Nasa tabi ko si Rafael. Ramdam ko ang init ng kanyang palad sa likod ng kamay ko.

— Amihan… anuman ang laman niyan, magkasama tayo.

Tumango ako, pero hindi ko maitanggi ang takot na gumagapang sa aking dibdib.

Hinila ko palabas ang unang pahina.

Isang lumang dokumento. Dilaw na ang mga gilid, may bahid ng panahon. Sa itaas, malinaw ang pangalan:

Don Esteban Soriano

Ama ni Rafael.

Nabasa ko ang unang mga linya. Pormal. Legal. May pirma ng abogado. Ngunit habang bumababa ang mga mata ko sa bawat talata, mas lalong bumibigat ang aking paghinga.

May nakasaad ngang kondisyon.

Na ang unang babaeng papasok bilang asawa ng panganay na anak ng pamilya Soriano ay kailangang patunayan sa loob ng tatlong araw na kaya niyang ipaglaban ang kanyang karapatan, igalang ang sarili, at hindi maging sunud-sunuran sa takot o tradisyon.

Kung hindi…

Ang bahagi ng lupang minana ng pamilya—ang hacienda sa probinsya, ang bahay sa bayan, at ang ilang ari-ariang paupahan—ay ililipat sa isang trust fund.

At ang tagapangasiwa ng trust fund na iyon ay…

Hindi ko napigilan ang pag-angat ng aking kilay.

Hindi ibang babae.

Hindi dating kasintahan.

Hindi lihim na napili ng ama ni Rafael.

Kundi—

Ang simbahan sa aming bayan at ang paaralang pampubliko kung saan ako nagtuturo.

Napatigil ako.

— Mama… — mahinang sabi ni Rafael.

Nagpatuloy ako sa pagbabasa.

Nakasaad doon na kung ang magiging manugang ay hindi kayang magsalita para sa sarili, hindi kayang manindigan sa harap ng hindi makatarungan, ang mana ay hindi mapupunta sa pamilya, kundi ilalaan para sa komunidad—bilang paalala na ang kayamanan ay walang halaga kung ang tahanan ay walang matatag na babae sa loob nito.

Naramdaman ko ang pag-init ng aking mga mata.

Hindi ito isang bitag.

Hindi ito laban ng biyenan at manugang.

Isa itong paninindigan.

Sa huling pahina, may sulat-kamay.

Hindi pormal.

Hindi legal.

Isang liham mula kay Don Esteban para sa babaeng makakasama ng kanyang anak.

“Kung binabasa mo ito, ibig sabihin ay may tapang ka. Ang pamilya namin ay matagal nang pinatatag ng mga babaeng hindi yumuyuko sa takot. Ang asawa ko, si Lourdes, ay minsang nawalan ng boses. Ayokong maulit iyon. Kaya kung kaya mong magsalita para sa sarili mo, karapat-dapat kang maging haligi ng pamilyang ito.”

Hindi ko na napigilan ang luha ko.

Tumingin ako kay Doña Lourdes.

Hindi na siya mukhang matigas na kahoy na narra.

Mukha siyang isang babaeng matagal nang nagbitbit ng bigat.

— Mama… alam ninyo po ba ang laman nito?

Tumango siya.

— Alam ko.

— Kaya ninyo ako sinubok?

— Hindi kita sinubok para pabagsakin ka, Amihan. Sinubok kita para malaman kung kaya mong ipagtanggol ang sarili mo kahit ako pa ang kaharap mo.

Tahimik si Rafael.

Lumapit siya sa kanyang ina.

— Mama… bakit hindi ninyo sinabi sa akin?

Malalim ang buntong-hininga ni Doña Lourdes.

— Dahil ikaw, Rafael, ay masyadong mabait. Kung sinabi ko sa’yo, baka pinigilan mo ang lahat para hindi masaktan si Amihan. Pero kailangan kong makita kung sino siya kapag siya lang ang humaharap sa akin.

Tumingin siya sa akin.

— At hindi ka umatras.

Naalala ko ang gabing iyon. Ang galit ko. Ang sakit sa loob. Ang paghabol ko sa kanya sa pasilyo.

Akala ko noon ay ipinaglalaban ko lang ang ginto.

Pero ngayon naiintindihan ko.

Ipinaglalaban ko ang aking lugar.

Lumapit ako kay Doña Lourdes.

— Mama… natakot po ako kagabi.

— Alam ko.

— At nag-isip ako ng masama tungkol sa inyo.

Bahagya siyang ngumiti.

— Natural lang iyon. Ako rin, noong bata pa ako, galit na galit sa biyenan ko.

Napangiti ako sa gitna ng luha.

— Pero kung hindi ako nagsalita kagabi…

— Hindi mapupunta sa amin ang mana, — sagot ni Rafael, mahinang tumawa, pero may halong emosyon.

Umiling si Doña Lourdes.

— Mali.

Pareho kaming napatingin sa kanya.

— Kahit hindi ka nagsalita, hindi ko hahayaang mawala sa pamilya ang mana. May paraan ako para pigilan iyon.

— Kung ganoon… bakit pa?

Lumapit siya sa akin.

— Dahil ang pinakamahalagang mana sa pamilya ay hindi lupa o bahay. Kundi ang babaeng kayang tumayo sa gitna ng unos at hindi matitinag.

Tahimik ang bahay.

Naririnig ko ang mga ibon sa labas.

Ang simoy ng hangin sa mga dahon ng mangga.

At sa kauna-unahang pagkakataon mula nang dumating ako rito, hindi ko naramdaman na ako ay dayuhan.

Lumapit si Rafael at hinawakan ang kamay ko.

— Amihan, pasensya na kung hindi kita agad naintindihan kagabi.

Umiling ako.

— Hindi mo kasalanan.

Tumingin siya sa kanyang ina.

— Mama, salamat.

Isang mahabang sandali ang lumipas bago sumagot si Doña Lourdes.

— Huwag ninyo akong pasalamatan. Hindi ako perpekto. Marami akong pagkukulang bilang ina. Pero bilang babae… ayokong may isa pang babae sa pamilyang ito ang maramdamang wala siyang halaga.

Niyakap ko siya.

Sa una, nanigas siya.

Pagkaraan ng ilang segundo, naramdaman ko ang kanyang mga kamay na bahagyang yumakap pabalik.

Hindi mahigpit.

Pero sapat.

Lumipas ang mga araw.

Ang ginto at pera ay nanatili sa bangko, nakapangalan sa amin ni Rafael.

Ngunit mas mahalaga roon ang pagbabago sa loob ng bahay.

Hindi na ako basta manugang.

Kasama na ako sa mga pag-uusap.

Sa mga desisyon.

Sa mga plano.

Isang gabi, habang naghahapunan kami, biglang nagsalita si Doña Lourdes.

— Amihan, gusto mo bang ipagpatuloy ang pagtuturo mo?

Napatingin ako sa kanya.

— Opo… kung papayag po kayo.

— Bakit ka hihingi ng permiso? Hindi ba’t kaya mong ipaglaban ang sarili mo?

Napangiti ako.

— Opo.

— Kung ganoon, ipagpatuloy mo. Ang bahay na ito ay hindi kulungan.

Napatingin si Rafael sa akin, at nakita ko sa kanyang mga mata ang pagmamahal na mas malalim kaysa dati.

Isang umaga, ilang linggo matapos ang kasal, bumalik kami sa Batangas upang dalawin ang aking mga magulang.

Dinala namin ang balita.

Hindi tungkol sa mana.

Hindi tungkol sa testamento.

Kundi tungkol sa pamilya.

Habang nakaupo kami sa veranda, tanaw ang dagat, hinawakan ng aking ina ang kamay ko.

— Masaya ka ba, Amihan?

Tumingin ako kay Rafael.

Sa mga alon.

Sa langit na maliwanag.

— Opo, Ma.

At totoo iyon.

Dahil ang pagsubok na akala ko’y sisira sa akin ang siya palang nagpatibay sa akin.

Hindi naging madali ang lahat.

May mga araw pa ring may hindi pagkakaintindihan.

May mga pagkakataong nagbabanggaan ang tradisyon at modernong pag-iisip.

Pero sa tuwing may tensyon, hindi na ako natatakot magsalita.

At hindi na ako kinatatakutan ni Doña Lourdes kapag nagsasalita ako.

Isang taon ang lumipas.

Sa parehong bahay na minsan ay tila malamig at banyaga, ngayon ay may halakhak ng mga kaibigan, may mga hapunan na puno ng kwento, at may mga umagang may tahimik na kapayapaan.

At nang isang hapon, habang nakatayo ako sa harap ng klase ko, nagtuturo ng pagbasa sa mga bata, napangiti ako.

Dahil alam kong ang mana na tunay kong natanggap ay hindi lupa o ginto.

Kundi ang tapang.

Ang karapatang magsalita.

Ang lugar sa isang pamilyang minsang kinatatakutan ko.

At sa tuwing titingin ako kay Doña Lourdes, hindi ko na nakikita ang isang mahigpit na biyenan.

Nakikita ko ang isang babae na minsang nasaktan, ngunit piniling itama ang mali sa susunod na henerasyon.

Isang gabi, habang kami ni Rafael ay magkatabing nakahiga, hinawakan niya ang aking kamay.

— Amihan…

— Hmm?

— Kung maulit ang lahat, lalaban ka pa rin ba kagabi?

Ngumiti ako sa dilim.

— Oo.

— Kahit mawala ang mana?

Huminto ako sandali.

— Oo.

Dahil kung hindi ako lumaban, mawawala ako sa sarili ko.

At ang pag-aasawa na walang sarili… ay walang matibay na pundasyon.

Hinila niya ako palapit.

— Salamat sa pagiging ikaw.

At sa labas, ang hangin ay muling umihip sa mga dahon ng mangga.

Hindi na parang buntong-hininga ng lungkot.

Kundi parang bulong ng isang tahanang sa wakas ay kumpleto.