Hindi ko malilimutan ang init ng araw noong araw na iyon. Parang sinasadya ng langit na ipaalala sa akin kung gaano katagal akong nawala. Tatlong taon, limang taon, sampung libong tawag sa video, libo-libong dolyar na ipinadala, at akala ko sapat na iyon para masabi kong naging mabuting anak ako.

Ako si Rafa. Tatlumpu’t limang taong gulang. Isang engineer sa Dubai. Sanay sa disyerto, sa bakal, sa matitigas na plano at eksaktong sukat. Pero wala sa lahat ng blueprint ng buhay ko ang naghanda sa akin sa araw na iyon.

Kasama ko ang kapatid kong si Mela at ang bunso naming si Miggy. Tatlo kaming naglalakad palabas ng airport, bitbit ang mga maleta at ang parehong ngiti ng pananabik.

“Kuya, sa tingin mo magugulat si Inay?” tanong ni Mela habang hinihila ang maleta niya.

“Naku, siguradong-sigurado,” sagot ko. “Akala niya ikaw lang ang uuwi.”

Tumawa si Miggy habang inaayos ang backpack niya. “Siguro tumaba na si Inay. Baka hindi na natin makilala.”

Tumawa rin ako. Tumawa kami. At sa tawang iyon, walang kahit anong bakas ng duda.

Sa loob ng limang taon, halos buwan-buwan kaming nagpapadala ng pera. Ako, apatnapung libo kada buwan. Si Mela, dalawampu’t lima hanggang limampung libo. Si Miggy, kahit mas bata, consistent din. May bonus, may extra. Walang palya.

Sa isip ko, komportable na ang buhay ni Inay. Siguro may maayos na bahay. Siguro may TV, ref, kama na malambot. Siguro hindi na siya naglalakad nang malayo. Siguro hindi na siya nagugutom.

Iyon ang akala ko.

Sumakay kami ng taxi. Habang umaandar ito papuntang Marikina, nagkukuwentuhan kami tungkol sa mga plano.

“Kuya, nakita mo ba yung last padala ko?” tanong ni Mela. “Fifty thousand. Birthday niya.”

“Oo,” sagot ko. “Sabi ni Tito Rudy nag-celebrate daw sila. May lechon pa raw.”

“Ako rin,” dagdag ni Miggy. “Nagpadala ako ng extra last Christmas.”

Tumango ako. “Sa loob ng limang taon, siguro lampas tatlong milyon na lahat.”

Napabuntong-hininga si Mela. “Deserve ni Inay iyon. Lahat ng sakripisyo niya para sa atin.”

Biglang pumasok sa isip ko ang mga alaala.

Si Inay na nagtitinda sa palengke mula madaling-araw hanggang gabi. Si Inay na uuwi na pagod, pawis, pero may ngiti pa rin. Si Inay na minsan hindi kakain para may baon kami. Si Inay na ginawang espesyal ang sopas na gawa sa tirang gulay at tinawag iyong handa sa Pasko.

“Kaya ngayon,” sabi ko, “panahon na niya.”

Ngunit habang papalapit kami sa destinasyon, may kung anong hindi tama.

“Kuya,” sabi ni Miggy, nakakunot ang noo. “Hindi ba dapat subdivision na ito?”

Tumingin ako sa labas ng bintana. Makikipot ang daan. May mga batang naglalaro sa putikan. Mga bahay na gawa sa yero, karton, tabla.

“Yan ang address na binigay ni Tito Rudy,” sagot ko. Pero sa dibdib ko, may kumurot na kaba.

Huminto ang taxi.

Bumaba kami. Mainit. Maalikabok. Amoy imburnal. Hindi ito ang mundo na binuo namin sa isip.

“Kuya…” halos pabulong na sabi ni Mela. “Sigurado ka ba?”

Hindi ako sumagot agad. Lumapit ako sa isang matandang babae na naglalaba sa labas.

“Pasensya na po,” sabi ko. “Dito po ba nakatira si Florencia Santillan?”

Bigla siyang napatingin sa akin. Nanlaki ang mata niya.

“Kayo ba ang mga anak ni Aling Flor?” tanong niya.

“Opo,” sagot ko.

Umiling siya. May luha sa mata. “Ay, Diyos ko. Mga anak… bakit ngayon lang?”

Nanlamig ang katawan ko.

“Nasaan po si Inay?” tanong ni Mela, nanginginig ang boses.

Itinuro ng matanda ang dulo ng eskinita. “Doon. Pero mga anak… handa na ba kayo?”

Hindi na kami nagtanong. Tumakbo kami.

Ang barong-barong ay maliit. Halos gumuho. Walang pintuan. Kurtinang sako lang ang nakasabit.

Si Mela ang unang pumasok.

At narinig ko ang sigaw niya.

“Diyos ko… Inay…”

Pumasok ako. Sumunod si Miggy.

Sa sulok ng madilim na silid, may nakahigang babae sa lumang banig. Payat. Sobrang payat. Parang balat at buto. Ang buhok niya ay puti na, gusot. Ang damit niya ay luma, punit.

Hindi agad gumana ang utak ko.

“Inay…” bulong ko.

Dumilat siya nang marahan.

“Rafa…” mahina niyang sabi. “Panaginip ba ito?”

Lumuhod ako sa tabi niya. Hinawakan ko ang kamay niya. Malamig. Masyadong magaan.

“Hindi po,” sabi ni Mela habang umiiyak. “Kami po ito.”

Yumakap siya kay Inay. Parang yumakap sa hangin.

Hindi ko alam kung paano ako hihinga.

“Nasaan ang pera?” tanong ko sa sarili ko. “Nasaan ang lahat ng ipinadala namin?”

Tumingin ako sa paligid. Walang laman. Walang pagkain. Isang lata ng sardinas sa sulok.

“Inay,” tanong ni Mela, “kailan po kayo huling kumain?”

“Kahapon,” sagot niya. “May nagbigay ng tinapay.”

Napatingin ako sa relo ko.

“Alas dos na ng hapon,” sabi ko, halos pasigaw.

Tumayo si Miggy. Nanginginig sa galit.

“Hahanapin ko si Tito Rudy,” sabi niya.

“Sandali,” pigil ko. Pero ramdam ko rin ang galit na bumabalot sa akin.

Biglang may pumasok. Isang matandang babae.

“Mga anak,” sabi niya. “Ako si Aling Bebang.”

Tumingin siya sa amin. “Panahon na para malaman ninyo ang totoo.”

At sa sandaling iyon, gumuho ang lahat ng pinaniwalaan namin.

Ang totoo, hindi nakarating kay Inay ang pera.

Ang totoo, limang taon siyang niloko.

Ang totoo, ang taong pinagkatiwalaan namin ang dahilan kung bakit halos mamatay ang aming ina.

At doon pa lang nagsisimula ang bangungot.

Tumigil ang mundo ko habang nagsasalita si Aling Bebang. Bawat salitang lumalabas sa bibig niya ay parang martilyong dumudurog sa dibdib ko.

“Lahat ng perang ipinapadala ninyo,” sabi niya, nanginginig ang boses, “hindi kay Aling Flor napupunta. Kay Rudy lahat.”

Parang may sumabog sa ulo ko.

“Ano?” halos pabulong kong sabi.

“Si Rudy ang humahawak ng padala,” dugtong niya. “Noong una, sabi niya tutulungan lang daw niya ang nanay ninyo. Mas madali raw kung sa kanya dadaan ang pera. Nagtiwala kayo. Nagtiwala rin si Aling Flor.”

Umiling siya, may luha sa mata.

“Pero kinukuha niya lahat. Ginastos sa sugal, bisyo, luho.”

Sumigaw si Miggy. “Imposible! Lagi naming kinakausap si Tito Rudy!”

Tumango si Aling Bebang. “Oo. Pero bago kayo tawagan, dinadala niya si Aling Flor sa bahay nila. Pinagsasalita na okay lang siya. Kapag tumanggi, tinatakot.”

Napatingin ako kay Inay.

“Inay,” sabi ko, nanginginig, “totoo ba?”

Tumango siya. Tahimik. Umiiyak.

“Pasensya na, mga anak,” mahina niyang sabi. “Ayokong mabahala kayo.”

Parang may kutsilyong bumaon sa dibdib ko.

“Bakit hindi ninyo sinabi?” sigaw ni Mela, yakap ang ina.

“Mas mahalaga ang pangarap ninyo,” sagot ni Inay. “Kahit ako ang magtiis.”

Hindi ko na kinaya. Yumuko ako. Limang taon. Limang taon kong akala ko sapat na ang pera.

Tumayo si Miggy. “Saan siya nakatira?”

“Sa subdivision,” sagot ni Aling Bebang. “Malaking bahay.”

Napapikit ako. Ang linaw ng larawan sa isip ko. Ang luho niya, kapalit ng paghihirap ng ina ko.

Dumating ang ambulansya. Dinala si Inay sa ospital. Sa biyahe, hawak ko ang kamay niya. Parang anumang oras, mawawala siya.

“Inay,” bulong ko, “pasensya na.”

Ngumiti siya ng mahina. “Nandito ka na.”

Sa ospital, seryoso ang mukha ng doktor.

“Critical ang kondisyon ng nanay ninyo,” sabi niya. “Malnourished, dehydrated. Kung nahuli pa kayo…”

Hindi niya tinuloy. Hindi na kailangan.

“Gawin ninyo ang lahat,” sabi ko. “Lahat.”

Habang ginagamot si Inay, umupo kaming tatlo sa waiting area. Walang imik. Guilty. Galit. Wasak.

“Ako ang may kasalanan,” sabi ni Mela. “Ako ang nagsabi na kay Tito Rudy na lang magpadala.”

“Hindi,” sagot ko. “Ako ang panganay. Ako ang dapat nagbantay.”

“Lahat tayo,” sabi ni Miggy. “Pero alam ko kung sino ang mananagot.”

Kinabukasan, pumunta kami sa subdivision.

Nang makita ko ang bahay, nanikip ang dibdib ko. Malaki. Malinis. May sasakyan. Lahat iyon, galing sa pawis namin. Sa luha ng ina namin.

Kumatok ako sa gate.

Lumabas si Rudy. Nakangiti pa.

“Rafa! Wala kayong pasabi,” sabi niya.

Hindi ko na siya pinatapos.

Sinuntok siya ni Miggy.

Bumagsak siya sa sahig.

“Nasaan ang pera?” sigaw ni Miggy. “Nasaan ang tatlong milyong piso?”

“Nagbibigay ako kay Aling Flor,” depensa ni Rudy.

“Sinungaling,” sigaw ni Mela.

Lumabas ang asawa niya. Si Nora. Namumula ang mata.

“Tama na,” sabi niya. “Totoo ang lahat.”

Tumahimik ang mundo.

“Kinuha ni Rudy ang pera,” sabi ni Nora. “Lahat. Ginastos sa sugal.”

Ipinakita niya ang pasa sa braso niya.

“Takot ako,” sabi niya. “Pero hindi ko na kaya.”

Tumingin ako kay Rudy. Nanginginig na siya.

“Limang taon,” sabi ko. “Habang naghihirap ang nanay namin.”

Lumuhod siya. “Pasensya na. Babayaran ko.”

“Hindi sapat,” sagot ko. “Pananagutan mo ito.”

Dinala namin siya sa pulis. Nag-file ng kaso. Nagbigay ng ebidensya. Bank records. Messages. Lahat.

Habang nangyayari ang lahat ng iyon, nasa ospital si Inay. Unti-unti siyang lumalakas.

Isang gabi, habang pinapakain siya ni Mela, nagsalita siya.

“Mga anak,” sabi niya, “nandito na kayo. Sapat na iyon.”

Pero sa loob ko, alam kong hindi pa tapos.

Hindi pa tapos ang laban.

Hindi pa tapos ang kwento ng hustisya.

At hindi pa tapos ang aral na kailangan naming matutunan.

Hindi pa doon nagtapos ang lahat. Sa totoo lang, doon pa lang talaga nagsimula ang pinakamabigat na bahagi ng buhay ko.

Habang nasa ospital si Inay, araw-araw kaming naroon. Hindi na kami umaalis. Natutulog kami sa upuan, kumakain ng kung ano lang, basta’t makita lang naming huminga siya nang maayos. Sa bawat lagaslas ng suwero, sa bawat hinga niyang mabagal, ramdam ko ang bigat ng limang taong pagkukulang ko bilang anak.

Isang umaga, lumapit sa amin ang doktor.

“Maganda ang response niya sa treatment,” sabi niya. “Pero kailangan niya ng tuloy-tuloy na alaga. Hindi na siya pwedeng mapag-isa.”

Tumango ako. Sa isip ko, malinaw na malinaw na ang desisyon.

Hindi na kami aalis.

Samantala, mabilis na umusad ang kaso laban kay Rudy. Dahil sa tulong ng abogado at sa mga ebidensyang naipon namin, hindi na siya nakapalag. Lahat ng account na pinasukan ng pera namin, napatunayan. Lahat ng ari-ariang biglang lumitaw sa pangalan niya, na-trace pabalik sa mga padala namin.

Sa harap ng barangay at ng pulis, wala na siyang mukhang maiharap.

“Patawad,” paulit-ulit niyang sabi. “Hindi ko alam kung paano ako napunta dito.”

Tumingin ako sa kanya. Wala na akong galit. Pagod na lang.

“Alam mo kung paano ka napunta diyan,” sagot ko. “Pinili mo.”

Sa huli, napilitan siyang ibigay ang lahat ng ari-arian. Ang bahay, ang sasakyan, ang maliit niyang negosyo. Hindi man nabalik ang limang taong nawala kay Inay, kahit papaano may hustisya.

Ngunit ang tunay na laban ay hindi sa korte.

Ang tunay na laban ay sa sarili naming konsensya.

Isang gabi, habang natutulog si Inay sa ospital, nag-usap kaming magkakapatid sa hallway.

“Ano na?” tanong ni Miggy. “Babalik pa ba tayo sa abroad?”

Tahimik kami.

Tumingin ako sa dalawa. “Hindi ko na kayang umalis ulit.”

Tumango si Mela. “Ako rin.”

Ngumiti si Miggy, pero may luha sa mata. “Akala ko ako lang.”

At doon namin napagtanto ang totoo. Hindi pera ang kulang. Presensya.

Pagkalabas ni Inay ng ospital, hindi na siya bumalik sa barong-barong. Dinala namin siya sa bahay na dating kay Rudy. Inayos namin iyon. Pininturahan. Nilinis. Tinanggal ang lahat ng alaala ng panlilinlang at pinalitan ng mga larawan namin bilang pamilya.

Unang gabi namin doon, sabay-sabay kaming kumain sa iisang mesa.

Simpleng ulam. Pero unang beses sa mahabang panahon na buo kami.

“Inay,” sabi ko, hawak ang kamay niya, “dito na po kami.”

Ngumiti siya. Isang ngiting matagal ko nang hindi nakita.

“Salamat sa Diyos,” sabi niya.

Lumipas ang mga buwan. Nag-resign kami sa mga trabaho namin abroad. Maraming nagtanong kung baliw ba kami. Kung bakit iiwan ang mataas na sahod para sa hindi tiyak na buhay sa Pilipinas.

Pero tuwing umaga, kapag nakikita kong nagdidilig ng halaman si Inay sa bakuran, alam kong tama ang desisyon namin.

Nagtayo kami ng maliit na negosyo. Hindi para yumaman agad, kundi para mabuhay nang sapat. Kasabay noon, tumutulong kami sa mga OFW na katulad namin noon. Tinuturuan kung paano siguraduhing napupunta talaga sa pamilya ang pinaghirapan nila.

Ayaw naming may iba pang Inay na magutom sa katahimikan.

Isang gabi, habang nagkakape kami sa sala, biglang nagsalita si Inay.

“Mga anak,” sabi niya, “alam niyo ba kung ano ang pinaka masakit noong mga panahong iyon?”

Tumingin kami sa kanya.

“Hindi ang gutom,” dugtong niya. “Kundi ang pag-iisip na baka iniwan na ninyo ako.”

Parang may humigpit sa dibdib ko.

Lumapit ako at niyakap siya. “Hindi po namin kayo iniwan. Naligaw lang kami.”

Ngumiti siya. “Ang mahalaga, nakauwi kayo.”

At doon ko tuluyang naunawaan ang aral na hindi itinuro ng kahit anong trabaho sa abroad.

Ang tagumpay ay hindi nasusukat sa perang naipon mo. Nasusukat ito sa kung sino ang kasama mo pag-uwi mo.

Kung may natutunan man ako sa lahat ng ito, iyon ay ito:

Hindi sapat ang magpadala ng pera. Kailangan mong magpadala ng oras. Ng atensyon. Ng sarili mo.

Dahil kapag huli ka nang dumating, baka barong-barong na lang at halos bangkay sa gutom ang abutan mo.

At hindi lahat ng kwento, may pagkakataong matapos nang buo tulad ng sa amin.

“Akala namin milyonaryo na ang nanay namin dahil sa perang ipinapadala namin. Pag-uwi namin sa Pilipinas, isang barong-barong at halos bangkay na sa gutom ang sumalubong sa amin. Doon namin nalaman ang katotohanang muntik nang pumatay sa aming pamilya.”

Hindi ko malilimutan ang init ng araw noong araw na iyon. Parang sinasadya ng langit na ipaalala sa akin kung gaano katagal akong nawala. Tatlong taon, limang taon, sampung libong tawag sa video, libo-libong dolyar na ipinadala, at akala ko sapat na iyon para masabi kong naging mabuting anak ako.

Ako si Rafa. Tatlumpu’t limang taong gulang. Isang engineer sa Dubai. Sanay sa disyerto, sa bakal, sa matitigas na plano at eksaktong sukat. Pero wala sa lahat ng blueprint ng buhay ko ang naghanda sa akin sa araw na iyon.

Kasama ko ang kapatid kong si Mela at ang bunso naming si Miggy. Tatlo kaming naglalakad palabas ng airport, bitbit ang mga maleta at ang parehong ngiti ng pananabik.

“Kuya, sa tingin mo magugulat si Inay?” tanong ni Mela habang hinihila ang maleta niya.

“Naku, siguradong-sigurado,” sagot ko. “Akala niya ikaw lang ang uuwi.”

Tumawa si Miggy habang inaayos ang backpack niya. “Siguro tumaba na si Inay. Baka hindi na natin makilala.”

Tumawa rin ako. Tumawa kami. At sa tawang iyon, walang kahit anong bakas ng duda.

Sa loob ng limang taon, halos buwan-buwan kaming nagpapadala ng pera. Ako, apatnapung libo kada buwan. Si Mela, dalawampu’t lima hanggang limampung libo. Si Miggy, kahit mas bata, consistent din. May bonus, may extra. Walang palya.

Sa isip ko, komportable na ang buhay ni Inay. Siguro may maayos na bahay. Siguro may TV, ref, kama na malambot. Siguro hindi na siya naglalakad nang malayo. Siguro hindi na siya nagugutom.

Iyon ang akala ko.

Sumakay kami ng taxi. Habang umaandar ito papuntang Marikina, nagkukuwentuhan kami tungkol sa mga plano.

“Kuya, nakita mo ba yung last padala ko?” tanong ni Mela. “Fifty thousand. Birthday niya.”

“Oo,” sagot ko. “Sabi ni Tito Rudy nag-celebrate daw sila. May lechon pa raw.”

“Ako rin,” dagdag ni Miggy. “Nagpadala ako ng extra last Christmas.”

Tumango ako. “Sa loob ng limang taon, siguro lampas tatlong milyon na lahat.”

Napabuntong-hininga si Mela. “Deserve ni Inay iyon. Lahat ng sakripisyo niya para sa atin.”

Biglang pumasok sa isip ko ang mga alaala.

Si Inay na nagtitinda sa palengke mula madaling-araw hanggang gabi. Si Inay na uuwi na pagod, pawis, pero may ngiti pa rin. Si Inay na minsan hindi kakain para may baon kami. Si Inay na ginawang espesyal ang sopas na gawa sa tirang gulay at tinawag iyong handa sa Pasko.

“Kaya ngayon,” sabi ko, “panahon na niya.”

Ngunit habang papalapit kami sa destinasyon, may kung anong hindi tama.

“Kuya,” sabi ni Miggy, nakakunot ang noo. “Hindi ba dapat subdivision na ito?”

Tumingin ako sa labas ng bintana. Makikipot ang daan. May mga batang naglalaro sa putikan. Mga bahay na gawa sa yero, karton, tabla.

“Yan ang address na binigay ni Tito Rudy,” sagot ko. Pero sa dibdib ko, may kumurot na kaba.

Huminto ang taxi.

Bumaba kami. Mainit. Maalikabok. Amoy imburnal. Hindi ito ang mundo na binuo namin sa isip.

“Kuya…” halos pabulong na sabi ni Mela. “Sigurado ka ba?”

Hindi ako sumagot agad. Lumapit ako sa isang matandang babae na naglalaba sa labas.

“Pasensya na po,” sabi ko. “Dito po ba nakatira si Florencia Santillan?”

Bigla siyang napatingin sa akin. Nanlaki ang mata niya.

“Kayo ba ang mga anak ni Aling Flor?” tanong niya.

“Opo,” sagot ko.

Umiling siya. May luha sa mata. “Ay, Diyos ko. Mga anak… bakit ngayon lang?”

Nanlamig ang katawan ko.

“Nasaan po si Inay?” tanong ni Mela, nanginginig ang boses.

Itinuro ng matanda ang dulo ng eskinita. “Doon. Pero mga anak… handa na ba kayo?”

Hindi na kami nagtanong. Tumakbo kami.

Ang barong-barong ay maliit. Halos gumuho. Walang pintuan. Kurtinang sako lang ang nakasabit.

Si Mela ang unang pumasok.

At narinig ko ang sigaw niya.

“Diyos ko… Inay…”

Pumasok ako. Sumunod si Miggy.

Sa sulok ng madilim na silid, may nakahigang babae sa lumang banig. Payat. Sobrang payat. Parang balat at buto. Ang buhok niya ay puti na, gusot. Ang damit niya ay luma, punit.

Hindi agad gumana ang utak ko.

“Inay…” bulong ko.

Dumilat siya nang marahan.

“Rafa…” mahina niyang sabi. “Panaginip ba ito?”

Lumuhod ako sa tabi niya. Hinawakan ko ang kamay niya. Malamig. Masyadong magaan.

“Hindi po,” sabi ni Mela habang umiiyak. “Kami po ito.”

Yumakap siya kay Inay. Parang yumakap sa hangin.

Hindi ko alam kung paano ako hihinga.

“Nasaan ang pera?” tanong ko sa sarili ko. “Nasaan ang lahat ng ipinadala namin?”

Tumingin ako sa paligid. Walang laman. Walang pagkain. Isang lata ng sardinas sa sulok.

“Inay,” tanong ni Mela, “kailan po kayo huling kumain?”

“Kahapon,” sagot niya. “May nagbigay ng tinapay.”

Napatingin ako sa relo ko.

“Alas dos na ng hapon,” sabi ko, halos pasigaw.

Tumayo si Miggy. Nanginginig sa galit.

“Hahanapin ko si Tito Rudy,” sabi niya.

“Sandali,” pigil ko. Pero ramdam ko rin ang galit na bumabalot sa akin.

Biglang may pumasok. Isang matandang babae.

“Mga anak,” sabi niya. “Ako si Aling Bebang.”

Tumingin siya sa amin. “Panahon na para malaman ninyo ang totoo.”

At sa sandaling iyon, gumuho ang lahat ng pinaniwalaan namin.

Ang totoo, hindi nakarating kay Inay ang pera.

Ang totoo, limang taon siyang niloko.

Ang totoo, ang taong pinagkatiwalaan namin ang dahilan kung bakit halos mamatay ang aming ina.

At doon pa lang nagsisimula ang bangungot.

Tumigil ang mundo ko habang nagsasalita si Aling Bebang. Bawat salitang lumalabas sa bibig niya ay parang martilyong dumudurog sa dibdib ko.

“Lahat ng perang ipinapadala ninyo,” sabi niya, nanginginig ang boses, “hindi kay Aling Flor napupunta. Kay Rudy lahat.”

Parang may sumabog sa ulo ko.

“Ano?” halos pabulong kong sabi.

“Si Rudy ang humahawak ng padala,” dugtong niya. “Noong una, sabi niya tutulungan lang daw niya ang nanay ninyo. Mas madali raw kung sa kanya dadaan ang pera. Nagtiwala kayo. Nagtiwala rin si Aling Flor.”

Umiling siya, may luha sa mata.

“Pero kinukuha niya lahat. Ginastos sa sugal, bisyo, luho.”

Sumigaw si Miggy. “Imposible! Lagi naming kinakausap si Tito Rudy!”

Tumango si Aling Bebang. “Oo. Pero bago kayo tawagan, dinadala niya si Aling Flor sa bahay nila. Pinagsasalita na okay lang siya. Kapag tumanggi, tinatakot.”

Napatingin ako kay Inay.

“Inay,” sabi ko, nanginginig, “totoo ba?”

Tumango siya. Tahimik. Umiiyak.

“Pasensya na, mga anak,” mahina niyang sabi. “Ayokong mabahala kayo.”

Parang may kutsilyong bumaon sa dibdib ko.

“Bakit hindi ninyo sinabi?” sigaw ni Mela, yakap ang ina.

“Mas mahalaga ang pangarap ninyo,” sagot ni Inay. “Kahit ako ang magtiis.”

Hindi ko na kinaya. Yumuko ako. Limang taon. Limang taon kong akala ko sapat na ang pera.

Tumayo si Miggy. “Saan siya nakatira?”

“Sa subdivision,” sagot ni Aling Bebang. “Malaking bahay.”

Napapikit ako. Ang linaw ng larawan sa isip ko. Ang luho niya, kapalit ng paghihirap ng ina ko.

Dumating ang ambulansya. Dinala si Inay sa ospital. Sa biyahe, hawak ko ang kamay niya. Parang anumang oras, mawawala siya.

“Inay,” bulong ko, “pasensya na.”

Ngumiti siya ng mahina. “Nandito ka na.”

Sa ospital, seryoso ang mukha ng doktor.

“Critical ang kondisyon ng nanay ninyo,” sabi niya. “Malnourished, dehydrated. Kung nahuli pa kayo…”

Hindi niya tinuloy. Hindi na kailangan.

“Gawin ninyo ang lahat,” sabi ko. “Lahat.”

Habang ginagamot si Inay, umupo kaming tatlo sa waiting area. Walang imik. Guilty. Galit. Wasak.

“Ako ang may kasalanan,” sabi ni Mela. “Ako ang nagsabi na kay Tito Rudy na lang magpadala.”

“Hindi,” sagot ko. “Ako ang panganay. Ako ang dapat nagbantay.”

“Lahat tayo,” sabi ni Miggy. “Pero alam ko kung sino ang mananagot.”

Kinabukasan, pumunta kami sa subdivision.

Nang makita ko ang bahay, nanikip ang dibdib ko. Malaki. Malinis. May sasakyan. Lahat iyon, galing sa pawis namin. Sa luha ng ina namin.

Kumatok ako sa gate.

Lumabas si Rudy. Nakangiti pa.

“Rafa! Wala kayong pasabi,” sabi niya.

Hindi ko na siya pinatapos.

Sinuntok siya ni Miggy.

Bumagsak siya sa sahig.

“Nasaan ang pera?” sigaw ni Miggy. “Nasaan ang tatlong milyong piso?”

“Nagbibigay ako kay Aling Flor,” depensa ni Rudy.

“Sinungaling,” sigaw ni Mela.

Lumabas ang asawa niya. Si Nora. Namumula ang mata.

“Tama na,” sabi niya. “Totoo ang lahat.”

Tumahimik ang mundo.

“Kinuha ni Rudy ang pera,” sabi ni Nora. “Lahat. Ginastos sa sugal.”

Ipinakita niya ang pasa sa braso niya.

“Takot ako,” sabi niya. “Pero hindi ko na kaya.”

Tumingin ako kay Rudy. Nanginginig na siya.

“Limang taon,” sabi ko. “Habang naghihirap ang nanay namin.”

Lumuhod siya. “Pasensya na. Babayaran ko.”

“Hindi sapat,” sagot ko. “Pananagutan mo ito.”

Dinala namin siya sa pulis. Nag-file ng kaso. Nagbigay ng ebidensya. Bank records. Messages. Lahat.

Habang nangyayari ang lahat ng iyon, nasa ospital si Inay. Unti-unti siyang lumalakas.

Isang gabi, habang pinapakain siya ni Mela, nagsalita siya.

“Mga anak,” sabi niya, “nandito na kayo. Sapat na iyon.”

Pero sa loob ko, alam kong hindi pa tapos.

Hindi pa tapos ang laban.

Hindi pa tapos ang kwento ng hustisya.

At hindi pa tapos ang aral na kailangan naming matutunan.

Hindi pa doon nagtapos ang lahat. Sa totoo lang, doon pa lang talaga nagsimula ang pinakamabigat na bahagi ng buhay ko.

Habang nasa ospital si Inay, araw-araw kaming naroon. Hindi na kami umaalis. Natutulog kami sa upuan, kumakain ng kung ano lang, basta’t makita lang naming huminga siya nang maayos. Sa bawat lagaslas ng suwero, sa bawat hinga niyang mabagal, ramdam ko ang bigat ng limang taong pagkukulang ko bilang anak.

Isang umaga, lumapit sa amin ang doktor.

“Maganda ang response niya sa treatment,” sabi niya. “Pero kailangan niya ng tuloy-tuloy na alaga. Hindi na siya pwedeng mapag-isa.”

Tumango ako. Sa isip ko, malinaw na malinaw na ang desisyon.

Hindi na kami aalis.

Samantala, mabilis na umusad ang kaso laban kay Rudy. Dahil sa tulong ng abogado at sa mga ebidensyang naipon namin, hindi na siya nakapalag. Lahat ng account na pinasukan ng pera namin, napatunayan. Lahat ng ari-ariang biglang lumitaw sa pangalan niya, na-trace pabalik sa mga padala namin.

Sa harap ng barangay at ng pulis, wala na siyang mukhang maiharap.

“Patawad,” paulit-ulit niyang sabi. “Hindi ko alam kung paano ako napunta dito.”

Tumingin ako sa kanya. Wala na akong galit. Pagod na lang.

“Alam mo kung paano ka napunta diyan,” sagot ko. “Pinili mo.”

Sa huli, napilitan siyang ibigay ang lahat ng ari-arian. Ang bahay, ang sasakyan, ang maliit niyang negosyo. Hindi man nabalik ang limang taong nawala kay Inay, kahit papaano may hustisya.

Ngunit ang tunay na laban ay hindi sa korte.

Ang tunay na laban ay sa sarili naming konsensya.

Isang gabi, habang natutulog si Inay sa ospital, nag-usap kaming magkakapatid sa hallway.

“Ano na?” tanong ni Miggy. “Babalik pa ba tayo sa abroad?”

Tahimik kami.

Tumingin ako sa dalawa. “Hindi ko na kayang umalis ulit.”

Tumango si Mela. “Ako rin.”

Ngumiti si Miggy, pero may luha sa mata. “Akala ko ako lang.”

At doon namin napagtanto ang totoo. Hindi pera ang kulang. Presensya.

Pagkalabas ni Inay ng ospital, hindi na siya bumalik sa barong-barong. Dinala namin siya sa bahay na dating kay Rudy. Inayos namin iyon. Pininturahan. Nilinis. Tinanggal ang lahat ng alaala ng panlilinlang at pinalitan ng mga larawan namin bilang pamilya.

Unang gabi namin doon, sabay-sabay kaming kumain sa iisang mesa.

Simpleng ulam. Pero unang beses sa mahabang panahon na buo kami.

“Inay,” sabi ko, hawak ang kamay niya, “dito na po kami.”

Ngumiti siya. Isang ngiting matagal ko nang hindi nakita.

“Salamat sa Diyos,” sabi niya.

Lumipas ang mga buwan. Nag-resign kami sa mga trabaho namin abroad. Maraming nagtanong kung baliw ba kami. Kung bakit iiwan ang mataas na sahod para sa hindi tiyak na buhay sa Pilipinas.

Pero tuwing umaga, kapag nakikita kong nagdidilig ng halaman si Inay sa bakuran, alam kong tama ang desisyon namin.

Nagtayo kami ng maliit na negosyo. Hindi para yumaman agad, kundi para mabuhay nang sapat. Kasabay noon, tumutulong kami sa mga OFW na katulad namin noon. Tinuturuan kung paano siguraduhing napupunta talaga sa pamilya ang pinaghirapan nila.

Ayaw naming may iba pang Inay na magutom sa katahimikan.

Isang gabi, habang nagkakape kami sa sala, biglang nagsalita si Inay.

“Mga anak,” sabi niya, “alam niyo ba kung ano ang pinaka masakit noong mga panahong iyon?”

Tumingin kami sa kanya.

“Hindi ang gutom,” dugtong niya. “Kundi ang pag-iisip na baka iniwan na ninyo ako.”

Parang may humigpit sa dibdib ko.

Lumapit ako at niyakap siya. “Hindi po namin kayo iniwan. Naligaw lang kami.”

Ngumiti siya. “Ang mahalaga, nakauwi kayo.”

At doon ko tuluyang naunawaan ang aral na hindi itinuro ng kahit anong trabaho sa abroad.

Ang tagumpay ay hindi nasusukat sa perang naipon mo. Nasusukat ito sa kung sino ang kasama mo pag-uwi mo.

Kung may natutunan man ako sa lahat ng ito, iyon ay ito:

Hindi sapat ang magpadala ng pera. Kailangan mong magpadala ng oras. Ng atensyon. Ng sarili mo.

Dahil kapag huli ka nang dumating, baka barong-barong na lang at halos bangkay sa gutom ang abutan mo.

At hindi lahat ng kwento, may pagkakataong matapos nang buo tulad ng sa amin.