Hindi ako agad nakapagsalita. Sa kabilang linya, naroon si Mama. Naroon ang babaeng hindi ko kilala. Naroon ang condo. Ang “unang bayad.” Ang salitang “natin.”

— Ma… — mahinahon kong sabi, pilit pinipigilan ang galit sa dibdib ko. — Anong condo?

May bahagyang pag-ubo sa kabilang linya.

— Ah… wala iyon, anak. Investment lang. Para sa inyo rin naman.

Investment.

Para sa amin.

Pero bakit may ibang babaeng nagsasalita tungkol sa “natin”?

— Sino ‘yung kasama mo, Ma? — tanong ko, tila kaswal, pero ramdam ko ang panginginig sa boses ko.

— Kaibigan ko lang — mabilis niyang sagot. — Huwag ka nang magtanong nang kung anu-ano. Busy ka pa siguro.

At bago pa ako makapagsalita, pinatay niya ang tawag.

Nanatili akong nakatitig sa cellphone ko. Parang may kulog na bumagsak sa loob ng dibdib ko.

Hindi ako bumalik agad sa trabaho. Tumayo ako, nagpaalam sa manager na masama ang pakiramdam ko, at umalis.

Habang nagmamaneho ako papuntang Quezon City, iisa lang ang tumatakbo sa isip ko—dalawang taon. Dalawang taon ng sahod ko. Halos isang milyon at kalahati.

Nasaan iyon?

Pagdating ko sa bahay ni Mama, nakabukas ang gate. Hindi siya sanay magsara kapag nasa bahay lang.

Pumasok ako nang walang pasabi.

Sa sala, naroon siya. At katabi niya, isang babaeng nasa trenta, naka-dress na mamahalin, hawak ang folder ng dokumento.

Pareho silang napatingin sa akin.

— Paolo? — gulat ni Mama. — Ba’t ka nandito?

Tumingin ako sa babae.

— Sino siya?

Tumayo ang babae, medyo alanganin ang ngiti.

— Ako si Karen… fiancée po ni Kuya Mark.

Mark.

Ang kapatid kong matagal nang walang trabaho. Ang kapatid kong laging umaasa kay Mama.

Parang may pirasong puzzle na pumasok sa tamang lugar.

— Ma… — mabagal kong sabi. — Ang condo ba na sinasabi ninyo… para kay Mark?

Hindi agad siya sumagot.

Ang katahimikan ang naging sagot.

Napatingin ako sa folder sa mesa. Hinila ko iyon bago pa sila makakibo.

Contract to sell.

Pangalan ng buyer: Mark Reyes.

Down payment: ₱480,000.

Petsa ng bayad: tatlong araw mula ngayon.

Parang may sumabog sa loob ko.

— Galing saan ang pera, Ma? — tanong ko, diretso sa mata niya.

— Anak… pamilya naman tayo. — nanginginig ang boses niya. — Kapatid mo siya. Kawawa naman. Mag-aasawa na. Wala pa ring sariling bahay.

— Pera ko ba iyon? — putol ko.

Tahimik siya.

Tahimik si Karen.

— Dalawang taon, Ma. Dalawang taon kong ibinigay sa iyo ang sahod ko. Sabi mo, iniipon mo para sa amin. Para sa future namin ni Mara.

— Eh para rin naman sa future ninyo ‘to! — sigaw niya bigla. — Pamilya kayo! Isang dugo!

— Isang dugo? — napatawa ako, pero walang saya. — Alam mo ba kung ano ang ulam namin nitong dalawang linggo?

Hindi siya sumagot.

— Alam mo ba na tatlong daang piso lang ang ibinibigay mo kay Mara bawat buwan?

Biglang nag-iba ang ekspresyon niya.

— Siya ang nagsabi sa iyo niyan? Sinisiraan ka lang niyan! Hindi marunong mag-manage ng pera!

Inilabas ko ang cellphone ko at ipinakita ang litrato ng notebook ni Mara.

— Ito ang “hindi marunong,” Ma.

Nakita kong nanlaki ang mata niya.

— Arte lang ‘yan! — giit niya. — Kung hindi siya marunong magtipid, hindi ko kasalanan!

— Tatlong daang piso, Ma.

Tumahimik ang buong sala.

Hindi ko alam kung galit ba ang nangingibabaw o sakit.

— Ibinigay ko sa iyo ang tiwala ko. Ibinigay ko sa iyo ang lahat ng pinaghirapan ko. At ano ang ginawa mo? Ginawa mong puhunan ang buhay ng kapatid ko. Habang ang asawa ko nagbibilang ng diskwento para sa napkin.

Napaupo si Mama.

Sa unang pagkakataon, nakita kong hindi siya sigurado.

— Anak… — mahina niyang sabi. — Hindi ko sinasadyang saktan kayo. Gusto ko lang tulungan si Mark.

— At kami? — tanong ko. — Sino ang tutulong sa amin?

Hindi na ako naghintay ng sagot.

Umalis ako roon na dala ang kopya ng kontrata.

Kinagabihan, nakaupo kami ni Mara sa mesa. Pareho kaming tahimik.

Ibinaba ko ang folder sa harap niya.

— Para kay Mark ang condo.

Hindi siya nagulat.

Parang inaasahan na niya.

— Magkano ang down payment? — tanong niya, kalmado.

— Halos kalahating milyon.

Tumango siya.

— Sapat na ang naipon ng mama mo sa loob ng dalawang taon.

Masakit pakinggan, pero totoo.

Tahimik akong umupo sa harap niya.

— Ibabalik ko ang ATM. Bukas.

— Hindi sapat iyon — sabi niya.

Napatingin ako sa kanya.

— Hindi pera lang ang problema, Paolo. Tiwala ang nawala.

Mas masakit iyon kaysa sa anumang numero.

Kinabukasan, pumunta ako sa bangko. Pinalitan ko ang ATM card. Binago ko ang password. Ipinasa ko sa HR ang bagong account para sa payroll.

Pagkatapos, nagpunta ako sa notaryo.

Gumawa ako ng kasulatan — paghihiwalay ng financial responsibility. Lahat ng kita ko, direkta sa joint account namin ni Mara.

Nang gabing iyon, pumunta si Mama sa apartment namin.

— Anak, pag-usapan natin ‘to.

Nasa likod niya si Mark.

— Kuya… — mahina ang boses ng kapatid ko. — Hindi ko alam na pera mo pala iyon.

Napatingin ako sa kanya.

— Hindi mo tinanong.

Wala siyang masabi.

Si Mama, umiiyak na.

— Anak, patawarin mo ako. Nagkamali ako. Nasilaw ako sa pangarap na mabigyan ng maayos na buhay ang kapatid mo.

— At ang asawa ko? — tanong ko.

Tahimik siya.

Si Mara, nakaupo sa sofa. Hindi umiimik.

Lumapit ako sa kanya at hinawakan ang kamay niya.

— Simula ngayon, kami muna.

Hindi na ako sumigaw. Hindi na ako nagalit.

Mas malinaw ang desisyon kapag wala nang sigaw.

Si Mama at si Mark, umalis nang gabing iyon na tahimik.

Hindi ko alam kung tuluyan na bang nagbago ang lahat. Hindi ko alam kung kailan muling mabubuo ang tiwala.

Pero alam ko ang isang bagay.

Ang pamilya ay hindi lang dugo.

Ang pamilya ay ang taong kasama mong kumakain ng pechay at tokwa sa gitna ng kahirapan.

Ang pamilya ay ang taong nagtiis ng dalawang taon nang hindi ka sinisiraan.

At nang sumunod na linggo, nang magluto si Mara ng adobong manok—

hindi dahil may pera na kami,

kundi dahil hindi na siya kailangang matakot maglagay ng karne sa mesa—

napaupo ako at napaiyak.

Hindi dahil sa ulam.

Kundi dahil sa wakas,

natutunan kong piliin ang tama—

kahit laban sa sarili kong dugo