Noong 2018, si Rogelio “Roger” Santos, 34 taong gulang, taga-Nueva Ecija, ay nangarap makabangon sa hirap sa pamamagitan ng pag-aalaga ng baboy. Umupa siya ng isang bakanteng bahagi ng bundok sa bayan ng Carranglan upang gawing maliit na piggery.

Inubos niya ang lahat ng ipon, nangutang pa sa Land Bank of the Philippines, nagpagawa ng kulungan, nagpakabit ng deep well, at bumili ng 30 biik.

Noong araw na inakyat niya ang unang batch ng baboy sa bundok, buong yabang niyang sinabi sa asawa niyang si Marites, 31 anyos:

“Hintayin mo lang ako. Isang taon lang, makakapagpatayo tayo ng sariling bahay.”

Pero hindi ganoon kadali ang buhay gaya ng mga napapanood sa TV tungkol sa pagyaman.

Wala pang tatlong buwan, kumalat ang African swine fever sa Luzon. Isa-isang bumagsak ang mga babuyan sa paligid. May mga kapitbahay na napilitang sunugin ang buong kulungan para hindi na kumalat ang virus. Ilang linggo ring may makapal na usok na bumabalot sa kabundukan.

Natakot si Marites.

“Ibenta na natin habang may buhay pa,” pakiusap niya.

Pero matigas si Roger. “Lilipas din ‘to. Konting tiis lang.”

Sa kakabantay at kakaisip, nanghina siya. Na-ospital pa sa Cabanatuan dahil sa sobrang pagod at stress. Mahigit isang buwan siyang nagpahinga sa probinsya ng biyenan.

Pagbalik niya sa bundok, kalahati ng alaga niya ay wala na. Tumaas pa nang doble ang presyo ng feeds. Tumatawag na ang bangko para maningil ng hulog.

Tuwing gabi, habang pinapalo ng ulan ang yero ng kulungan, pakiramdam ni Roger ay unti-unting gumuho ang lahat ng pinaghirapan niya.

Hanggang sa isang gabi, matapos siyang tawagan ng pinagkakautangan, napaupo siya sa sahig at bulong niya:

“Tapos na ako.”

Kinabukasan, isinara niya ang kulungan. Iniabot ang susi sa may-ari ng lupa—si Mang Tino—at bumaba ng bundok. Hindi niya kayang panoorin ang tuluyang pagbagsak ng lahat. Itinuring niyang lugi na ang lahat.

Sa loob ng limang taon, hindi na niya binalikan ang bundok.

Lumipat sila ni Marites sa Quezon City at nagtrabaho bilang factory workers. Simple ang buhay—hindi mayaman, pero tahimik.

Kapag may nagkukuwento tungkol sa babuyan, napapangiti na lang si Roger nang mapait:

“Pinakain ko lang ng pera ang bundok.”

Pero nitong unang bahagi ng taong ito, bigla siyang tinawagan ni Mang Tino. Nanginginig ang boses nito.

“Roger… umakyat ka rito. Yung dating piggery mo… may malaking nangyari.”

Kinabukasan, bumiyahe si Roger nang mahigit 40 kilometro paakyat ng bundok. Ang dating daang lupa ay natabunan na ng damo at mga punongkahoy, parang isang dekadang pinabayaan.

Habang umaakyat, halo ang kaba at takot sa dibdib niya.

Wasak na kaya ang kulungan? O baka wala nang bakas ng dating pangarap niya?

Pagliko niya sa huling kurbada ng bundok, bigla siyang napahinto.

Ang dating pinabayaan niyang lugar… ay mukhang—

(Part 2 sa susunod…)

Pagliko ni Roger sa huling kurbada ng bundok, bigla siyang napahinto.

Ang dating pinabayaan niyang lugar… ay mukhang buhay na buhay.

Hindi na iyon ang lumang piggery na iniwan niya. Ang dating kinakalawang na yero ay natabunan ng mga baging at makakapal na halaman. Ang dating putikang kulungan ay tila naging bahagi na ng kagubatan. Tumangkad ang mga puno sa paligid, at ang dating daanan ay halos hindi na makilala.

Pero hindi iyon ang nagpahinto sa kanya.

May narinig siyang mga tunog.

“Ngrok… ngrok…”

Nanigas si Roger.

Dahan-dahan siyang lumapit sa bakod na halos matabunan na ng damo. Nang silipin niya ang loob ng dating kulungan, napaatras siya sa gulat.

May mga baboy.

Hindi lang isa o dalawa—kundi marami.

Malalaki. Makakapal ang katawan. May ilan pang maliliit na biik na nagtatakbuhan sa paligid. Ang dating tatlumpung biik na iniwan niya limang taon na ang nakalipas ay tila naging isang buong kawan.

“Hindi… hindi puwede…” bulong niya.

Lumapit si Mang Tino na kanina pa nakasunod sa kanya.

“Ayan ang sinasabi ko sa’yo,” mahina nitong sabi. “Hindi sila nawala.”

“Pero… paano sila nabuhay?” tanong ni Roger, hindi pa rin makapaniwala.

Umupo si Mang Tino sa isang bato.

“Noong iniwan mo ang lugar, may ilan pang natira sa kulungan. Nakasira sila ng bakod at nakalabas. Akala ko mamamatay sila sa gubat. Pero hindi pala.”

Tumingin si Roger sa paligid.

Sa likod ng kulungan, may maliit na sapa na hindi niya dati napansin. May mga puno ng saging at kamote na tumubo sa paligid. May mga bunga ng niyog at iba’t ibang ligaw na halaman.

“Natuto silang mabuhay sa bundok,” sabi ni Mang Tino. “Nagparami sila.”

Tinitigan ni Roger ang kawan. Ang ilan sa mga baboy ay nagtaas ng ulo, parang kinikilala ang presensya niya kahit matagal na siyang nawala.

May isang malaking baboy na lumapit sa bakod. Mapula ang balat at may peklat sa tainga—eksaktong marka ng isa sa mga unang biik na binili niya noon.

“Siya…” bulong ni Roger. “Siya ‘yung unang inalagaan ko.”

Para bang may kumirot sa dibdib niya.

Lahat ng akala niyang nawala… ay naroon pa rin.

Hindi lang basta buhay—kundi lumago.

“Ano na gagawin mo ngayon?” tanong ni Mang Tino.

Tahimik si Roger.

Tumingin siya sa bundok. Sa kulungan. Sa mga baboy na patuloy na naglalakad sa damuhan na parang wala silang pakialam sa limang taon na lumipas.

Unti-unting napangiti si Roger—sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon.

“Siguro,” sabi niya, “hindi pa tapos ang pangarap ko.”

At sa sandaling iyon, naintindihan niya ang isang bagay na matagal niyang inakala na nawala—

Minsan, kahit iniwan mo na ang isang pangarap… may mga pagkakataon na hinihintay ka pa rin nitong bumalik.