Para bang natatakot siyang kapag binasa niya iyon, tuluyan nang mawawala ang huling hibla ng pag-asa—na baka panaginip lang ang lahat. Nakaupo siya sa tabi ng kabaong, nakatitig sa mukha ng ama. Mapayapa. Parang natutulog lang si Mang Ruben matapos ang mahabang biyahe.
“Tay…” mahina niyang tawag. “Gising na po. Uwi na tayo.”
Walang sagot.
Ang paligid ay puno ng bulungan, dasal, at amoy ng kandila. Pero para kay Gladys, parang may makapal na salamin sa pagitan niya at ng mundo. Lahat ay malabo. Lahat ay mabagal.
Sa wakas, dahan-dahan niyang binuksan ang sobre.

ANG LIHAM

Anak kong Gladys,
Kung binabasa mo ito, baka wala na ako.
Pasensya ka na kung ganito lang ang kaya kong iwan—isang sulat at ilang salitang hindi ko kayang sabihin nang harapan.
Alam kong nahihiya ka minsan sa akin. Nakikita ko ‘yon sa paraan ng pag-iwas mo ng tingin, sa boses mong nagiging malamig kapag sinusundo kita. Masakit, oo. Pero mas naiintindihan ko kaysa sa inaakala mo.
Hindi ko hinangad na maging pedicab driver habambuhay. Pero hinangad kong maging ama na hindi ka pababayaan.
Kung may isang bagay akong ipinagmamalaki sa buhay ko, ikaw ‘yon. Kahit kailan, hindi ako nahiya sa’yo. Sana balang araw, hindi ka rin mahiya sa akin—kahit wala na ako.
May naipon ako. Hindi marami, pero sapat na para sa mga unang hakbang mo. Nasa loob ng alkansya sa ilalim ng kama.
Huwag mong sisihin ang sarili mo, anak. Mahal kita—kahit hindi mo naibalik ang yakap ko noong graduation.
—Tatay

Nabasa ni Gladys ang liham nang paulit-ulit, hanggang sa hindi na niya makita ang mga salita dahil sa luha. Ang bawat linya ay parang dahan-dahang hinihiwa ang dibdib niya—hindi dahil sa sisi, kundi dahil sa kabutihang hindi niya nakita noon.
“Hindi ka nahiya sa akin…” pabulong niyang ulit.
“Ako lang ang nahiya sa’yo…”

ANG MGA ALALANG HULI NA
Pagkatapos ng libing, umuwi si Gladys sa bahay nilang maliit—mas maliit ngayon, dahil wala na ang presensya ng ama. Tahimik ang bawat sulok. Ang lumang pedicab ay nakaparada sa labas, hindi na gagalaw muli.
Pumasok siya sa kwarto ni Mang Ruben.
Sa ilalim ng kama, naroon ang alkansya—lata ng biskwit, gasgas na gasgas. Binuksan niya ito. Sa loob, may mga lukot na perang papel, mga barya, at isang maliit na papel na may petsa.
“Para sa graduation ni Gladys.”
Napaupo siya sa sahig.
Naalala niya ang mga gabing umuuwi ang ama na halos hindi na makatayo sa pagod, pero pipilitin pa ring magluto. Ang mga umagang gigisingin siya nito nang maaga para hindi siya mahuli sa klase. Ang mga panahong may lagnat siya at magdamag na nagpupunas ng tuwalya ang ama.
Lahat ng iyon—nakita niya noon.
Pero hindi niya pinahalagahan.

ANG GALIT NA NAGING LUNGKOT
“Bakit ngayon lang?” tanong ni Gladys sa kawalan.
“Bakit kailangan pang mawala ka bago ko maintindihan?”
Pero wala nang makakasagot.
Sa mga sumunod na araw, dumalaw ang mga kapitbahay. May nagdala ng pagkain, may nagbigay ng konting pera, may nagkuwento ng mga kabutihang ginawa ni Mang Ruben.
“Si Ruben, tahimik ‘yan,” sabi ng isang matanda. “Pero kapag may naospital dito, siya ang unang nagbibigay ng pamasahe.”
“Hindi ‘yan umiinom,” dagdag ng isa. “Sabi niya, sayang ang pera. Mas mabuting idagdag sa ipon para sa anak.”
Unti-unting nabuo sa isip ni Gladys ang isang larawan ng ama—isang taong mas malaki ang puso kaysa sa buhay na ibinigay sa kanya.
At sa gitna ng lahat ng iyon, isang pakiramdam ang nanatili:
panghihinayang.
Hindi galit. Hindi galit sa sarili.
Kundi lungkot—na hindi na maaayos ang mga hindi pagkakaunawaan.

ANG PAGTANGGAP
Isang gabi, umupo si Gladys sa labas ng bahay, sa tabi ng pedicab. Hinawakan niya ang manibela—magaspang, malamig.
“Tay,” mahina niyang sabi, “pasensya na.”
Hindi siya humingi ng kapatawaran para gumaan ang loob niya. Humingi siya dahil ngayon niya lang talaga naintindihan.
“Hindi ko alam na sapat ka na pala,” patuloy niya. “Ako ang kulang.”
Tahimik ang gabi. May kuliglig sa malayo. Walang sagot—pero may pakiramdam na parang may nakikinig.
Sa unang pagkakataon mula nang mamatay ang ama, huminga nang malalim si Gladys—hindi para pigilan ang luha, kundi para tanggapin ito.

ANG PAGBABAGO
Makalipas ang ilang buwan, nagsimula si Gladys magtrabaho habang naghihintay ng college enrollment. Hindi sa opisina. Hindi sa mall.
Kundi sa maliit na karinderya malapit sa terminal.
Maraming nagtataka. “Sayang ang talino mo,” sabi ng ilan.
Ngumiti lang siya. “Hindi sayang kung natututo ka.”
Tuwing umaga, nakikita niya ang mga pedicab driver—mga lalaking halos kasing-edad ng ama niya noon. Ngayon, iba na ang tingin niya. May respeto. May lambing.
Minsan, may matandang pedicab driver na hirap pumadyak paakyat.
“Kuya, ako na po,” sabi ni Gladys, tinulungan siyang itulak.
Nagulat ang lalaki. “Salamat, hija.”
Napangiti siya. Sa loob-loob niya, Ganito siguro ang pakiramdam ni Tatay kapag may natutulungan.

6. ANG HULING ALAALA
Isang taon matapos ang pagkamatay ni Mang Ruben, graduation ni Gladys sa kolehiyo.
Sa gitna ng palakpakan, biglang nanikip ang dibdib niya. Hindi dahil sa hiya—kundi dahil may kulang pa rin.
Paglabas ng gym, walang naghihintay na pedicab. Walang bouquet.
Pero sa halip na umiyak, ngumiti siya.
Lumapit siya sa isang tindahan ng bulaklak sa gilid ng kalsada. Bumili siya ng maliit na bouquet—katulad ng binili noon ng ama niya para sa kanya.
Dumiretso siya sa sementeryo.
Inilapag niya ang bulaklak sa puntod ni Mang Ruben.
“Tay,” sabi niya, mahina pero malinaw, “graduate na po ako.”
Umupo siya sa damuhan. Hindi nagmadali. Hindi umiyak nang malakas.
“Hindi na ako nahihiya,” dagdag niya. “At sana… proud ka pa rin.”
Humaplos ang hangin. Gumalaw ang mga dahon.
At sa gitna ng katahimikan—
nakaramdam si Gladys ng kakaibang gaan.
Hindi na niya kayang ibalik ang oras.
Hindi na niya kayang baguhin ang nakaraan.
Pero kaya niyang dalhin ang pagmamahal—
hindi bilang bigat,
kundi bilang lakas.
At doon, sa tabi ng puntod ng ama,
sa wakas niyang nasabi ang mga salitang matagal niyang ipinagkait—
“Salamat, Tay.”
Hindi sigaw.
Hindi iyak.
Isang mahinang tinig—
pero buo.