Nakatayo kaming lahat sa gitna ng sala na tila naging entablado ng isang dula na walang sinuman ang nakahandang gumanap. Ang ilaw mula sa malalaking bintana ay bumagsak sa marmol na sahig, malamig at malinaw—parang katotohanang hindi na maitatago.

Tahimik si Papa.

Ngunit ang katahimikan niya ay mas mabigat kaysa anumang sigaw.

Lumapit siya kay Marco. Hindi galit ang mukha niya. Mas nakakatakot pa roon—ito ang mukha ng isang lalaking nagdesisyon na.

— Marco, sabi ko sa’yo bago ang kasal, malinaw ang usapan. Ang bahay na ito ay para sa inyong dalawa. Hindi para gawing extension ng pamilya mo.

Hindi makatingin si Marco.

— Tito Arturo… pamilya ko po sila…

— At asawa mo? — mahinahong tanong ni Papa.

Walang sagot.

Sa gilid, nakita kong kumunot ang noo ni Doña Carmela. Hindi siya sanay na may lalaking tumatapat sa kanya nang ganoon.

— Arturo, huwag mong palakihin ang bagay. Ilang araw lang naman kami rito.

— Ilang araw? — ulit ni Papa, saka tinuro ang mga maleta. — Ang mga maletang ’yan ay hindi pang-ilang araw. Pangmatagalan ang itsura.

Napatigil si Lorna. Si Rogelio, na kanina pa tahimik, biglang nagsalita.

— Tito, wala naman pong masama kung magsama-sama ang pamilya. Malaki ang bahay. Sayang kung dalawa lang ang nakatira.

Ngumiti si Papa—hindi ngiting masaya. Ngiting may babala.

— Kung ganoon, bakit hindi ninyo imbitahan ang anak ko na tumira sa bahay ninyo? Bakit dito?

Walang nakasagot.

Lumapit si Papa sa mesa, marahang inilapag ang isang folder na hawak niya. Binuksan niya ito at inilabas ang isang dokumento.

— Marco, may kailangan kang malaman.

Napatingin ako kay Papa. Hindi ko alam kung ano ang laman ng folder na iyon.

— Ang bahay na ito ay hindi lamang nakapangalan sa akin. May kondisyon ito.

Napakunot ang noo ni Marco.

— Anong kondisyon po?

— May prenup kayo ni Isabella. Pumirma ka.

Nanigas si Marco.

— Opo… pero—

— Nakasaad doon na kung sakaling magkaroon ng third-party interference sa tirahan ninyo—lalo na kung ito ay magdudulot ng emotional distress sa anak ko—may karapatan siyang ipawalang-bisa ang pagsasama ninyong dalawa nang hindi hinahati ang anumang ari-arian na nasa ilalim ng pangalan ng pamilya Villanueva.

Parang nabuhusan ng malamig na tubig si Marco.

— Ibig sabihin…?

— Ibig sabihin, kung pipiliin ng asawa mo na hindi na ito ang buhay na gusto niya, maaari siyang umalis anumang oras. At ikaw, wala kang karapatan sa bahay na ito. Ni isang sentimo.

Biglang sumigaw si Doña Carmela.

— Arturo! Tinakot mo ang anak ko para lang sa bahay?!

Tahimik akong nakatayo, ngunit sa loob ko, parang may unti-unting bumibigay.

Hindi ito tungkol sa bahay.

Hindi kailanman ito tungkol sa bahay.

— Nay, tama na po, — mahina ngunit malinaw kong sabi.

Lumingon silang lahat sa akin.

Huminga ako nang malalim.

— Marco, tatanungin kita nang diretso. Ano ba talaga ang gusto mo?

Nagtaas siya ng tingin. Nakita ko roon ang pagkalito. Ang hiya. Ang takot.

— Gusto ko lang naman na maayos ang lahat…

— Hindi iyon sagot, — putol ko.

Lumapit ako sa kanya, ilang hakbang na lamang ang pagitan namin.

— Gusto mo bang magsimula tayo ng sarili nating pamilya? O gusto mong manatiling anak ng nanay mo habang-buhay?

Napakurap siya.

Sa gilid, narinig ko ang matinis na boses ni Lorna.

— Marco, huwag kang magpapadala! Pamilya mo kami!

Sumingit si Doña Carmela.

— Kung pipiliin mo ang babaeng ’yan kaysa sa amin, wala ka nang ina!

Nanlaki ang mata ko.

Ganyan pala.

Ganyan ang paraan nila.

Emosyon bilang sandata.

Tumahimik si Marco. Ang mga kamay niya ay nanginginig.

Sa sandaling iyon, napagtanto ko ang isang bagay na mas masakit pa kaysa sa anumang sinabi ng biyenan ko.

Hindi pa handa si Marco maging asawa.

At marahil, hindi pa siya kailanman naging handa.

Humakbang ako palayo sa kanya.

— Papa, pwede ba kitang makausap sandali?

Tumango siya.

Naglakad kami palabas sa hardin. Naiwan sa loob ang mga sigaw, ang tensyon, ang galit.

Sa ilalim ng punong mangga, huminto ako.

— Papa… kung aalis ako ngayon, masasaktan ka ba?

Mahina siyang ngumiti.

— Anak, mas masasaktan ako kung mananatili ka sa lugar na hindi ka iginagalang.

Napapikit ako.

Sa likod ng mga mata ko, bumalik ang lahat ng sandali ng panliligaw ni Marco. Ang mga pangako. Ang mga pangarap na binuo namin.

Ngunit ngayon, malinaw na malinaw ang katotohanan.

Ang pag-ibig ay hindi sapat kung wala itong paninindigan.

Bumalik ako sa loob.

Tahimik na ang sala. Parang naghihintay ng hatol.

Lumapit ako kay Marco.

— Huling tanong. Handa ka bang bumukod? Ngayon? Hindi bukas. Hindi sa susunod na linggo. Ngayon.

Napalunok siya.

Tumingin siya sa kanyang ina.

Tumingin siya sa akin.

At sa loob ng ilang segundo na tila isang buong buhay, nakita ko ang kanyang desisyon.

Hindi siya gumalaw.

Hindi siya lumapit.

Hindi siya nagsalita.

Sapat na iyon.

Dahan-dahan kong inalis ang singsing sa daliri ko.

Hindi ako umiiyak.

Hindi ako sumisigaw.

Tahimik ko itong inilapag sa mesa.

— Naiintindihan ko na.

Umalingawngaw ang hinga ni Doña Carmela.

— Arte lang ’yan! Saan pupunta ang babaeng ’yan?

Tumingin ako sa kanya.

— Sa bahay ko.

Humakbang si Papa papalapit.

— Marco, bilang ama, binibigyan pa kita ng pagkakataon. Kung gusto mong ayusin ito, kailangan mong magdesisyon nang hindi nakatingin sa likod mo.

Nanatiling nakayuko si Marco.

Hindi ko na hinintay ang sagot.

Kinuha ko ang maliit kong bag—ang bag na hindi ko pa naibaba mula sa kasal.

Naglakad ako palabas.

Sa likod ko, narinig ko ang sigawan. Ang pag-aaway. Ang pagtatalo.

Ngunit hindi na ako lumingon.

Pagpasok ko sa kotse ni Papa, saka lamang bumagsak ang unang luha ko.

Hindi dahil natalo ako.

Kundi dahil sa wakas, pinili ko ang sarili ko.

Habang umaandar ang sasakyan palabas ng gate, sumilip ako sa rearview mirror.

Nakatayo si Marco sa harap ng bahay.

Mag-isa.

Sa unang pagkakataon, hindi siya anak.

Hindi pa rin siya asawa.

Isang lalaking kailangang matutong tumayo nang mag-isa.

Lumayo ang villa sa paningin ko.

Ngunit sa halip na pakiramdam ng pagkawala, may kakaibang gaan sa dibdib ko.

Hindi ko alam kung ano ang naghihintay sa akin.

Isang annulment.

Isang bagong simula.

O baka isang mas matibay na bersyon ng aking sarili.

Ngunit isang bagay ang sigurado—

Ang bahay ay hindi kailanman sukatan ng tahanan.

At ang pag-ibig, kung tunay, ay marunong pumili.

Sa gabing iyon ng kasal ko, akala ko nagsisimula pa lamang ang buhay ko bilang asawa.

Hindi ko alam—

Na iyon pala ang gabi kung kailan ako muling ipinanganak bilang sarili ko.

Wakas.