, dilaw at puti na tila mas lalo pang kumikinang sa sikat ng araw. Ang amoy ng sampagita at Rosal ay dumadaloy sa hangin.

Ngunit kahit gaano kaganda ang tanawin, parang may kulang pa rin. “Lira!” tawag ng isang pamilyar na tinig. Paglingon niya, si Mang Andres pala nakatayo sa lilim ng punong mangga. Opo, Mang Andres. Lumapito. Mabagal ang hakbang. Tama ang desisyon mo na bumalik muna sa tatay mo. Hindi mo kailangang madaliin ang lahat.

Alam kong malaking pagbabago ito sa buhay mo. Pero darating ang panahon na ikaw lang din ang makakapagdesisyon kung saan ka talaga. Napangiti siya kahit bahagya. Salamat po, Mang Andres. Minsan po kasi parang hindi ko na alam kung sino ba talaga ako. Alam mo Lira, sagot nito. Hindi lang pangalan o yaman ang magpapakilala kung sino ka.

Ang puso at mga pinahahalagahan mo ang magdidikta noon. At kung mahal mo ang tatay mo, wala namang masama sa pagpili sa kanya. Kinagabihan, habang nakaupo sa gilid ng kama, nagbukas si Lira ng isang maliit na kahon na ibinigay sa kanya ng tatay niya. Noon pa. Nandoon pa rin ang lumang laso na ginamit niyang tali sa buhok noong unang araw siyang pumasok sa paaralan.

At ang litrato nilang dalawa nakuha sa ilalim ng punong mangga sa kanilang bakuran. Doon siya napaluha kasi naisip niya paano kung magbago ang lahat kapag nanatili siya rito? Paano kung hindi na siya makabalik sa simpleng buhay na iyon? Kinabukasan, ipinatawag siya ni Donya Felina sa opisina nito.

Ang silid ay punong-puno ng mamahaling muwebles, mga larawan at antigong parang galing pa sa mga kastila. Sa gitna ng mesa may sobre na puti. Dalhin mo ito, wika ng donya. Iniaabot ang sobre. Pamasahe mo pabalik sa probinsya. May dagdag na rin para sa tatay mo. Alam kong hindi ito sapat para tumbasan ang pagmamahal na ibinigay niya sa’yo.

Pero sana makatulong na patitig si Lira sa sobre. Hindi siya makapagsalita agad. Sa huli mahina niyang sinabi, “Salamat po, ma’am este inay.” Biglang kumislap ang mata ng Donya sa salitang iyon pero hindi siya lumapit. “Babalikan mo ako anak. Iyan lang ang healing ko.” Kinabukasan ng umaga, inihatid siya ni Mang Andres sa terminal.

Tahimik ang biyahe nila mula mansyon hanggang bayan. Ang mga tanawin sa labas ng sasakyan, mga bukirin, maliliit na tindahan sa gilid ng kalsada at mga batang naglalaro sa tabi ng daan. Lahat iyon ay tila mas malapit sa puso niya kaysa sa marmol na sahig ng mansyon. Pagdating sa terminal bago siya bumaba, nagsalita si Mang Andres.

Lira, huwag mong isipin na may utang ka sa amin. Anak ka ng donya pero higit sa lahat isa kang mabuting tao. Kahit saan ka pumili yun ang magpapasya kung anong klaseng buhay ang tatahakin mo. Tumango siya pilit na ngumingiti. Salamat po, Mang Andres. Hindi ko po makakalimutan ang lahat ng ginawa ninyo. Habang nasa bus pabalik sa probinsya, nakatanaw siya sa bintana.

Ang mga ulap sa malayo ay tila mabibigat parang dala ang lahat ng alalahanin niya. Sa bawat kilometro ng paglalakbay, mas lalo niyang nararamdaman ang halong kaba at saya. Alam niyang darating ang panahon na kailangan niyang pumili. Ang buhay na kinalakhan niya o ang buhay na ngayon lang niya nakilala. Sa ngayon, isang bagay lang ang malinaw sa kanya. Hindi siya handa.

Ngunit darating ang araw na haharapin niya ang desisyong iyon. Dala ang lahat ng ala-ala, pagmamahal at mga aral na nakatatak sa puso niya. Makalipas ang dalawang linggo, maaliwalas ang umagang iyon nang sumakay si Lira at ang kanyang ama-amahan sa jeep papunta sa bayan. Wala mang mabigat na dalahin sa kanilang mga kamay, ramdam nila ang bigat ng emosyon sa kanilang puso.

Tahimik lang si Lira nakatanaw sa bintana habang dumaraan ang pamilyar na tanawin, mga bukirin, mga punong niyog at ilang kabahayan na dati ay araw-araw niyang nakikita. Hindi niya maipaliwanag kung bakit may halong saya at lungkot ang bawat pagtingin niya rito. Nasa tabi niya si Tatay Ernesto, nakasuot ng malinis na polo na tila bagong plantsa pa.

Paminsan-minsan ay ngingitian siya nito at pipisil ang kanyang kamay. Para bang pinaparamdam na kahit saan siya mapunta hindi siya pababayaan. Pagdating nila sa bayan, sumakay sila sa kotse na ipinadala ni Donya Felina upang sunduin sila. Malaki ang sasakyan, malambot ang upuan at mabango ang loob.

Tahimik silang tatlo kasama ang driver hanggang sa mapansin ni Lira ang mabilis na pagbabago ng paligid mula sa makikipot na kalsada ng baryo patungo sa malapad. at sementadong kalsada ng siyudad. Makalipas ang ilang minuto, bumungad sa kanila ang malawak na tarangkahan ng mansyon. Hindi na ito misteryo para kay Lira. Ngunit sa pagkakataong ito, iba ang pakiramdam niya.

Noon, pumasok siya rito bilang isang katulong na may dalang kaba at takot. Ngayon babalik siya bilang anak ng may-ari nito. Pagbukas ng tarangkahan, marahan nilang tinahak ang driveway na may mga punong palmera sa gilid. Natanaw niya ang malaki at magaharang bahay. At sa tuktok ng hagdan, naroon si Donya Felina nakasuot ng simpleng bestidang kulay krema.

Ngunit halatang inihanda ang sarili para sa espesyal na araw na ito. Pagbaba ng sasakyan, magkahawak pa rin ang kamay nina Lira at tatay Ernesto. “Lira! Ernesto, maluha-luhang bati ng donya. Hindi na matigas ang tono nito gaya ng dati. Ngayon tila puno ito ng init at kababa ang loob. Lumapit si Donya Felina at marahang hinaplos ang pisngi ni Lira.

Mula ngayon, hindi ka na magtatrabaho dito. Anak kita. Sabi niya. Nanginginig ang boses. Nanlumo ang puso ni Lira sa mga salitang iyon. Parang biglang nawala ang lahat ng pader na nakapaligid sa kanya. Mula sa sulok ng kanyang mata, nakita niyang nakangiti si Tatay Ernesto kahit halata ang pamumula ng mata nito.

“Salamat po, Ma!” Sandali siyang natigilan ngunit itinuloy niya, “Mama!” Napahigpi ang donya at agad siyang niyakap ng mahigpit. Parang yakap na matagal na niyang hinintay mula sa isang taong hindi niya kilala noon. Ngunit ngayon ay tila may dugong dumadaloy sa kanilang ugnayan. Hindi rin napigilan ni Tatay Ernesto ang mapalu salamat po donya este Mama Felina sa pagtanggap sa kanya.

Sabi nito, bahagyang napatawa sa pagkahabol ng bagong tawag. Pinatuloy sila sa loob ng mansyon. Sa pagpasok nila sa sala, hindi maiwasang mapatingin muli ni Lira sa malaking larawan sa dingding. Ang litrato ng batang minsan ay naging palaisipan sa kanya. Noon tinitingnan niya iyon na may halong pagtataka at tanong.

Ngayon alam na niyang siya ang batang iyon. At sa pagkakatingin niya sa larawan, parang nakikita rin niya ang mahabang paglalakbay ng kanyang buhay mula sa pagiging simpleng probinsyana hanggang sa pagtuklas ng tunay na katauhan. Kung gusto mo ipapagawa natin ng bagong portrait ang atin pero gusto ko ring manatili yan diyan bilang ala-ala.

Sabi ni Donya Felina, tinuturo ang larawan. Tumango si Lira. Hayaan na po natin diyan, mama. Paalala po yan na kahit mawala ang isang tao may paraan para magkita ulit. Sa kapagkainan nagsalo silang tatlo sa masaganang tanghalian. May adobong manok, sinigang na hipon at leche flan na paborito ni Lira. Habang kumakain, hindi na masyadong pormal si Donya Felina.

Nagtanong siya tungkol sa buhay ni Lira sa probinsya kung paano siya natutong maglaba sa ilog, magtanim sa bukid at magluto gamit ang kahoy na panggatong. Tuwang-tuwa siyang nakikinig na para bang bawat kwento ay isang kayamanang ngayon pa lang niya natatagpuan. Mama, sabi ni Lira matapos ang isang kutsarang kanin, kahit po dito na ako, gusto ko pong bumalik paminsan-minsan sa probinsya.

Nandun po kasi ang mga kaibigan ko at nandun po ang mga ala-ala ni nanay. Humawak sa kamay niya si Donya Felina. Oo, anak, hinding-hindi kita pipigilan. Ang mahalaga, alam mo na kung saan ka uuwi sa tuwing kailangan mo ng tahanan. Nakangiti si Tatay Ernesto. Sabi ko naman sa Yo lira, kahit saan ka mapunta, mahal ka namin.

At masaya ako na ngayon mas marami na ang magmamahal sa’yo. Matapos ang tanghalian, naglibot si Lira sa mansyon. Ngunit ngayong araw na ito, iba ang bawat silid na binubuksan niya. Noon parang malamig at malayo ang mga pader. Ngayon ramdam niyang isa na siya sa may-ari ng bawat ala-ala rito. Sa kanyang silid, may bagong kama, kurtina at mesa.

Ngunit nanatili roon ang maliit na aparador na unang nakita niya nang magtrabaho siya sa mansyon. Para bang sinadya ni mama Felina na huwag tanggalin ang bagay na iyon? Paalala ng pinagmulan niya. Bago sila umalis ng probinsya kanina, binigyan siya ni Aling Rosa ang kanilang kapitbahay ng isang maliit na paso ng gumamela. Ngayon inilagay niya iyon sa tabi ng bintana para po hindi ko makalimutan ang amoy ng bahay namin sa baryo.

” Sabi niya sa sarili habang marahang hinahaplos ang dahon nito. Sa hapon habang magkasama silang tatlo sa sala may dumaang malamig na simoy ng hangin. Tahimik lang sila ngunit hindi nakakabigat ang katahimikan sa halip parang puno ng kapayapaan. Lira! Basag ni Mama Felina sa katahimikan. Maraming taon kong hinanap ang sagot sa pagkawala mo.

Maraming gabi akong nanalangin na sana’y buhay ka pa. Hindi ko inakalang magbabalik ka sa paraang ganito. Pasensya ka na kung noong una hindi kita nakilala agad. Umiling si Lira. Wala po kayong dapat ihingi ng tawad, Mama, kung hindi ako napunta sa probinsya. Baka hindi ko rin natutunan kung paano magpahalaga sa simpleng bagay.

At kung hindi rin dahil kay Tatay Ernesto, baka hindi ko natutunang magmahal ng walang hinihintay na kapalit. Napangiti si Mama Felina at tumingin kay Ernesto. Salamat sa’yo. Hindi ko alam kung paano kita mababayaran sa pagpapalaki kay Lira. Hindi niyo po kailangang bayaran. Sagot ng matanda.

Basta mahalin niyo lang siya. ‘Yun lang ang mahalaga sa akin. Lumalim ang ngiti ni Lira habang pinagmamasdan ang dalawang taong pinakamahalaga ngayon sa buhay niya. Noon pakiramdam niya’y wala siyang tunay na lugar sa mundo. Ngayon may dalawang tahanan siyang uuwian. Ang probinsya at ang mansyon. Kinagabihan bago matulog, muli niyang tiningnan ang larawan ng batang nakasabit sa dingding ng sala.

Ngunit ngayon sa tuwing titigan niya ito, hindi na siya nagtatanong kung sino iyon dahil alam na niya ang sagot. Hindi lang basta litrato iyon ng isang batang nawawala kundi litrato ng isang batang natagpuan muli. Sa puso ni Lira, dala niya ang parehong mundo, ang simpleng buhay sa probinsya at ang marangyang tahanan sa siyudad.

At sa unang pagkakataon, hindi niya na kailangang pumili kung alin ang mas mahalaga dahil pareho silang parte ng kanyang pagkatao. At sa gabing iyon, nakatulog siyang mayiti sa labi, handa sa bagong kabanata ng kanyang buhay. Dito ko na nga po isasara ang kabanatang pinamagatang larawan sa mansyon.