Nagising si Alicia Hernández bago magbukang-liwayway, na parang hindi na alam ng kanyang katawan kung paano matulog. Ang lamig ng kabundukan ng Oaxacan ay tumutulo sa mga bitak ng bintana na hindi maayos ang pagkakakabit, dala ang mamasa-masang amoy ng ambon, pino, at basang lupa na dumidikit sa balat. Siya ay tatlumpu’t siyam na taong gulang.

Isang balo sa loob ng anim na buwan. Halos limang buwang buntis. Walang pera, walang malapit na pamilya, walang iba kundi ang lumang bahay na iyon na walang gustong manahin.

Hindi lamang ang kanyang asawa ang dinala sa pagkamatay ni Manuel. Dinala rin nito ang mga kaibigang tumigil sa pagtawag pagkatapos ng libing, ang maliit na silid na inuupahan nila malapit sa palengke na hindi na niya kayang bayaran, ang pakiramdam ng pagiging kabilang kahit saan. Sa loob lamang ng isang linggo, ang kanyang buhay ay sumara nang malakas na parang pintong sinarado ng hangin.

Mabilis na lumitaw ang kanyang mga kamag-anak, na may mga pekeng ngiti at kumakaway na mga kamay. Nagtalo sila tungkol sa mga kagamitan, mga muwebles, mga kaldero at kawali, maging ang isang lumang radyo na halos hindi gumagana. Naiwan si Alicia na walang laman ang mga salita, paulit-ulit na pakikiramay, at isang manang walang gustong tumanggap.

Isang abandonadong bahay sa mataas na bahagi ng bundok, halos tatlong oras ang layo sa mga kalsadang lupa mula sa pinakamalapit na bayan.

Napakalayo, sabi nila sa kanya. Napakalamig. Walang sinuman ang makakatiis na tumira doon. Mas makabubuti pa na ibenta mo ito nang mura at umupa ng kahit ano rito.

Pero kanino mo ito ibenta, magkano, at anong pera ang gagamitin niya para mabuhay pansamantala? Buntis, walang trabaho, walang suporta.

Kaya, dahil walang tunay na alternatibo, tinanggap niya.

Inilagay niya ang kanyang mga damit sa isang karton na kahon. Nagtago siya ng isang shawl, dalawang disenteng pamalit na damit, at isang larawan ni Manuel. Sumakay siya kasama ang isang drayber ng trak na paakyat sa bundok at bumaba sa kurbada. Mula roon, naglakad siya ng halos dalawang kilometro paakyat.

Nang makita niya ang bahay sa unang pagkakataon, nanlumo ang kanyang puso.

Mas malaki ito kaysa sa kanyang inaakala, ngunit mas matanda rin. Mga dingding na adobe, mga baluktot na bintana, mga sirang tisa na nag-iiwan ng mga puwang kung saan bumuhos ang ulan nang hindi inaasahan. Ang gate na kahoy ay nakasabit nang baluktot sa mga kalawangin nitong bisagra. Ang bakuran ay tinutubuan ng mga damo, at ang buong paligid ay katahimikan lamang, isang mabigat na katahimikan, tinusok ng malamig na hangin na humahampas mula sa mga burol.

Pumasok siya nang nanginginig ang mga kamay, hindi lamang dahil sa lamig. Bumukas ang pinto sa harap, nagpakawala ng mahabang panaghoy na umalingawngaw sa buong bakanteng bahay. Maluwag ngunit madilim ang sala. Ang sahig na kahoy ay natatakpan ng lumang alikabok, at may malinaw na mga marka kung saan dating nakatayo ang mga muwebles. Ang hangin ay amoy ng pagkakakulong, ng oras na tumigil.

Nang unang gabing iyon, natulog siyang nakadamit nang buo, nakabalot sa kanyang shawl, nakahiga sa sahig ng sala. Hindi niya nangahas na galugarin ang mga silid-tulugan. Hinampas ng hangin ang mga bintana, umuungol ang kahoy, at ang mga sahig ay kusang lumalagutok, na parang may naglalakad sa mga silid na ngayon ay walang laman.

Ang katahimikan ay napakalalim na masakit.

Naisip niya ang pag-alis ng madaling araw. Naisip niya na nagkamali siya. Ngunit may pumigil sa kanya. Isang kakaibang pakiramdam, na parang may laman ang bahay na hindi pa nabubunyag.

Nang mga sumunod na araw, nilinis niya ang lahat ng kaya niya. Nagwalis siya ng alikabok, binuksan ang mga bintana, at inayos ang isang sirang upuan sa likurang silid. Kaunti lang ang kinain niya. Nagdala siya ng kanin, patani, at ilang itlog na ibinigay sa kanya ng isang kapitbahay dahil sa awa. Sa gabi, nakaupo siya sa beranda at pinagmasdan ang napakalawak na langit, puno ng mga bituin, kasingganda at kawalang-bahala.

Ikatlong gabi na niya narinig ang tunog.

Nakahiga siya sa sahig, sinusubukang matulog, nang may kakaibang langitngit na nagparamdam sa kanya ng panginginig. Hindi ang hangin o ang kahoy na lumulutang. Ito ay nagmumula sa ibaba. Parang may gumagalaw sa ilalim ng mga tabla ng sahig.

Nagsimulang bumilis ang tibok ng kanyang puso.

Bumalik ang tunog. Mahina, mapurol, malapit sa kanyang mga paa.

Sinindihan niya ang lamparang langis. Walang kuryente ang bahay. Itinapat niya ito sa sahig. Malapad ang mga tabla ng sahig, luma, ang ilan ay maluwag. Tinapik niya ang isa gamit ang kanyang mga buko-buko. Hungkag ang tunog nito. Tumapik siya ng isa pa. Matigas. Bumalik siya sa una.

Hungkag na naman.

May kung ano sa ibaba, naisip niya.

Wala siyang lakas ng loob na mag-imbestiga nang gabing iyon. Pinatay niya ang ilaw at gumugol ng maraming oras na gising, nakikinig sa langitngit na tunog na paminsan-minsang bumabalik, parang isang mapilit na tawag mula sa kabilang panig ng kakahuyan.

Kinabukasan, nagising siya na masakit ang katawan at hindi mapakali ang isip. Hindi pa ganap na sumisikat ang araw, ngunit nakatayo na siya, nakatitig sa sahig ng sala.

Naghintay siya hanggang sa ganap na lumiwanag. Uminom siya ng mahinang kape at kinagat ang huling piraso ng lumang tinapay. Sinubukan niyang ilihis ang atensyon sa pamamagitan ng paglilinis ng kusina, ngunit hindi niya magawa.

Bandang tanghali, kumuha siya ng isang lumang kutsilyo at bumalik sa sala. Lumuhod siya nang nahihirapan, nakayuko ang tiyan, at sinimulang kagatin ang gilid ng tabla.

Naninindigan ang kahoy, namamaga dahil sa kahalumigmigan, ngunit unti-unti itong bumigay. Bigla, lumuwag ang tabla na may matalim na bitak.

Walang matibay na lupa sa ilalim nito. May nagulong lupa, madilim, at masyadong sariwa.

Nanginig ang kanyang katawan.

Nanginginig ang mga kamay niya, nagsimula siyang maghukay. Sampung sentimetro. Dalawampu. Tatlumpu. Hanggang sa dumampi ang kanyang mga daliri sa ibang bagay.

Tela.

Maingat niyang hinila at nahukay ang isang maliit na bungkos, na nakatali ng bulok na pisi. Sa loob ay isang mabigat na supot na katad. Binuksan niya ito.

Mga lumang barya, naitim ng panahon.

Nahirapan siyang huminga.

Hindi pa alam ni Alicia, ngunit ang kanyang nahugot mula sa lupa ay hindi lamang pera. Ito ay isang katotohanang nakabaon sa loob ng ilang dekada, at ang desisyong gagawin niya ay maaaring magligtas sa kanya… o magparusa sa kanya magpakailanman.

Ikalawang Bahagi…

Nagpatuloy siya sa paghuhukay. Nakahanap siya ng iba pang mga kompartamento. Mas malalaking sako. Mga nakatuping papel. At isang luma at matigas na kuwaderno, halos masira ng basa.

Naupo siya sa lupa na napapalibutan ng lahat ng ito, ang kanyang mga kamay ay marumi sa dumi at ang kanyang puso ay bumibilis.

Maingat niyang binuksan ang kuwaderno. Maliit at nanginginig ang sulat-kamay. Sa unang pahina, nabasa niya ang isang pangalan.

Mateo Salazar. 1974.

Ang mga pahina ay nagsalaysay ng isang kuwento ng kawalan ng katarungan. Si Mateo ay inakusahan ng pagnanakaw ng pera mula sa isang kooperatiba ng kape. Ang tunay na salarin ay isang makapangyarihang tao sa bayan, na tinawag lamang ng kuwaderno na “ang amo.”

Nawala kay Mateo ang lahat: ang kanyang trabaho, ang kanyang reputasyon, ang kanyang pamilya. Tumakas siya patungo sa mga bundok at itinago ang kaunting natitira sa kanya, umaasang balang araw ay malilinis niya ang kanyang pangalan.

Ang mga huling pahina ay nagsalita tungkol sa takot, ng pag-uusig. Ang huli, halos hindi mabasang pangungusap ay nagsasabing wala na siyang lakas.

Isinara ni Alicia ang kuwaderno, habang umiiyak.

Ang mga barya ay sulit sa pera. Malaki. Sapat na para baguhin ang kanyang buhay. Ngunit hawak din niya sa kanyang mga kamay ang katotohanan tungkol sa isang lalaking namatay nang hindi makatarungan.

Sa loob ng ilang araw ay hindi siya nakatulog. Ang tukso ay gumugulo sa kanya. Maaari siyang tumanggap ng kaunti. Walang makakaalam.

Ngunit sa tuwing iniisip niya ito, binabasa niya muli ang kuwaderno.

Sa huli, nagpasya siyang isuko ang lahat.

Nagutom siya. Nanlamig siya. Natatakot siya.

Iniligtas niya ang isang inabandunang aso at pinangalanan itong Mateo.

Pagkalipas ng ilang buwan, isang batang abogado ang nagtagumpay na patunayan ang kawalang-kasalanan ni Mateo Salazar. Natagpuan nila ang kanyang anak na si Carmen, na buong buhay niya ay dala ang isang kahihiyan na hindi naman sa kanya.

Nahuli ang pagdating ng hustisya, ngunit dumating ito.

Nakatanggap si Alicia ng legal na kabayaran. Sapat na upang muling buuin ang kanyang buhay, ngunit higit sa lahat, nabawi niya ang isang bagay na nawala niya sa pagkamatay ni Manuel.

Kahulugan.

Ang bahay ay hindi na isang parusa at naging isang kanlungan. Para sa kanya, para sa kanyang hindi pa isinisilang na anak, at para sa iba na dumating kalaunan upang humingi ng tulong.

Dahil naunawaan ni Alicia ang isang bagay na tahimik na itinuro sa kanya ng mga bundok.

Minsan, ang nagliligtas sa iyo ay hindi ang nasa ilalim ng lupa. Ito ay kung ano ang napagpasyahan mong gawin dito.