Hindi ako makahinga nang maayos. Nakadikit pa sa dibdib ko ang anak ko, basa pa ang buhok niya, mainit ang maliit niyang katawan. Sa pagitan namin ni Gabriel ay may hangin na mabigat sa mga salitang hindi nasabi sa loob ng siyam na buwan.

Humakbang siya palapit. Hindi siya tumingin agad sa sanggol. Sa akin siya nakatingin—parang hinahanap sa mukha ko ang sagot sa lahat ng tanong na kinain siya sa loob ng mga buwan na naglaho ako.

—Hindi ako pumirma para kunin ang anak natin.

Mahina pero malinaw ang boses niya.

Parang may sumabog sa tenga ko.

—Ano…?

Halos pabulong ang tanong ko.

Itaas niya ang papel na hawak niya.

—Ang dokumentong nasa kamay mo ay inihain ng mga abogado ni Mama. Hindi ko alam na buntis ka. Hindi ko alam kung nasaan ka. Pero tatlong buwan matapos kang mawala, may anonymous na liham na dumating sa opisina ko.

Tumahimik siya sandali, tila nilulunok ang pait ng alaala.

—May nakasulat doon na buntis ka. Walang address. Walang detalye. Pero may litrato ka—galing sa labas ng maliit mong bahay dito sa Laguna.

Nanlamig ang likod ko.

May nakasubaybay sa akin.

Dahan-dahang humarap si Gabriel sa kanyang ina.

—Mama, sapat na.

Malamig ang mata ni Doña Isabel, pero may bahagyang pagkibot sa kanyang panga.

—Ginagawa ko lang ang tama para sa pamilya natin.

—Ang pamilya ko ay nandito.

Tumingin siya sa akin. Sa anak namin.

—Hindi pera ang kailangan niya. Hindi apelyido. Kundi ang mga magulang niya.

Tahimik ang buong silid. Pati ang mga nurse ay tila natigil sa paggalaw.

Napahigpit ang hawak ko sa anak ko.

—Kung hindi mo alam, bakit may pirma mo sa petisyon?

Mahinang pero matalim ang tanong ko.

Lumapit siya at iniabot ang papel na hawak niya sa akin.

—Ang hawak ko ay counter-petition. Inihain ko ito isang linggo matapos kong malaman ang tungkol sa iyo. Hindi para kunin ang bata—kundi para pigilan ang kahit sinong magtatangkang ilayo siya sa ina niya.

Napatingin ako sa dokumento. Sa ibaba ng pahina ay malinaw ang nakasulat: “Pagpapawalang-bisa ng petisyon para sa kustodiya at agarang proteksyon para sa ina at bata.”

Nanginginig ang kamay ko.

—Hinahanap kita, Mara. Hindi para pilitin ka. Kundi para maintindihan kung bakit ka umalis nang walang paalam.

Bumalik sa alaala ko ang umagang iyon. Ang attaché case. Ang dalawang milyong piso. Ang banta na hindi na kailangang sabihin nang buo.

Dahan-dahan akong nagsalita.

—Dumating ang mama mo sa bahay ko. May dala siyang pera.

Hindi ako tumingin kay Doña Isabel. Kay Gabriel lang.

—Dalawang milyong piso kapalit ng pagkawala ko sa buhay mo.

Pumikit siya nang mariin, para bang sinaksak ang dibdib niya.

—Buntis na ako noon.

Parang nahinto ang mundo.

—Ano…?

Nabitiwan niya ang hininga.

—Buntis na ako nang umagang iyon.

Tahimik si Doña Isabel, pero ang kanyang mga mata ay mas lalong tumigas.

—Hindi ko sinabi sa’yo. Hindi ko hinayaan na magpaliwanag ka. Natakot ako. Hindi ko alam kung kaya mong talikuran ang pamilya mo. At ayokong lumaki ang anak natin sa gitna ng galit at paghamak.

Lumapit si Gabriel hanggang sa abot na niya ang kama ko.

—Mara, kung sinabi mo lang sana…

Napailing ako.

—Hindi ako sigurado kung lalaban ka para sa amin o susunod ka sa kanila.

Tumingin siya sa kanyang ina.

—Mama, totoo ba ito?

Ilang segundo ang lumipas bago nagsalita si Doña Isabel.

—Oo.

Isang salitang walang palamuti.

—Ginawa ko iyon dahil alam kong masisira ang kinabukasan mo kung ipagpipilitan mo ang isang babaeng hindi kayang makipagsabayan sa mundong ginagalawan natin.

—At sino ang nagsabing gusto kong makipagsabayan sa mundo ninyo?

Mahina pero matatag ang boses ko.

—Gusto ko lang magmahal at bumuo ng pamilya.

Napabuntong-hininga si Gabriel.

—Mama, hindi negosyo ang pag-ibig. Hindi proyekto ang anak ko.

Hindi na siya sumagot.

Sa wakas ay tumingin si Gabriel sa sanggol. Marahan niyang hinaplos ang maliit na kamay na nakalabas sa kumot.

—Kamukha mo siya.

Bumulong siya, may luha sa mata.

Tumulo ang sariling luha ko.

—Anong gagawin natin?

Ang tanong ko ay hindi na puno ng galit. Puno ito ng pagod.

Huminga siya nang malalim.

—Kung papayag ka, gusto kong bumawi. Hindi ko maibabalik ang siyam na buwan na nawala ka. Pero kaya kong harapin ang pamilya ko. Kaya kong tumayo para sa inyo.

Tahimik akong nag-isip.

Sa labas ng silid na iyon ay may mundo ng apelyido, pera, kapangyarihan. Sa loob ay may bagong buhay na walang alam sa politika ng matatanda.

Tumayo si Doña Isabel.

—Kung pipiliin mong ituloy ito, Gabriel, huwag kang umasa na susuportahan kita.

Hindi siya nag-atubili.

—Hindi ko hinihingi ang suporta mo. Ang hinihingi ko ay respeto sa desisyon ko bilang ama.

Isang sandali ng katahimikan.

Pagkatapos ay dahan-dahang lumabas si Doña Isabel ng silid.

Hindi ko alam kung iyon ba ang simula ng digmaan o pagtatapos ng isang laban.

Naiwan kaming tatlo.

Umupo si Gabriel sa tabi ko.

—Hindi ko kayang mawala kayo ulit.

Mahinang-mahina ang boses niya.

Tinignan ko siya nang matagal. Hinanap ko sa mata niya ang lalaking minahal ko—at nakita ko siya roon. Mas sugatan. Mas seryoso. Pero mas totoo.

—Hindi na ako tatakbo.

Mahinahon kong sagot.

—Pero hindi rin ako papayag na kontrolin nila ang buhay ng anak ko.

Tumango siya.

—Hindi ko rin papayagan.

Sa unang pagkakataon mula nang magsimula ang lahat, nakahinga ako nang malalim.

Lumipas ang ilang linggo. Naglabas ng pinal na desisyon ang korte: parehong may legal na karapatan ang mga magulang. Walang sinuman—kahit lolo o lola—ang maaaring maghain ng kustodiya nang walang sapat na dahilan.

Lumipat kami sa isang maliit na bahay sa Laguna. Hindi mansion. Hindi penthouse. Isang simpleng tahanan na pinili namin.

Unti-unting natutong maging ama si Gabriel—nagpupuyat, nagpapalit ng diaper, natutong magpainit ng gatas.

Minsan, sa kalagitnaan ng gabi, tinanong ko siya:

—Pinagsisisihan mo ba?

Ngumiti siya habang nakatingin sa anak namin.

—Kung may pinagsisisihan man ako, iyon ay ang panahong hinayaan kitang umalis nang hindi kita hinabol agad.

Sa kabilang banda, hindi na bumalik si Doña Isabel sa buhay namin—hindi sa unang taon.

Hanggang sa isang hapon, may kumatok sa pintuan.

Pagbukas ko, siya ang naroon.

Wala ang perlas. Wala ang matigas na tindig. Sa kamay niya ay isang maliit na kahon.

—Pwede ko bang makita ang apo ko?

Tahimik ang tanong niya.

Hindi ko alam kung iyon ay kapatawaran o panibagong pagsubok.

Tinignan ko si Gabriel.

Tinignan ko ang anak ko.

At sa sandaling iyon, naalala ko ang araw na binuksan ko ang attaché case na puno ng pera.

Ngayon, ibang kahon ang nasa harap ko.

Hindi ko alam kung ano ang laman nito.

Ngunit alam ko na ang isang bagay—

Hindi na ako ang babaeng kayang bilhin upang mawala.

Dahan-dahan kong binuksan ang pinto nang mas malawak.

At doon nagsimula ang panibagong kabanata ng aming pamilya.