TULUYAN NANG NAPUNO ANG ISANG DALAGA SA KATIGASAN NG ULO NG KANYANG SAKITING AMA NA PATULOY SA PAGBUBUHAT NG MABIBIGAT NA SAKO SA PALENGKE NGUNIT ISANG NAKAKADUROG-PUSONG KATOTOHANAN SA LIKOD NG KANYANG PAGPAPAKAHIRAP ANG MAGPAPALUHA SA KANYA SA ARAW MISMO NG KANYANG KASAL

“Bakit ba ang tigas ng ulo mo, Pa? Ilang beses ko bang sasabihin sa iyo na bawal na sa edad mo ang magbuhat ng mabibigat na sako ng bigas!” Pasigaw na panunumbat ni Nena habang pilit na inaagaw ang maruming tuwalya mula sa balikat ng kanyang amang si Mang Carding.

Hingal na hingal ang matanda, pilit na itinatago ang panginginig ng kanyang mga tuhod matapos ibaba ang huling sako ng Sinandomeng sa pwesto ni Aling Rosa sa loob ng maingay, basa, at masikip na palengke ng Jaro sa probinsya ng Iloilo.

Basang-basa ng malagkit na pawis ang kanyang kupas na kamiseta, at halatang-halata ang lalim ng paghinga nito dahil sa kanyang napakahinang baga na matagal na ring may karamdaman.

“Kaya ko pa naman, anak. Sayang din ang kikitain ko rito. Dagdag din ito sa mga gastusin natin araw-araw, lalo na at malapit na ang malaking araw mo,” malumanay ngunit paos na sagot ni Mang Carding, pilit na iniiwas ang kanyang paningin sa nag-aalab na mga mata ng kanyang kaisa-isang anak.

Naluha sa matinding inis, pagkabigo, at awa si Nena.

Bilang isang pampublikong guro sa kanilang bayan, may sapat na siyang sahod upang buhayin silang dalawa nang komportable. Dalawang buwan na lamang ang bibilangin bago ang kanyang inaasam-asam na kasal sa kanyang matagal nang nobyong si Paolo.

Ang tanging hiling lamang niya sa buhay ay manatiling malusog ang kanyang ama upang maihatid siya nito nang maayos at nakatayo sa altar.

Ngunit tila mas pinipili pa nitong magpakapagod, magpaalipin sa init, at ipahiya ang sarili bilang isang hamak na kargador sa kabila ng kanyang araw-araw na mga pakiusap at pagmamakaawa.

Lumipas ang ilang linggo at naging mas lalong malamig ang pakikitungo ni Nena sa kanyang ama.

Madalas ay hindi niya ito kinikibo tuwing hapunan.

Dahil sa matinding pag-aalala na baka atakihin ito sa puso anumang oras habang nagtatrabaho, gumawa siya ng isang napakabigat at desperadong desisyon.

Kinausap niya nang palihim ang lahat ng nagtitinda ng bigas sa palengke.

Nagmakaawa siya nang lubos na huwag nang bigyan ng trabaho si Mang Carding, kahit pa magpumilit ito o magmakaawa sa kanila.

Ipinangako niya na babayaran na lamang niya mula sa kanyang sariling bulsa ang anumang nawalang kita ng kanyang ama huwag lamang itong magbuhat.

Nang matuklasan ito ni Mang Carding kinaumagahan nang pumasok siya sa palengke at tanggihan ng lahat ng tindera, umuwi itong puno ng matinding lungkot.

Hindi ito nagalit kay Nena, walang sumbat na lumabas sa kanyang mga labi, ngunit kinulong lamang nito ang sarili sa maliit na kwarto.

Hindi na sila nag-usap na mag-ama.

Tila may isang napakakapal na yelo na namuo sa pagitan nilang dalawa hanggang sa sumapit ang mismong araw ng kasal ni Nena.

—

Abala at maingay ang lahat sa loob ng malaking inupahang hotel room.

Nakasuot na si Nena ng kanyang kumikinang na puting trahe de boda.

Napakaganda niya, tila isang prinsesa, ngunit may isang malaking kirot sa kanyang dibdib.

Hindi pa rin niya nakikita ang kanyang ama mula pa kaninang madaling araw.

Natatakot siya nang sobra na baka sa sobrang sama ng loob nito sa kanyang ginawang panghihimasok ay hindi ito sumipot sa pinakamahalagang araw ng kanyang buhay.

Habang inaayusan siya ng kanyang makeup artist para sa mga huling detalye, biglang bumukas ang pinto at iniluwa nito ang isang pamilyar na matandang babae.

Si Aling Rosa, ang pinakamalaking supplier ng bigas at mga katutubong tela sa buong Jaro.

May bitbit itong isang napakagandang kahon na gawa sa inukit na kahoy, maingat na inilalapag sa mesa.

“Magandang umaga, Nena. Pasensya na sa abala, inutusan lang ako ng iyong ama na ihatid ang kahon na ito sa iyo bago ka tuluyang pumunta sa simbahan,” nakangiting bungad ni Aling Rosa sabay lapag ng kahon sa harapan ng naguguluhang nobya.

Nanginginig ang mga kamay ni Nena nang dahan-dahan niyang buksan ang kahon.

Tumambad sa kanya ang isang napakaganda, napakalambot, at kumikinang na belo na gawa sa purong sutla ng Piña.

Napakapino ng pagkakaburda nito, kumpleto sa maliliit na perlas na maingat na hinugis bilang mga sampaguita.

Ito ang eksaktong uri ng belo na matagal na niyang pinapangarap noong bata pa siya—isang napakamahal na kasuotan na hinding-hindi kakayanin ng kanyang sahod bilang isang simpleng guro lamang.

“A-Ano po ito, Aling Rosa? Wala po akong pambayad sa ganitong kamahal na tela. At nasaan po si Papa?” naiiyak na tanong ni Nena, labis na naguguluhan at kinakabahan sa mga nangyayari.

Hinawakan ni Aling Rosa ang mga balikat ng dalaga, mababakas ang matinding awa at malalim na paghanga sa kanyang mga mata.

“Bayad na iyan, anak. Tatlong taon nang unti-unting binabayaran iyan ng ama mo. Hindi mo ba alam ang buong kwento?”

Umiling si Nena, mabilis na tumutulo ang mga luha at tuluyang sinisira ang kanyang perpektong pampaganda.

“Nang mamatay ang iyong ina noong bata ka pa,” malumanay at malungkot na paliwanag ni Aling Rosa, “nangako ang iyong ama sa kanya sa harap ng mismong kabaong niya na sa araw ng iyong kasal, isusuot mo ang pinakamahal at pinakamagandang belo sa buong Iloilo bilang pamana ng kanyang ina.

Dahil wala siyang malaking pera at hindi sapat ang kanyang ipon, lumapit siya sa akin.

Nakipagkasundo siyang magbubuhat ng sako-sakong bigas sa aking pwesto araw-araw.

Walang sweldo, walang kapalit na pera.

Bawat patak ng pawis at bawat mabigat na sakong binubuhat ng matandang iyon sa loob ng tatlong taon ay ang mismong pambayad niya sa telang iyan.”

Tila pinagsakluban ng langit at lupa si Nena.

Ang mga sako ng bigas.

Ang maruming tuwalya.

Ang panginginig ng mga tuhod at ang hirap sa paghinga.

Inakala niyang katigasan ng ulo at simpleng pagpapapagod lamang ang ginagawa ng kanyang ama.

Inakala niyang hindi nito pinapahalagahan ang sariling kalusugan dahil sa taas ng pride nito bilang lalaki.

Ngunit ang bawat patak pala ng pawis nito ay para sa katuparan ng isang sagradong pangako sa kanyang namatay na ina.

“Kaya pala siya labis na nalungkot noong pinatigil mo siyang magbuhat, Nena,” patuloy ni Aling Rosa, kasabay ng paghikbi ng matanda.

“Dahil dalawang sako na lang sana ang kulang niya para tuluyang mabuo ang huling bayad.

Ngunit huwag kang mag-alala, nakita ko ang kanyang sakripisyo kaya pinatawad ko na ang balanse niya.

Nasa labas na ang iyong ama sa koridor, buong umagang nakatayo at hinihintay kang ihatid sa altar.”

Walang pag-aalinlangan, binalewala ni Nena ang haba ng kanyang damit.

Tumakbo siya palabas ng kwarto papunta sa mahabang pasilyo ng hotel.

Doon, nakatayo si Mang Carding, nakasuot ng malinis at plantsadong barong, nakangiti habang pinupunasan ang sariling mga luha.

Mahigpit siyang niyakap ni Nena, humahagulgol nang malakas, paulit-ulit na humihingi ng tawad sa paghusga sa isang amang ginawang puhunan ang sariling hininga at nauubos na lakas para lamang damitan siya ng isang walang katumbas at wagas na pagmamahal.