Ang pangalan ko ay Hạnh, dalawampung taong gulang ako. Mahirap ang aming probinsya. Maaga nang namatay ang aking ama, at mag-isa kaming pinalaki ng aking ina—tatlong magkakapatid—sa gitna ng walang katapusang paghihirap. Ngunit tila hindi kami tinigilan ng kahirapan. Lumobo ang mga utang, at ang aking ina ay halos tuluyan nang maubos ang lakas.

Isang araw, may isang babae mula sa aming baryo ang dumalaw sa bahay. Sinabi niya sa aking ina na may isang matandang binata sa karatig-bayan na naghahanap ng mag-aalaga sa kanya. Kapag pumayag ako, magbibigay raw ang lalaki ng 5 milyon—isang halagang maaaring maliit para sa iba, ngunit para sa amin noon, iyon ay parang kayamanang hindi kailanman namin nahawakan.

Nabigla ako. Umiyak ako nang todo. Hindi ako makapaniwalang magagawa iyon ng aking ina. Pakiramdam ko ay para akong isang bagay na ibinenta—parang itinulak papasok sa isang madilim na buhay na wala akong piniling pasukin. Ngunit nang makita ko ang desperadong mga mata ng aking ina, ang nanginginig niyang mga kamay habang pilit niyang itinatago ang kanyang mga luha, nawala ang lakas ng loob kong magreklamo. Tahimik na lamang akong tumango, dala ang matinding sakit at lungkot sa aking puso.

Mabilis na ginanap ang kasal. Sabi ng mga tao, masuwerte raw ako dahil may aasahan na. Ngunit sa loob-loob ko, puro dilim ang nararamdaman ko. Mas matanda siya sa akin ng ilang dekada—puti na ang buhok, at bakas na bakas sa mukha ang mga guhit ng panahon. Akala ko mula noon, lulubog na sa impiyerno ang buhay ko—maging asawa ng isang matandang estranghero, walang pag-ibig, walang pag-asa.

Sa gabi ng aming unang pagsasama, nanginginig akong pumasok sa silid.
Ngunit ang ikinagulat ko ay…

 

 

 

Pagpasok ko sa silid ng aming unang gabi, halos hindi ako makahinga.

Ang kuwarto ay malinis, simple, walang mùi rượu, walang kalat. Hindi iyon ang ikinagulat ko.

Ang ikinagulat ko…
wala siya sa kama.

Ang ilaw sa silid ay bukas, ngunit ang kama ay walang bakas ng sinumang nahiga roon. Sa gilid ng kama, may isang maliit na mesa, at sa ibabaw nito ay isang tasa ng mainit na tsaa at isang sobre.

Nangangatog ang kamay ko habang kinuha ko ang sobre.

Sa harap nito, nakasulat sa maayos na sulat-kamay:

“Hạnh, huwag kang matakot.”

Parang may humigpit sa dibdib ko.

Binuksan ko ang sobre.

Sa loob ay isang liham.

*“Alam kong hindi mo pinili ang kasal na ito. Alam kong iniisip mo na ang buhay mo ay tapos na. Ngunit nais kong malaman mo ang totoo bago ka humusga.

Hindi kita binili. Hindi rin kita kinuha bilang asawa sa paraang iniisip mo.

Kung matapos mong basahin ito ay gusto mo pa ring umalis, bukas na bukas ang pinto.”*

Hindi ko namalayang napaupo ako sa gilid ng kama.

Sa sandaling iyon, bumukas ang pinto ng banyo.

Lumabas siya—ang lalaking pinakasuklaman ko sa isip ko bago pa man kami ikasal.

Ngunit ang itsura niya…
hindi katulad ng inaasahan ko.

Hindi siya lasing.
Hindi siya mapangahas.
Hindi siya mayabang.

Naka-pambahay siya, simpleng kamiseta at pantalon, hawak ang isang tuwalya. Nang makita niya akong nanginginig, agad siyang huminto.

— “Pasensya na,” mahina niyang sabi. “Ayokong mabigla ka. Kaya nauna akong magbasa ng dasal sa banyo.”

Napatingin ako sa kanya, hindi makapagsalita.

— “Maupo ka,” sabi niya. “Hindi kita gagalawin.”

Ang boses niya ay hindi boses ng isang lalaking bumili ng babae.
Ito ay boses ng isang taong… may pinipigilang sakit.

— “Bakit?” iyon lang ang nasabi ko. “Bakit mo ako pinakasalan?”

Umupo siya sa silya sa tapat ko, may pagitan na sapat para hindi ako matakot.

— “Dahil wala na akong oras,” sagot niya.

Nanlaki ang mata ko.

— “May sakit ako,” diretso niyang sinabi. “Kanser. Huling yugto.”

Parang bumagsak ang mundo ko.

— “Hindi ko kailangan ng asawa,” pagpapatuloy niya. “Kailangan ko ng isang taong magmamana ng bahay na ito… at ng katotohanan.”

Kinabukasan, doon ko nalaman ang buong katotohanan.

Ang limang milyon na ibinigay niya sa aking ina…
hindi bayad sa akin.

Ito ay utang na matagal nang hindi nababayaran ng aking ina.

Dalawampung taon na ang nakalipas, ang lalaking ito—si Mang Ernesto—ang nagligtas sa buhay ng aking ama. Isang aksidente sa minahan. Wala kaming alam. Hindi sinabi ng ama ko dahil ayaw niyang mangutang ng loob.

Ngunit nang mamatay ang ama ko, ang utang ay naiwan.

— “Hindi ko siningil ang ina mo,” sabi ni Mang Ernesto. “Hanggang sa dumating ang mga nagpapautang na gustong kunin ang lupa ninyo.”

Napaupo ako.

— “Ang kasal?”

— “Isang kasunduan,” sagot niya. “Para mailigtas kayo.”

Ngunit iyon pa lamang ang unang twist.

Isang linggo matapos ang kasal, dumating ang isang lalaki na naka-amerikana.

— “Atty. Reyes,” pakilala niya. “Ako ang abogado ni Mang Ernesto.”

Inilapag niya ang isang makapal na folder.

— “Hạnh, ikaw na ngayon ang nag-iisang tagapagmana ng lahat ng ari-arian ni Mang Ernesto.”

Nanlamig ang buong katawan ko.

— “Ano?!”

Ngumiti si Mang Ernesto.

— “Kaya kita pinakasalan,” tahimik niyang sabi. “Hindi para angkinin ka. Kundi para maprotektahan ka.”

Lumabas sa mga dokumento na ang buong pamilya ni Mang Ernesto ay matagal nang nagtangkang patayin siya para maagaw ang mana.

— “Kapag may asawa ako,” paliwanag niya, “hindi nila basta-basta magagalaw ang ari-arian.”

Ako ang ginamit niyang panangga.

Ngunit hindi sa paraang marumi.

Nang malaman ng aking ina ang totoo, halos mabaliw siya.

— “Anak… patawarin mo ako,” umiiyak niyang sabi. “Akala ko sinira ko ang buhay mo.”

Ngumiti ako sa unang pagkakataon.

— “Iniligtas mo ako, Inay. Kahit hindi mo alam.”

Tatlong buwan matapos ang kasal, pumanaw si Mang Ernesto.

Tahimik. Walang sakit. Hawak ang kamay ko.

— “Mabuhay ka,” iyon ang huling salita niya.

Sa burol, dumating ang mga kamag-anak niyang dati’y tumatawa sa akin.

Ngayon, sila ang yumuyuko.

Ako na ngayon ang may-ari ng maliit na negosyo sa bayan.

Ang bahay ni Mang Ernesto ay ginawa kong kanlungan para sa mga babaeng napilitang mag-asawa dahil sa kahirapan.

Isang araw, may batang babae na humawak sa kamay ko at nagtanong:

— “Ate, totoo bang puwede pang magbago ang tadhana?”

Ngumiti ako.

— “Oo,” sagot ko. “Kahit magsimula ito sa sakit.”

Minsan, ang akala mong impiyerno…
ay pintuan pala patungo sa kaligtasan.

At ang taong inakala mong bumili sa’yo…
ay siya palang nagligtas sa buong buhay mo.