ANG BIYENAN KO’Y NAGDEKLARA NG “HIWALAY NA KAINAN” PARA TURUAN AKO NG LEKSYON. NGUNIT NANG TAWAGIN NIYA ANG BUONG PAMILYA BILANG MGA SAKSI—SIYA ANG NAWALAN NG LALABASAN.
Ang biyenan ko, si Doña Remedios Villanueva, ay may pensiyong halos walumpung libong piso bawat buwan. Sa aming maliit ngunit maayos na tahanan sa Quezon City, hindi iyon maliit na halaga. Hindi man niya iyon laging sabihin nang tuwiran, ramdam mo ito sa paraan ng pag-upo niya sa hapag, sa bahagyang pag-angat ng kanyang baba kapag may usapan tungkol sa pera, sa tono ng kanyang pananalita na tila ba bawat salita ay may kalakip na resibo.
Isang Sabado ng gabi, habang tahimik kaming kumakain ng sinigang na hipon at pritong isda, bigla niyang ibinagsak ang kutsara sa gilid ng mangkok.
Hindi iyon malakas, ngunit sapat upang mapahinto kaming lahat.
Tumingin siya sa akin at sa asawa kong si Marco.
Pagkatapos ay nagsalita, malamig at malinaw ang boses.
— Simula bukas, magkanya-kanya na tayo ng pagkain.
— Bawat isa, sariling bili, sariling luto, sariling gastos.
— Para wala nang sisihan.
Parang may pumisil sa dibdib ko.
Tumingin si Marco sa akin, saka sa kanyang ina.
— Ma, ano pong ibig ninyong sabihin?
Hindi siya agad sinagot ni Doña Remedios. Dahan-dahan siyang humigop ng sabaw, saka pinunasan ang kanyang bibig, na para bang maliit na bagay lamang ang kanyang sinabi.
— Ibig sabihin, malinaw.
— Hindi ko obligasyon na pakainin ang buong bahay.
— At hindi rin ninyo obligasyon na pakainin ako.
May bahagyang ngiti sa kanyang labi.
Hindi iyon ngiti ng kabutihan.
Iyon ay deklarasyon ng kapangyarihan.
Sa sandaling iyon, naalala ko ang lahat ng umagang ako ang gumigising nang maaga para maghanda ng almusal, ang lahat ng oras na ako ang nagba-budget ng grocery, ang lahat ng pagkakataong ako ang nag-adjust dahil “matanda na siya” at “mas mabuti nang tahimik.”
Hinawakan ni Marco ang kamay ko sa ilalim ng mesa.
Alam kong gusto niyang magsalita.
Ngunit marahan kong pinisil ang kanyang daliri.
Huwag.
Tumingin ako sa biyenan ko at ngumiti.
— Sige po, Ma.
— Mabuti nga po iyon.
— Para malinaw ang lahat at walang samaan ng loob.
Sandaling nagbago ang ekspresyon niya.
Parang hindi niya inaasahan ang ganoong kadaling pagsang-ayon.
Ngunit mabilis din siyang nakabawi.
— Mabuti kung ganoon.
At doon nagtapos ang usapan.
Kinabukasan, maaga akong nagising at naghanda ng almusal para sa akin at kay Marco—lugaw na may karne, dalawang pritong itlog, at mainit na kape.
Nang bumaba si Doña Remedios, napansin niyang dalawa lamang ang nakahain.
Huminto siya.
Tumingin sa mesa.
Tumingin sa akin.
Wala siyang sinabi.
Dumiretso siya sa kusina at nagluto ng pansarili niyang instant noodles.
Tahimik kaming kumain.
Mabigat ang hangin sa pagitan namin.
Pagkatapos ng almusal, sinabi ko kay Marco:
— Uuwi muna ako kina Mama mamayang tanghali.
— May natira pa sa ref, pwede mong initin.
Tumango siya.
Habang palabas ako ng bahay, nakita kong nakaupo si Doña Remedios sa sala, nakatutok sa telebisyon, hindi man lamang ako nilingon.
Hindi rin ako nagpaalam.
Kinahapunan, habang naglalakad ako kasama ang nanay ko sa aming barangay, tumawag si Marco.
May kaba sa kanyang boses.
— Ana, umuwi ka na agad.
— May problema.
Nanlamig ang mga kamay ko.
— Ano’ng nangyari?
— Pinatawag ni Mama sina Ate Liza at Ate Marjorie.
— Nandito silang lahat.
— Pati mga asawa nila at mga bata.
Hindi ko na kailangang magtanong pa.
Pagpasok ko sa bahay, punô ang sala.
Naroon sina Ate Liza at Ate Marjorie. Naroon ang kanilang mga asawa. Naroon ang tatlong batang maingay at gutom.
At sa gitna ng sofa, nakaupo si Doña Remedios na parang reyna.
Pagkakita sa akin, bigla siyang tumayo.
— Ana!
— Nasaan ka buong araw?
— Hindi mo ba alam na may mga bisita tayo?
— Pumasok ka sa kusina at magluto ka ngayon din!
Nagsigawan ang mga bata na gutom na raw sila.
Lumakad ako papunta sa gitna ng sala.
Ngumiti.
— Ma, hindi po ba ninyo naaalala?
— Kayo po ang nagsabi kahapon.
— Magkanya-kanya na tayo.
— Walang pakikialaman.
— Ang mga bisita ninyo, kayo po ang bahala.
Biglang natahimik ang buong silid.
— Ano’ng sinasabi mo? — sigaw niya.
— Sinusunod ko lang po ang patakaran na kayo ang nagtakda.
Namula ang kanyang mukha.
Pagkatapos ay bigla siyang umupo sa sahig at umiyak nang malakas.
— Pinagpalit ako ng anak ko!
— Wala na akong halaga sa bahay na ito!
Sanay na ako sa ganitong eksena.
Lumapit ako at inabot ang isang panyo.
— Ma, huwag po kayong umiyak.
— Baka magkasakit kayo.
— At dahil hiwalay na tayo ng gastos, kanya-kanya na rin po ng bayad sa ospital.
Biglang tumigil ang kanyang iyak.
Tahimik ang lahat.
At sa wakas, nagsalita si Marco, mahina ngunit malinaw.
— Ma… tama si Ana.
— Kayo ang nagtakda ng patakaran.
— Sundin na lang natin.
Parang may sumabog sa hangin.
Tinitigan ako ni Doña Remedios na parang gusto niya akong lapain.
Pagkatapos ay nagmartsa siya papunta sa kusina, malakas ang kalansing ng mga kaldero.
Hinila ko si Marco papunta sa aming kuwarto.
Isinara ko ang pinto.
Inilabas ko ang pagkaing dala ko mula sa bahay ng nanay ko at inayos sa mesa.
— Kumain ka na.
Matagal niya akong tinitigan.
— Nagbago ka na, Ana.
Umiling ako.
— Hindi.
— Hindi lang ako nagpapakaapi ngayon.
Sa labas ng kuwarto, patuloy ang bulungan at kalansing.
Tahimik kaming kumain.
At pagkatapos—
Biglang tumigil ang ingay sa kusina.
May mabibigat na hakbang na papalapit sa aming pinto.
Isang malakas na katok ang umalingawngaw.
— Marco!
— Lumabas ka rito ngayon din!
Nagkatinginan kami.
Ang tunay na laban… magsisimula pa lamang.
ANG PAGTATAPOS: ANG RESIBONG HINDI INAASAHAN

Binuksan ni Marco ang pinto. Bumungad si Doña Remedios, kasunod sina Ate Liza at Ate Marjorie na parehong nakapamewang.

“Marco! Sabihan mo ‘yang asawa mo!” sigaw ni Ate Liza. “Bisita kami rito, tapos pagkakaitan niyo kami ng pagkain? At ikaw, Ana, nasaan ang galang mo sa nanay namin?”

Tumingin ako sa kanila nang diretso. “Ate, hindi ko kayo pinagkakaitan. Ang sabi ng Mama niyo kagabi, ‘kanya-kanya.’ Ibig sabihin, ang pambili ko ng bigas, para sa amin lang ni Marco. Kung gusto niyo pong kumain, may pera naman si Mama, ‘di ba? Walumpung libo ang pensiyon niya.”

Namula si Doña Remedios. “Wala akong pera! Naubos na sa gamot ko!”

Doon na ako ngumiti nang dahan-dahan. Inilabas ko ang isang folder mula sa drawer at inilapag sa mesa.

“Ma, bago niyo ituloy ang drama niyo na ‘kawawa’ kayo, basahin niyo muna ito,” sabi ko.

Binuksan ni Marco ang folder. Nanlaki ang kanyang mga mata. “Ana… ano ‘to?”

Ang Plot Twist

“Iyan ang mga monthly utility bills at tax records ng bahay na ito sa loob ng tatlong taon,” paliwanag ko. “At ito naman ang bank statement ng account kung saan idinedeposito ni Mama ang pensiyon niya.”

“Saan mo nakuha ‘yan?!” sigaw ni Doña Remedios, pilit na inaagaw ang papel.

“Ma, ako ang nag-aayos ng papeles mo dahil sabi mo ‘malabo na ang mata mo.’ Pero nakalimutan niyo yata na accountant ako,” sabi ko. “Lahat ng sinasabi niyong pambili ng gamot, ako at si Marco ang nagbabayad. Lahat ng groceries dito, sa sweldo namin galing. Samantalang ang walumpung libo niyo buwan-buwan? Buo itong napupunta sa bank account nina Ate Liza at Ate Marjorie para pambayad sa mga utang nila at pang-luho.“

Natahimik ang buong sala. Napatingin si Marco sa kanyang mga kapatid.

“Kaya pala tuwing hihingi ako ng ambag kay Mama para sa kuryente, laging ‘walang pera’?” tanong ni Marco, ang boses ay puno ng pait. “Habang kayo, Ate Liza, nakabili kayo ng bagong sasakyan? Sa pera ni Mama na galing sa bahay na ito?”

Ang Pagbaliktad ng Sitwasyon

Hindi makapagsalita si Doña Remedios. Ang balak niyang “hiwalay na kainan” para turuan ako ng leksyon ay bumalik sa kanya. Akala niya, kapag nag-solo siya, magmamakaawa ako. Pero ang totoo, siya ang umaasa sa amin para sa tirahan, kuryente, at tubig.

“Ngayong gusto niyo ng ‘hiwalay na buhay,’ sige po,” patuloy ko. “Simula bukas, dahil ‘kanya-kanya’ na tayo:

1. Magpapakabit kami ng sariling sub-meter para sa kuryente at tubig.

2. Ang upa sa kwartong kinatitirikan niyo, dahil kami ni Marco ang nagbabayad ng amilyar at maintenance nito, ay sisingilin namin sa inyo.

3. At dahil kailangan niyo ng mag-alaga sa inyo, nandito naman sina Ate Liza at Ate Marjorie. Total, sila naman ang tumatanggap ng pensiyon niyo.”

Biglang nagbago ang ihip ng hangin. Sina Ate Liza at Ate Marjorie, na kanina ay galit na galit, ay biglang nag-alibi na kailangan na nilang umuwi dahil “gabing-gabi na.” Ayaw nilang pasanin ang responsibilidad na dati ay libreng ginagawa ko.

Ang Aral

Naiwan si Doña Remedios na nakatayo sa gitna ng sala, mag-isa. Wala na ang kanyang “kapangyarihan.” Ang walumpung libong ipinagmamalaki niya ay hindi sapat para bilhin ang serbisyo at pagmamahal na binalewala niya.

Lumapit ako sa kanya at bumulong, “Ma, ang pagkain, madaling hanapin. Pero ang taong magsisilbi sa inyo nang buong puso nang walang kapalit? Iyon ang kinalimutan ninyo nang magdeklara kayo ng ‘hiwalay na kainan.’”

Simula noon, hindi na muling nagreklamo si Doña Remedios. Kumakain siya sa hapag, hindi bilang isang reyna, kundi bilang isang matandang natutong rumespeto sa mga taong tunay na nag-aaruga sa kanya.

WAKAS