Sa gitna ng bundok ng basura sa Payatas, halos hindi na maaninag ang langit dahil sa usok at alikabok. Dito umiikot ang mundo ni Mang Karding. Sa edad na kwarenta, kulubot na ang kanyang balat hindi dahil sa katandaan, kundi sa hirap ng buhay at walang tigil na pagbibilad sa araw.

Araw-araw, bitbit ang kanyang sako at panungkit, nakikipag-unahan siya sa mga truck ng basura para makahanap ng mga bote, bakal, o plastik na pwede niyang ibenta sa junk shop para may maipakain sa kanyang dalawang anak na naiwan sa kanya mula nang pumanaw ang kanyang asawa.

Isang hapon, habang naghahalukay sa isang tambak na galing sa isang lumang mansyon sa Quezon City na giniba, may nahagip ang mata ni Karding. Isang antique na picture frame na yari sa tanso, bagamat nangingitim na at basag ang salamin. Pinulot niya ito hindi dahil sa frame, kundi dahil sa larawang nasa loob.

Nanlaki ang kanyang mga mata. Pinunasan niya ito ng kanyang maruming t-shirt. Ang babae sa itim-at-puting litrato—naka-bestida ng magara, may kwintas na perlas, at nakangiti nang matamis—ay kamukhang-kamukha ng kanyang yumaong ina na si Aling Rosa.

“Nay?” bulong ni Karding. Pero imposible. Ang nanay niya ay isang labandera na namatay sa sakit sa baga dahil walang pambili ng gamot. Hindi ito kailanman nagsuot ng ganyang damit. Gayunpaman, dahil sa sobrang pangungulila, itinago niya ang frame sa kanyang sako.

Pag-uwi niya sa kanilang barong-barong, isinabit niya ang litrato sa dingding na gawa sa plywood. Nakita ito ng kanyang kapitbahay na si Aling Chona, ang tsismosa ng lugar na laging minamata si Karding.

“Naku, Karding! Pati ba naman litrato ng ibang tao pinupulot mo? Nababaliw ka na ba? Malay mo multo ’yan o may dalang sumpa!” pang-aasar ni Chona habang nagpapapaypay sa labas ng bahay. “Isangla mo na lang yung frame, baka may makuha ka pang barya.”

“Hayaan mo na, Aling Chona. Kamukha kasi ng nanay ko,” mahinahong sagot ni Karding habang hinahain ang kakarampot na sardinas para sa kanyang mga anak.

Lumipas ang ilang linggo. Hirap na hirap si Karding. Nasira ang kanyang kariton, at nagkasakit ang bunso niyang anak. Wala siyang malapitan. Si Aling Chona at ang ibang kapitbahay ay nagdadamot at sinasabing, “Wala kaming ipapautang sa’yo, Karding. Baka hindi ka makabayad.”

Isang maulan na umaga, nagulat ang buong barangay. Dalawang makikintab na itim na SUV ang pumasok sa maputik na eskinita ng kanilang lugar. Bumaba ang mga lalaking naka-amerikana at mga babaeng naka-office uniform. Mukha silang mga kagalang-galang na tao na naligaw sa impyerno.

“Sino po sila?” tanong ng kapitan ng barangay na agad sumalubong.

“Hinahanap namin ang bahay ng isang lalaking nagngangalang Ricardo Dimaano. Ayon sa aming imbestigasyon, dito siya nakatira,” sabi ng isang matandang abogado na may dalang makapal na folder.

Itinuro ng mga tao ang barong-barong ni Karding. Kinabahan si Karding. Akala niya ay papaalisin na sila sa lupang tinitirikan nila. Nagsilabasan ang mga kapitbahay, kasama si Aling Chona, na nagbubulungan na baka may kasalanang ginawa si Karding.

Pumasok ang abogado sa masikip na bahay ni Karding. Luminga-linga ito hanggang sa mapako ang tingin sa dingding—sa lumang litrato na pinulot ni Karding sa basurahan.

“Diyos ko… ito nga,” bulong ng abogado. Nanginginig ang kamay na kinuha niya ang frame. “Mr. Dimaano, saan mo nakuha ito?”

“Napulot ko po sa tambakan, Sir. Pasensya na po, kamukha po kasi ng nanay ko,” nanginginig na sagot ni Karding.

“Hindi lang niya kamukha, iho,” seryosong sabi ng abogado. “Siya si Margarita Villareal. Ang nag-iisang tagapagmana ng Hacienda Villareal sa Negros. Limampung taon na ang nakararaan, tumakas siya dahil sa isang arranged marriage na ayaw niya. Nagpalit siya ng pangalan at namuhay ng simple. Hinanap siya ng kanyang ama hanggang sa huling hininga nito, pero hindi siya natagpuan.”

Hindi makapaniwala si Karding. “Si… si Nanay Rosa? Anak mayaman?”

“Opo,” paliwanag ng abogado habang ipinapakita ang mga dokumento at lumang litrato ng pamilya Villareal na hawig na hawig ni Karding. “At ikaw, Ricardo, ang nag-iisang anak niya. Matagal ka na naming hinahanap. Yung mga gamit na naitapon sa mansyon sa Quezon City, doon namin natunton ang trail. Yung frame na ’yan… may nakatagong dokumento sa likod niyan na nagpapatunay ng kanyang identity. Ikaw ang solong tagapagmana ng mahigit limang daang ektarya ng lupain at mga ari-arian na nagkakahalaga ng bilyun-bilyong piso.”

Parang tumigil ang mundo ni Karding. Napatingin siya sa kanyang mga anak na nakanganga. Ang gutom, ang hirap, ang pangmamaliit—lahat iyon ay magwawakas na.

Lumabas sila ng bahay. Ang mga kapitbahay na kanina lang ay nandidiri sa kanya ay ngayon ay halos halikan ang kanyang paanan.

“Karding! Pare! Baka naman kailangan mo ng driver? Ako na lang!” sigaw ng isang lasenggo.

“Karding, ninang ako ng anak mo, di ba? Baka naman pwedeng makahiram pampagawa ng bubong?” hirit ni Aling Chona na halos humarang sa dadaanan ng SUV.

Tinitigan ni Karding si Aling Chona. Naalala niya noong nagmakaawa siya para sa gamot ng anak niya at pinagsarhan siya nito ng pinto. Huminga siya nang malalim. Wala siyang galit, pero wala na ring puwang ang mga taong mapagsamantala sa bago niyang buhay.

“Salamat na lang po, Aling Chona. Pero aalis na kami,” sagot ni Karding nang may dignidad. “Yung bahay ko, ibibigay ko na sa inyo. Para hindi na kayo mainitan sa labas kakatsismis.”

Sumakay si Karding at ang kanyang mga anak sa magarang sasakyan. Habang papalayo sila sa bundok ng basura, hinawakan niya ang litrato ng kanyang ina. Ang basurang itinapon ng iba, ang basurang pinandirihan ng marami, ay siya palang susi sa kanilang pag-ahon. Ang kanyang ina, kahit sa kabilang buhay, ay gumawa ng paraan para sagipin sila sa kahirapan.

Mula sa pagiging basurero, si Ricardo Dimaano ay naging isa sa pinakamayamang haciendero sa bansa. Pero hindi niya kailanman kinalimutan ang amoy ng Payatas. Nagpatayo siya ng mga eskwelahan at pabahay para sa mga basurero, hindi para magyabang, kundi para patunayan na sa bawat tambakan, may mga ginto na naghihintay lang na mapulot at mapahalagahan.