Kuya jay Magdadalawampung taon kaming kasal ng asawa ko. Anim ang aming naging anak, at ang panganay ko ay may sarili na ring pamilya. Maayos ang aming pagsasama, walang naging malaking problema, hanggang sa dumating ang taong 2009 Isang aksidente noong panahon ng bagyo ang naging mitsa ng pagbabago sa aming buhay. Nasugatan ang paa ng asawa ko, at doon namin natuklasan na may mataas siyang blood sugar.

Dahil sa komplikasyon, hindi na siya nakapag-drive at nahirapan nang maglakad. Dito pumasok sa eksena ang kanyang nakababatang kapatid, ang aking bayaw. Dahil binata at walang asawa, siya ang nag-asikaso sa aming negosyongat siya na rin ang naging tsuper ko papunta sa tindahan namin sa Poblacion.

Napakabait at masipag ng bayaw ko. Utang na loob niya sa asawa ko ang kanyang pag-aaral, kaya ganoon na lamang ang pagsisikap niyang tumulong. Sa dalas ng aming pagsasama sa biyahe at sa tindahan, unti-unting nagkapalagayan kami ng loob. Naging palabiro siya, at naramdaman ko ang kalinga na hindi na maibigay ng asawa ko dahil sa kanyang kalagayan.

Isang gabi, nang muling bumagyo at bumaha sa Poblacion, hindi kami nakauwi. Doon, sa gitna ng lamig at pagbabantay sa aming mga paninda, may nangyari sa amin. Nanginginig siya noon dahil iyon ang kanyang unang karanasan. Mula noon, nagsimula ang aming tago at bawal na relasyon.

Habang tumatagal, lumala ang kondisyon ng asawa ko hanggang sa mag-dialysis siya. Ang bayaw ko ang pumuno sa lahat ng kakulangan, sa negosyo at sa pag-aalaga.

Sinubukan naming itigil ang aming ugnayan dahil sa hiya at respeto sa kuya. Ngunit nitong nakaraang , matapos ang isang pulong ng pamilya tungkol sa hatian ng lupa, naiwan kaming dalawa. Doon, muling bumalik ang lahat. Inamin ko sa sarili ko na na-miss ko rin siya.

Gusto na niyang magsama kami nang pormal. Sabi niya, mahal niya ako at handa siyang tanggapin na hindi na ako magkakaanak dahil tali na ako.

Dumating ang mga buwan na talagang mahina na ang asawa ko. Madalas ay nasa loob lang siya ng kwarto at nagpapahinga dahil sa hirap ng kanyang karamdaman. Dahil dito, naging mas agresibo kami ng bayaw ko. Akala namin, dahil hirap na siyang maglakad, ay ligtas na kaming magkalapit sa loob mismo ng aming bahay.

Isang hapon, habang ang mga anak namin ay wala at nasa kani-kanilang trabaho at paaralan, naroon kami sa kusina. Naghahanda ako ng meryenda habang ang bayaw ko naman ay nakasandal sa lababo, pinapanood ako. Ang tawanan namin ay nauwi sa seryosong tinginan, hanggang sa niyakap niya ako mula sa likod at hinalikan sa leeg.

“Salamat sa pag-aalaga mo sa amin, Aiza,” bulong niya. Nawala ako sa sarili ko at napapikit na lang sa sarap ng pakiramdam na may yumayakap sa akin.

Ngunit biglang may kalansing kaming narinig., Isang tunog ng baston na tumama sa Tiles. Halos tumalon ang puso ko sa kaba. Mabilis na lumayo sa akin ang bayaw ko at kunyari ay kumuha ng baso ng tubig. Paglingon ko sa pinto ng kusina, nandoon ang asawa ko, nakatayo, namumutla, at nakakapit nang mahigpit sa kanyang saklay.

“Mando! Bakit bumangon ka? Dapat ay nagpapahinga ka,” mabilis kong sabi habang pilit na itinatago ang panginginig ng aking boses.

Tumingin si Mando sa akin, tapos sa kanyang kapatid. Ang kanyang mga mata ay puno ng pagtataka at parang may gustong itanong na hindi niya masabi.

“Bakit… bakit parang ang tahimik niyo nang pumasok ako?” mahinang tanong ni Mando. “At bakit namumula ka, Aiza? Pinaiyak ka ba ng kapatid ko?”

Mabilis na sumagot ang bayaw ko, “Naku Kuya, napuwing lang si Ate habang naghihiwa ng sibuyas. Pinagtatawanan ko nga dahil ang iyakin.”

Hindi kumibo si Mando. Nanatili siyang nakatitig sa aming dalawa ng ilang. Ramdam ko ang pawis na namumuo sa noo ko. Pakiramdam ko ay nakikita niya ang aming kasalanan sa aming mga mata.

“Sige… kukuha lang sana ako ng tubig,” sabi ni Mando bago dahan-dahang tumalikod.

Nang makabalik siya sa kwarto, doon lang kami nakahinga nang maluwag ng bayaw ko. Nagkatinginan kami, at sa mga mata niya ay nakita ko ang parehong takot na nararamdaman ko. Simula noon, naging mas maingat kami, pero ang kaba ay hindi na nawala. Alam ko na kahit hindi siya nakapagsalita, may bahagi ng puso ni Mando ang nagsimulang magduda.

Hindi na lang “muntik” ang nangyari. Noong gabing iyon, sa gitna ng kadiliman ng aming sala, naging kampante kami. Akala namin ay mahimbing na ang tulog ni Mando dahil sa dami ng gamot na ininom niya. Ngunit sa isang iglap, bumukas ang ilaw.

Nandoon si Mando, nanginginig ang buong katawan, hindi dahil sa sakit kundi dahil sa matinding galit. Nakita niya ang lahat.habang nasa ibabaw ako ng kapatid nya, Ang mga mata niya, na dati ay puno ng pagmamahal, ay napalitan ng poot at pandidiri.

“H@yop kayo…” ungal niya. Pilit niyang iniangat ang kanyang baston para ihampas sa amin, pero bago pa man niya magawa iyon, napahawak siya sa kanyang dibdib. Namutla siya nang husto, gumaralgal ang hininga, at bumagsak sa sahig.

Huli na nang madala namin siya sa ospital. Sa harap ng mga anak namin at ng buong barangay, humagulgol ako. Ang bayaw ko naman ay hindi makausap, nakatitig lang sa kabaong ng kanyang kuya.

“Sana hindi na lang natin ginawa, Aiza,” bulong niya sa akin habang nasa burol kami, habang pinagmamasdan ang mga anak naming sawi sa pagkawala ng ama. “Sana buhay pa si Kuya. Napakabuti niyang tao para bastusin natin nang ganoon.”

Sa bawat iyak namin, ang mga tao ay naawa. Sabi nila, napakasakit daw mawalan ng isang haligi ng tahanan na kasing-buti ni Mando, Nakita nila ang aming pagsisisi, ang aming panghihinayang, at ang aming tila walang katapusang luha.

Ngunit sa likod ng mga luhang iyon, may isang katotohanang kami lang dalawa ang nakakaalam. Isang katotohanang hindi namin maamin kahit sa sarili namin sa harap ng salamin.

Sa tuwing magtatagpo ang aming mga mata sa gitna ng karamihan, may isang lihim na kislap ng ginhawa.

Sa pagkamatay ni Mando, wala na ang kaba na baka mabuking kami, hindi namin maikakaila na mas malakas ang tibok ng puso namin ngayon dahil alam naming sa huli, kami na ang magkasama.

Sa gabi, kapag kaming dalawa na lang ang gising at tahimik na ang bahay, doon lumalabas ang tunay naming nararamdaman.

Pero sa totoo lang, may bahagi sa amin na nagpapasalamat sa tadhana. Ang sakit sa puso na pumatay kay Mando ang siyang nagbigay ng buhay sa pangarap naming maging malaya.

Matapos ang libing ni Mando, naging malaya kami. Wala na ang kaba, wala na ang kailangang pagtaguan. Sa loob ng ilang buwan, naging kami ang magkatuwang sa negosyo at sa bahay. Akala ko, ito na ang simula ng “habangbuhay” na ipinangako niya sa akin noong panahong nagtatago pa kami.

Pero Napansin ko ang unti-unting paglayo ng loob ng aking bayaw. Ang dati niyang kasabikan sa akin ay napalitan ng pagkailang. Madalas na siyang gabihin sa pag-uwi, at lagi siyang nakatitig sa kanyang cellphone habang nakangiti, ngiting hindi na ako ang dahilan.

Isang gabi, hinarap ko siya. “Ano bang nangyayari sa atin? Akala ko ba magsasama na tayo nang maayos?”

Tumingin siya sa akin, pero wala na ang init ng pag-ibig sa kanyang mga mata. Sa halip, awa ang nakita ko.

“Aiza, tapusin na natin ito,” mahinang sabi niya. “Bata pa ako. Gusto ko ng sariling pamilya. Gusto ko ng mga anak na akin talaga… mga bagay na hindi mo na maibibigay dahil may edad ka na.”

Nilapitan ko siya at nakiusap. “Pero nangako ka! namatay ang kuya mo dahil sa relasyong ito! Namatay siya dahil sa atin, tapos iiwan mo lang ako?”

Umiling siya. “Iyon na nga ang problema, Aiza. Sa tuwing tinitingnan kita, naaalala ko ang mukha ni Kuya noong bumagsak siya sa sahig. Hindi ko na kaya ang bigat. Nakahanap ako ng iba… kaedad ko. Malinis ang simula namin. Ayaw ko na nito.”

Hindi siya nakinig sa mga pagsamo ko. Kinuha niya ang kanyang mga gamit at lumabas ng bahay na dati naming pinagsaluhan ng asawa ko. Iniwan niya akong mag-isa sa bahay

Doon ako napaluhod sa gitna ng sala, sa mismong lugar kung saan inatake sa puso si Mando. Doon bumuhos ang lahat ng sakit na pilit kong itinago.

Nawala ang asawa ko, Ang lalaking nagmahal sa akin nang tapat sa loob ng dalawampung taon, namatay nang may poot sa akin. Sinira ko ang pamilya ko para sa isang lalaking ipinagpalit din pala ako sa mas bata at Ang taong akala ko ay magiging sandigan ko sa pagtanda ay ginamit lang pala ako sa panandaliang tawag ng laman.

tinitingnan ko ang litrato ni Mando sa dingding. Ang kanyang mga mata ay tila nanunumbat. Wala na ang bayaw ko, wala na ang aking asawa, at unti-unti na ring lumalayo ang loob ng aking mga anak dahil nalaman nila ang aming lihim.

Hindi nagtagal matapos akong iwan ng aking bayaw, lumabas ang katotohanan. Ang mga bulung-bulungan sa barangay ay naging kumpirmadong balita. Nalaman ng mga kapatid ni Mando ang lahat, mula sa simula ng aming relasyon hanggang sa kung ano ang naging sanhi ng pagkamatay ng kanilang kuya.

“Wala kang utang na loob! Pinat@y mo ang kapatid namin sa sama ng loob!” iyan ang huling mga salitang narinig ko sa kanila bago nila ako tuluyang itakwil.

Kinuha nila ang pamamahala sa mga lupain at negosyo dahil ang lahat ng iyon ay nasa ilalim ng pangalan ng pamilya nila. Maging ang aking mga anak, na dati ay yumayakap sa akin, ay hindi na ako matignan sa mata. Ang panganay ko, na may sarili nang pamilya, ay pinagbawalan akong makita ang aking mga apo.

“Ayaw naming lumaki ang mga bata na may impluwensya ng isang gaya mo, Ma,” ang pinakamasakit na bitaw niya.

Ngayon, ang tanghalian ko ay tuyo at kanin na madalas ay hinihingi ko pa o kinukuha sa kaunting pananim sa paligid. Ang dating kutis na inalagaan ng asawa ko at halos ayaaw ng tigilan na humutin ng bayaw ko ay tuyot na sa ilalim sa hirap ng buhay.

Sa tuwing sisikat ang araw, tinitignan ko ang aking mga kamay. Ang mga kamay na ito ang nag-asikaso kay Mando noong may sakit siya, pero ito rin ang mga kamay na yumakap sa kanyang kapatid habang siya ay naghihingalo.

Kuya Jay tama nga ang kasabihan nasa huli palagi ang pag sisi,

Dahil Binalewala ko ang 20 taon, Para sa panandaliang kilig at atensyon, itinapon ko ang dalawang dekadang pundasyon ng aming pamilya.

Pinaniwalaan ko ang mga pangako ng isang binata na ang hanap lang pala ay karanasan, habang ang asawa ko ay handa akong mahalin hanggang sa huling hininga niya.

Ang kinatatakutan kong mangyari, ang tumanda nang mag-isa, ay siya mismong naging kapalaran ko dahil sa sarili kong mga desisyon.

Sa ngayon kuya jay sa isang maliit na dampang gawa sa tagpi-tagping kawayan at nipa, malayo sa sentro ng Poblacion, malayo sa mga niyugan na dati naming pinagkukunan ng yaman. Ang tanging naririnig ko rito ay ang ihip ng hangin at ang huni ng mga kuliglig sa gabi.

Ang mga anak ko naman, kahit paano dinadalaw ako, gusto din akong kunin ng ibang anak ko para doon sa kanila,

pero ayaw ko, tinanggap ko na parusa sa akin ito na mag isang tumanda at dito ko na rin nais kainin ng lupa,