UMUWI ANG SUNDALO MULA SA GYERA AT NADATNAN ANG 5-ANYOS NIYANG ANAK NA NAGPAPADEDE SA SANGGOL — ANG “YAYA” NILA AY ISANG ASO, HABANG ANG STEPMOTHER AY NAGLULUSTAY SA HOTEL KASAMA ANG KABIT
Anim na buwan. Anim na buwan na nasa Mindanao si Sgt. Dante, nakikipagpalitan ng putok sa mga rebelde. Ang tanging nagpapalakas sa loob niya ay ang pagmamahal sa kanyang dalawang anak: si Maya (5 taong gulang) at si Baste (1 taong gulang).

Patay na ang first wife ni Dante. Kaya nag-asawa siya ulit. Akala niya, mabait si Lorna. Akala niya, aalagaan nito ang mga anak niya habang nasa serbisyo siya. Buwan-buwan, halos 40,000 pesos ang pinapadala niyang allotment.

“Surprise, mga anak. Nandito na si Tatay,” bulong ni Dante habang papalapit sa gate ng bahay nila sa probinsya. Gabi na at umuulan.

Pero pagbukas niya ng gate, tumahol nang malakas si “Bruno”—ang kanilang asong Aspin. Payat na payat si Bruno. Tadyang na lang at balat. May sugat pa ito sa tenga na parang nakipag-away.

Kinabahan si Dante. Bakit walang ilaw ang bahay? Bakit ang dumi ng bakuran?

Dahan-dahang binuksan ni Dante ang pinto.

Ang bumungad sa kanya ay amoy ng ihi at panis na pagkain.

Gamit ang flashlight ng cellphone, tinungo niya ang kwarto. Halos madurog ang puso ng matapang na sundalo sa nakita niya.

Sa isang sulok, nakaupo si Maya. Gusgusin, madungis, at umiiyak. Karga-karga niya ang sanggol na si Baste na iyak nang iyak sa gutom.

Sa tabi nila, nakahiga si Bruno. Ang aso ang nagsisilbing unan at blanket ng mga bata para hindi sila lamigin. Ang aso ang nagbabantay sa kanila sa dilim…

Niyakap ni Maya ang leeg ng aso, at sa gitna ng pag-iyak, marahan nitong dinidilaan ang kamay ng bata. Nakita ni Dante na may mga dumi ng bote at lata ng gatas sa sahig. Isang malamig na galit ang bumalot sa dibdib niya.

“Anak…” bulong ni Dante, nahihirapang magsalita.
“Ama!” sigaw ni Maya, at tumakbo palapit dala ang kanyang kapatid. “Si Bruno… si Bruno na lang po ang nag-aalaga sa amin. Kusa siyang umuupo kapag pinapainom ko si Baste ng gatas mula sa bote. Pinupulot niya ang lata para hindi kami madulas… Ginugupitan ko po ang sugat niya.”

Nang buhusan ni Dante ng ilaw ang hapag-kainan, may tigtatatlong lata ng delata—walang laman—at isang supot ng pansit na panis na. Walang magandang pagkain. Isang kalatas na resibo mula sa isang mamahaling restawran sa bayan ang nahagip ng kanyang mata, nakapangalan kay Lorna, petsado kahapon.

May narinig siyang yabag mula sa labas. Pumasok ang kapitbahay, si Aling Charing, may dala-dalang maliit na kaldero.
“Dante! Nandito ka na! Napilitan akong makialam… Ang hayop na ‘yang asawa mo, linggo-linggo na lang ako ang nagbibigay ng pagkain sa mga bata kapag gabi na at umiiyak na si Baste sa gutom! Dumadalas ang pagkawala niya, at nag-iwan lang ng pera pambili ng gatas, pero hindi sapat!”

“Nasaan si Lorna, Aling Charing?”
“Sinundan ko minsan. Sa hotel sa lungsod! Kasama ang lalaki! Galing pa sa parlor, nakabestida… Pumapasok lang dito kapag araw ng padala para kunin ang pera mo sa bangko!”

Walang anu-ano, nag-ring ang cellphone ni Dante. Lorna ang tawag.
“Dante, *honey*, nandito na ba kayo? Nagulat ako, wala ka sa barracks eh. Nasa palengwe ako para bumili ng pagkain natin bukas…”
Tumigil si Lorna nang marinig ang malalim at malamig na boses ni Dante.
“Lorna. Nasa bahay ako. Nakikita ko ang mga anak ko. At nakikita ko si Bruno.”

Biglang nagbago ang tono sa kabilang linya. “Aba, sandali! ‘Wag kang maghuhusga! Napabayaan ko ba sila? Hindi naman siguro namatay sa gutom ‘yan, ‘di ba? Nag-iwan naman ako ng pera!”
“Maya,” tanong ni Dante sa anak, “kumain ka na ba?”
“Kaninang umaga po, Ama. Tinapay lang. Si Bruno po, hinahanapan ako ng tinapay sa basurahan. Pinaglalaruan po niya ito, tapos ibibigay sa akin para hindi ako mahiya…”

Ang sinabi ng anak ang siyang nagpatulo ng luha sa matang matapang ng sundalo. Lalong sumidhi ang galit.
“Naririnig mo ba ‘yan, Lorna?”
“Hay naku! ‘Yan kasi, nagsinungaling ka sa ‘kin! Sabi mo kasi sa text mo kagabi, nasa barracks ka pa! Dapat pala nagpaalam ka! Nagulat lang ako, kaya ako nagpahinga muna sa hotel para mag-isip! Sige, uuwi na ako. Ipapaliwanag ko lahat…”

Bumagsak ang telepono.

Kinabukasan ng umaga, dumating si Lorna sa bahay—nakasuot ng mamahaling blouse at bagong kulay ang buhok. Nakasakay pa sa motorsiklo ng isang batang lalaki, ang kanyang kabit, na nagmamadaling umalis nang makita si Dante.

“Ang aga-aga mo namang umuwi, Dante. Ang gulo-gulo ng bahay, ‘no? Kasi naman, ang hirap alagaan ng dalawang bata. Akala ko ba sa susunod na buwan ka pa uuwi?” pambobola ni Lorna.

Tahimik lang si Dante. Inayos niya ang mga gamit sa mesa. Kinalong si Baste, samantalang si Maya ay kumakapit sa binti niya. Nasa pintuan si Bruno, nakaamba, tila nakahanda.

“Dito ka,” utos ni Dante.
Lumapit si Lorna, ngumiti nang pilit.
Bigla, hinagis ni Dante sa harap niya ang resibo sa restawran, ang mga larawan ng sugat ni Bruno na kinunan niya, at ang mga latang panis.

“Anim na buwan. Sampung libo lang ang natitira sa savings natin. Sa’n napunta ang higit 200 libong piso ko, Lorna?”
“Sa pagkain! Sa pangangailangan! Ang gastos ng gatas!”
“Ang gatas? Bakit payat na payat ang anak ko? Bakit ang aso ko ang nag-aalaga sa kanila?”

Uminit ang usapan. “Asong ‘yan! Hindi ko kasalanan kung mas gusto ng anak mo ang hayop kaysa sa ‘kin! Sige, aminado ako, may pagkukulang ako! Pero tao lang ako! Nakakapagod mag-alaga!”

“Tao ka pala? Akala ko hayop. Mas mabait pa ang hayop sa ‘yo.”

Sa galit, sinipa ni Lorna si Bruno. “Hayop ‘to! Ako ang asawa mo!”
Mabilis na hinablot ni Dante ang baril na nasa bewang niya, ngunit sa halip na iputok, hinampas niya nang malakas ang lamesa.
“HUWAG MO SIYANG SASALTAIN! SIYA ANG NAGING INA NG MGA ANAK KO NANG WALA AKO! IKAW ANG HAYOP DITO!”

Nanlumo si Lorna sa galit ni Dante. “Anong gusto mong gawin ko? Hiwalayan mo ako? Edi hiwalayan mo! At least nabuhay ko ng anim na buwan ang mga anak mo! Masaya na ako!”

Tumawa si Dante, isang mapait at malamig na tawa. “Hiwalayan? Hindi. Hindi ka matatakasan ng responsibilidad nang ganun kadali.”

Kinausap niya si Maya, “Anak, kunin mo ang cellphone ni Tita at i-record natin siya.”
Bago makapag-protesta si Lorna, nagsalita na si Dante sa naka-record na video.

“Ito si Lorna Santos, asawa ko. Inamin niyang pinabayaan niya ang mga anak kong si Maya, 5 taong gulang, at si Baste, 1 taong gulang, sa loob ng anim na buwan. Sila’y gutom, marumi, at ang nag-alaga sa kanila ay ang aming asong si Bruno. Ginastos niya sa kanyang kabit at luho ang aking pinadala. Ito ang ebidensya.”

“Sisindikato kita! Papatayin kita!” gulat ni Lorna.
“Gawin mo. Pero kapag may nangyari sa akin o sa mga anak ko, ipapakalat ng mga kasamahan ko sa militar ang video na ito sa lahat, kasama sa barangay at pulis. At ipa-file ko ang kasong malversation of funds at child abandonment. Ikukulong ka. Pili ka.”

Pumasok ang sundalong kasama ni Dante (na pala ay nakabantay sa labas). “Sarge, ready na ang sasakyan papunta sa kampo.”

“Anong gagawin mo?” nanginginig na tanong ni Lorna.
“Isasama ko ang mga anak ko at si Bruno sa kampo. May nursery at clinic doon. Ikaw, maiiwan dito. Hindi ka pwedeng sumunod. Hihintayin ko ang annulment papers. At hihintayin ko ang balik mo ng kalahati ng perang ninakaw mo. Kapag hindi, kakasuhan kita.”

Nang makasakay na sa jeep ang mag-ama, niyakap ni Maya si Bruno. “Salamat po, Bruno. Ikaw ang tunay na yaya namin.”

Si Dante, habang papalayo ang bahay na pinaglaruan ng sakripisyo at kasakiman, ay tiningnan ang kanyang mga anak at ang tapat na aso. Sa wakas, nahanap niya ang kanyang bagong misyon: hindi sa gyera, kundi sa pagtatanggol at paggabay sa pamilyang pinabayaan ng mundo, ngunit ipinagtanggol ng isang pusong hayop. At alam niya, ang hustisya, sa tulong ng batas at ng tapat na puso, ay makakamit din.