Akala ko tanggap ko na ang pagkamatay ng tatay ko.
Hanggang isang araw, may dumating na sobre na nakapangalan sa akin… sulat niya raw.
At sampung taon ko nang pinaniniwalaang patay ang taong sumulat noon.
Ako si Riza. Dalawampu’t pito na ako ngayon. May asawa na, may anak, may sarili nang pamilya. Pero kung may isang sugat sa buhay ko na hindi talaga nagsara, iyon ang pagkawala ng tatay ko.
Sabi nila, napatay daw siya sa holdapan.

Labingpitong taon lang ako noon. High school senior. Yung tipong edad na iniisip mo pa kung anong course kukunin mo, kung sino crush mo, kung papayagan ka bang gumimik. Pero sa isang iglap, napalitan lahat ng yun ng burol, iyakan, at katahimikan sa bahay.
Si Tatay, si Efren, ay tricycle driver sa amin sa Antipolo. Hindi kami mayaman pero hindi rin gutom. Masayahin siyang tao. Mahilig kumanta ng luma sa radyo habang naglilinis ng trike. Lagi akong hinahatid sa school kahit malayo sa ruta niya.
“Basta makatapos ka lang, Riza,” lagi niyang sinasabi. “Yun lang ang pangarap ko.”
Isang gabi, hindi siya umuwi.
Sanay kami na late siya. Pero alas-dose na, wala pa rin. Nag-aalala na si Nanay. Tinawagan niya yung mga kasamahan ni Tatay sa terminal. May nagsabi raw na may holdapan na nangyari sa kabilang barangay. May isang tricycle driver na sinaksak.
Kinabukasan, may pulis na kumatok sa bahay.
Hanggang ngayon, hindi ko makalimutan yung itsura ni Nanay habang nakikinig. Parang may kumalas na bahagi ng katawan niya. Hindi siya sumigaw. Hindi siya umiyak agad. Umupo lang siya sa sahig.
“Tatay mo raw,” sabi ng pulis. “Nadala sa ospital pero hindi na umabot.”

Hindi kami pinapunta sa ospital. Sabi nila, nailipat na raw sa morgue. May kailangan daw ayusin. Hindi ko alam bakit, pero ang bilis ng lahat. Kinabukasan, may kabaong na sa sala.
Hindi namin nabuksan.
Closed casket daw, sabi ng funeral staff. Malala raw ang tama. Huwag na raw naming makita.
Labingpitong taon ako noon. Takot ako. Kaya naniwala ako.
Inilibing namin si Tatay na hindi ko man lang nakita sa huling pagkakataon.
Lumipas ang mga taon.
Nagtinda si Nanay sa palengke. Tumigil ako sa pag-aaral para magtrabaho sa grocery. Kalaunan, nakapag-college rin ako sa gabi. Naka-graduate. Nagkaroon ng trabaho. Nakilala ko ang asawa ko.
Pero may mga gabi pa rin na iniisip ko si Tatay. Kung buhay siya, siguro nakita niya akong grumaduate. Siguro siya ang naghatid sa akin sa altar. Siguro karga niya yung anak ko ngayon.

Minsan, pumupunta ako sa puntod niya. Nagkukwento lang. Parang kausap ko pa rin siya.
“Miss na kita, Tay,” lagi kong sinasabi.
Akala ko yun na ang dulo ng kwento namin.
Hanggang sa dumating yung sobre.
Isang hapon, may kumatok sa gate namin. May matandang lalaki, naka-baseball cap, mukhang pagod sa biyahe.
“Dito ba nakatira si Riza Efren?” tanong niya.
“Ako po,” sagot ko.
Inabot niya yung sobre. Luma na. Medyo kupas. Nakapangalan sa akin, sulat-kamay.
“Iniwan yan sa akin… matagal na,” sabi niya. “Sabi ibigay ko raw pag… kaya na.”
Hindi ko maintindihan.
“Sino po nagbigay?” tanong ko.
Sandali siyang tumingin sa akin. Parang nagdadalawang-isip.
“Tatay mo,” sabi niya.
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa batok ko.
“Po?”
“Hindi siya namatay noon,” mahina niyang sabi. “Umalis siya.”
Hindi ko alam paano ako nakapasok sa bahay. Nanginginig kamay ko habang hawak yung sobre. Ang bigat, parang may bato sa loob.
Sampung taon.
Sampung taon naming iniyakan.
Sampung taon naming dinalaw sa puntod.
Sampung taon naming pinaniwalaang patay.
At ngayon, may sulat siya.
Hindi ko agad binuksan.

Dalawang araw ko siyang tinago sa drawer. Galit ako. Takot ako. Nalilito ako. Parang niloloko ako ng mundo.
Bakit siya gagawa ng ganun?
Bakit niya kami iniwan?
Bakit hinayaan niyang maniwala kaming patay siya?
Sa ikatlong gabi, tulog na asawa ko at anak ko. Tahimik ang bahay. Kinuha ko yung sobre.
At binuksan ko.
Riza,
Kung nababasa mo na ito, ibig sabihin matagal na akong wala sa inyo. At siguro galit ka sa akin. Karapatan mo yun.
Hindi ako namatay sa holdapan.
Ako yung tumakas.
Nabasa ko pa lang yun, hindi ko na napigilan ang luha ko.
May mga utang ako noon na hindi niyo alam. Lumaki nang lumaki. May mga taong naniningil na hindi lang pera ang kapalit. Pinagbabantaan nila kayo ng nanay mo. May isang gabi na may sumunod sa inyo pauwi. Dun ako natakot.
May nag-alok sa akin na mawala na lang. May kakilala siyang pulis. May bangkay na walang kumukuha. Sinabi nilang gagawin nilang parang ako yun. Closed casket. Walang makakakita.
Umalis ako kinagabihan.
Hindi ko mabasa nang diretso. Humihikbi ako. Nanginginig.

Hindi ako bayani, anak. Duwag ako. Pinili kong mawala kaysa lumaban. Pinili kong hayaan kayong umiyak kaysa malagay sa panganib.
Pero araw-araw, iniisip ko kayo. Araw-araw kong tinatanong kung tama ba ang ginawa ko. Nakikita ko sa malayo kung paano kayo nabuhay nang wala ako. Nakita kitang nag-graduate. Nakasakay ako sa likod ng auditorium. Hindi mo ako nakita. Hindi ko kayang lumapit.
Napahawak ako sa bibig ko.
Noong ikinasal ka, nandun din ako. Sa labas lang. Umiyak ako habang naglalakad ka sa aisle. Hindi dahil malungkot ako… kundi dahil alam kong wala na akong karapatang tawagin ang sarili kong ama mo sa harap ng lahat.

Halos hindi ko na makita ang sulat sa luha.
May sakit na ako ngayon. Matagal na. Hindi na ako magtatagal. Kaya ko pinahawak itong sulat sa kaibigan ko sa Maynila. Sabi ko, ibigay niya lang pag sigurado na siyang matibay ka na.
Hindi ako humihingi ng tawad. Wala akong mukhang ihaharap para dun.
Gusto ko lang malaman mo ang totoo: hindi kita iniwan dahil ayoko sa inyo. Iniwan ko kayo dahil akala ko yun lang ang paraan para mabuhay kayo nang ligtas.
Kung galit ka, tanggap ko. Kung itatakwil mo ako, tanggap ko. Pero sana, kahit isang beses sa buhay mo, maalala mo ako hindi bilang taong tumakas… kundi bilang tatay na minahal ka kahit mula sa malayo.
Mahal na mahal kita, Riza.
Tatay mo, Efren
Hindi ko alam ilang oras akong nakaupo sa sahig, yakap yung sulat.

Galit pa rin ako. Sobrang galit. Ninakaw niya yung paglaki ko. Ninakaw niya yung mga taon na kailangan ko siya. Hinayaan niyang ilibing namin ang isang bangkay na hindi naman siya.
Pero kasabay ng galit, may isa pang pakiramdam na mas mabigat.
Pag-unawa.
Kung totoo ang sinabi niya… pinili niyang maging patay sa buhay namin para lang hindi kami madamay sa panganib na siya ang may gawa.
Kinabukasan, pinuntahan ko yung matandang nag-abot ng sulat.
“Nasaan po siya?” tanong ko.
Tahimik lang siya saglit. Tapos dahan-dahang umiling.
“Wala na,” sabi niya. “Tatlong buwan na.”
Parang may pangalawang libing na nangyari sa dibdib ko.

Dinala ko ang sulat sa puntod niya.
Yung puntod na sampung taon naming dinadalaw… kahit wala naman pala siya doon.
Umupo ako sa damuhan. Hinaplos ko yung pangalan niya sa lapida.
“Ang daya mo, Tay,” bulong ko. “Pero… salamat pa rin.”
Hindi niya ako iniwan dahil hindi niya ako mahal.
Iniwan niya ako dahil sobra niya akong mahal na handa siyang mabuhay na parang patay… para lang hindi ako mawalan ng buhay. 

Ẩn bớt