Mabigat ang pakiramdam ni Andre habang bumabaybay ang bus sa madilim na highway. Halos kalahati ng mga pasahero ay tulog na. Ang iba nama’y nakasandal sa bintana, pagod at tahimik.

Pero siya, gising.

Paulit-ulit niyang hinahawakan ang lumang pitakang ibinigay sa kanya ni Salving noong umalis siya.

May dalawang daang piso sa loob, isang lumang litrato nilang dalawa sa harap ng karinderyang madalas nilang kainan, at isang maliit na papel na may sulat-kamay.

“Kapag nahirapan ka, huminga ka lang. Hindi habang-buhay nasa ilalim tayo.”

Napangiti siya nang bahagya.

“Ang drama mo talaga, Tay…” bulong niya.

Maya-maya, huminto ang bus sa isang gasolinahan.

“Labinlimang minuto!” sigaw ng konduktor. “Baba muna ang gustong magbanyo o bumili!”

Dahan-dahang tumayo si Andre at bumaba. Bumili siya ng tubig at tinapay. Habang naglalakad pabalik sa bus, bigla siyang may narinig.

“Andre?”

Napalingon siya.

Isang babae ang nakatayo malapit sa vending machine. Kasing-edad niya lang siguro. Mahaba ang buhok, nakasalamin, at may hawak na backpack.

“Ako ba?” nagtatakang tanong niya.

“Oo. Ikaw si Andre, ‘di ba? Taga-San Isidro?”

Lalong nagtaka si Andre.

“Oo… paano mo nalaman?”

Napangiti ang babae.

“Nakasabay kita minsan sa division quiz bee noon. Hindi mo ako maalala?”

Matagal siyang nakatitig rito bago niya bahagyang naalala.

“Si… Liza?”

“Sa wakas!” natawa ito. “Akala ko talaga hindi mo na ako matatandaan.”

“Pasensya na. Ang tagal na no’n.”

“Papunta ka rin bang Maynila?”

“Oo. Scholar ako sa university.”

“Talaga?” Halatang natuwa si Liza. “Ako rin!”

Nagkatawanan sila. Sa unang pagkakataon simula nang umalis siya, parang gumaan ang pakiramdam ni Andre.

Hindi niya napansin na mula sa loob ng isang itim na SUV na nakahinto sa kabilang bahagi ng gasolinahan, may isang babaeng nanginginig ang mga kamay habang nakatingin sa kanya.

“Ma’am…” mahina ang boses ng driver. “Siya po ba?”

Hindi agad nakasagot si Veronica.

Parang hindi siya makahinga.

Kitang-kita niya ang mukha ng binata sa ilaw ng gasolinahan.

Ang hugis ng mata.

Ang panga.

Ang paraan ng pagngiti.

Parang si Angela.

Parang ang anak niyang namatay labinglimang taon na ang nakalipas.

“Diyos ko…” mahina niyang sabi. “Siya nga…”

Mabilis niyang binuksan ang pinto ng sasakyan.

“Ma’am, sandali po!” habol ni Nestor mula sa likod.

Pero hindi na siya nakinig.

Mabilis siyang naglakad papunta kay Andre.

Eksaktong paglingon ng binata, bigla siyang natigilan.

Isang estrangherang babae ang nakatayo sa harap niya, maputla, namumula ang mata, at parang gustong umiyak.

“Patawad…” nanginginig ang boses ni Veronica. “Ikaw ba si Andre?”

“Opo…”

Napatingin si Andre kay Liza, halatang naguguluhan.

“Sino po kayo?”

Hindi agad nakasagot si Veronica.

Hindi niya alam kung paano sasabihin.

Hindi niya alam kung paano sisimulan.

Labinglimang taon niyang hinanap ang batang ito.

Labinglimang taon niyang pinaniwala ang sarili na patay na ito.

At ngayon, nasa harap na niya.

“Pwede ba kitang makausap?” tanong niya.

“Ma’am, baka po nagkakamali kayo—”

“May kwintas ka ba?” biglang tanong ni Veronica.

Natigilan si Andre.

“Ano po?”

“May kwintas ka bang may letrang A?”

Biglang bumilis ang tibok ng puso niya.

Hindi niya alam kung bakit.

Hindi niya alam kung paano nalaman ng babaeng ito.

“Paano ninyo nalaman ‘yon?”

Nanlaki ang mga mata ni Veronica.

At sa likod nito, namutla si Kagawad Nestor.

Mabilis siyang lumapit.

“Ma’am, baka hindi po ito ang tamang lugar para pag-usapan ‘yan—”

“Tumahimik ka!” sigaw ni Veronica.

Napatingin ang mga tao sa kanila.

“Labinglimang taon mo akong pinaniwala na walang natagpuan! Labinglimang taon mo akong pinaghintay!”

“Ma’am, wala po akong kasalanan!”

“Sinungaling!”

Napatras si Andre.

“Sandali lang po! Hindi ko maintindihan! Sino ba kayo?”

Tumulo ang luha ni Veronica.

“Ako ang lola mo.”

Parang may malakas na sumabog sa loob ng ulo ni Andre.

Hindi siya agad nakagalaw.

Hindi siya agad nakapagsalita.

Napatingin siya kay Liza, pero halatang wala rin itong maintindihan.

“Ano pong… ibig ninyong sabihin?”

“Ang nanay mo…” umiiyak na sabi ni Veronica. “Anak ko siya. Angela ang pangalan niya.”

“Hindi…” mahinang sagot ni Andre. “Wala akong nanay. Iniwan ako.”

“Hindi ka niya iniwan!” sigaw ni Veronica. “Kinuha ka sa kanya!”

Tahimik ang paligid.

Pati ang mga tao sa terminal ng gasolinahan ay nakatingin na sa kanila.

“Hindi ko alam kung sino ang nagsabi sa’yo ng totoo, pero hindi ka iniwan ng nanay mo. Mahal ka niya.”

“Patay na po ang nanay ko?”

Napapikit si Veronica.

“Oo.”

Parang biglang nanghina ang mga tuhod ni Andre.

Naupo siya sa semento.

Lahat ng tanong na matagal na niyang itinatago sa sarili, biglang bumalik.

Sino ako?

Bakit ako iniwan?

Bakit walang naghahanap sa akin?

At ngayon, may babaeng nagsasabing apo siya nito.

“Andre…” mahina ang boses ni Veronica habang lumuluhod sa harap niya. “Sumama ka sa akin. Ipaliwanag ko ang lahat.”

Pero bago pa makasagot si Andre, biglang may malakas na boses mula sa likuran.

“Huwag kang sasama sa kanila!”

Lahat ay napalingon.

Humihingal, pawis na pawis, at halos hindi na makalakad si Salving habang nakatayo sa may pinto ng gasolinahan.

“Ta-Tay?”

Hindi na nakapagsalita si Andre.

“Salving?” gulat na sabi ni Nestor.

Nakita ni Salving si Nestor at agad tumalim ang tingin niya.

“Ikaw.”

Namutla si Nestor.

“Ikaw ang may kasalanan.”

“Anong sinasabi mo?” pilit nitong sagot.

“Akala mo hindi kita nakilala?”

Napatingin si Veronica kay Salving.

“Kilala mo siya?”

“Kilala ko siya,” sagot ni Salving. “Siya ang lalaking nakita ko noong gabing natagpuan ko si Andre.”

Biglang nanigas si Nestor.

“Hindi totoo ‘yan!”

“Labinglimang taon na ang nakalipas, may nakita akong itim na sasakyan sa gilid ng simbahan. May isang lalaking nakatayo sa tabi ng kahon. At bago siya sumakay ulit sa sasakyan, nakita ko ang mukha niya.”

“Hindi ako ‘yon!”

“Sinungaling ka!” sigaw ni Salving.

Napaatras si Nestor.

“Iniwan ninyo ang batang ‘yon sa ulan!”

Biglang napaiyak si Veronica.

“Hindi…” nanginginig niyang sabi habang nakatingin kay Nestor. “Sabihin mong hindi totoo…”

“Ma’am, pinoprotektahan ko lang po kayo noon!”

“Anong ibig mong sabihin?”

Napayuko si Nestor.

“Ang asawa ninyo…”

Biglang tumigil ang mundo para kay Veronica.

“Si Don Emilio po ang nag-utos.”

Parang nawalan ng kulay ang mukha ni Veronica.

“Huwag…” bulong niya.

“Galit siya kay Angela. Ayaw niyang tanggapin ang batang ipinagbubuntis niya. Nang mamatay si Angela sa aksidente…” Napalunok si Nestor. “Pinakuha niya ang sanggol.”

“Hindi…” nanginginig na sabi ni Veronica.

“Pinaniwala niya kayong patay rin ang bata.”

Napahawak si Veronica sa dibdib niya.

Hindi siya makahinga.

“Kasama ka?” tanong ni Salving kay Nestor. “Kasama ka sa gumawa no’n?”

“Hindi ko gustong gawin!” sigaw ni Nestor. “Trabaho ko lang!”

“Trabaho?” galit na galit na si Salving. “Trabaho ang iwan ang sanggol sa ulan?”

Tahimik si Nestor.

At sapat na ang katahimikang iyon.

Unti-unting lumapit si Andre.

“Tinotoo mo?” mahina niyang tanong.

Hindi makatingin sa kanya si Nestor.

“Labinlimang taon…” nanginginig ang boses ni Andre. “Labinglimang taon akong walang alam kung sino ako dahil sa inyo?”

“Hindi ko ginusto—”

“Sino ang may gusto?!” sigaw ni Andre.

Napatahimik ang lahat.

Sa unang pagkakataon, nakita ni Salving ang batang pinalaki niya na galit na galit.

“Akala ko walang naghahanap sa akin,” umiiyak na sabi ni Andre. “Akala ko walang may gusto sa akin!”

“Anak…” lumapit si Veronica.

Pero umatras si Andre.

“Wag po muna.”

Parang sinaksak ang puso ni Veronica.

Napatingin si Andre kay Salving.

“Tay…”

“Anak…”

Lumapit siya rito at niyakap nang mahigpit.

“Pasensya na…” umiiyak na sabi ni Salving. “Pasensya na kung hindi ko sinabi sa’yo.”

“Alam mo?”

Tahimik si Salving.

At sapat na iyon para maintindihan ni Andre.

Dahan-dahan siyang kumalas.

“Alam mo?”

“May nakita akong kwintas sa’yo noon,” sagot ni Salving. “At alam kong hindi ka basta iniwan. Pero natakot ako.”

“Natakot ka sa ano?”

“Na baka kunin ka sa akin.”

Tahimik si Andre.

“Bawat taon, iniisip ko kung sasabihin ko ba sa’yo. Pero habang tumatagal…” Napahikbi si Salving. “Mas lalo kitang minahal bilang anak.”

Napapikit si Andre.

“Hindi ko kayang mawala ka.”

Tumulo ang luha sa mga mata ni Andre.

“Hindi mo naman ako nawala, Tay.”

Pero bago pa sila muling makapagsalita, biglang may malakas na tunog ng gulong.

May isa pang itim na sasakyan ang huminto sa harap ng gasolinahan.

Sabay-sabay silang napalingon.

Mabagal na bumukas ang pinto.

At bumaba mula roon ang isang matandang lalaki na may tungkod, nakaitim, at napakalamig ng tingin.

Si Don Emilio Altamira.

Ang asawa ni Veronica.

At ang lalaking matagal nang gustong manatiling patay sa papel si Andre.

“Aba,” malamig niyang sabi habang nakatingin sa binata. “Buhay ka pala.”

Nanigas si Veronica.

“Emilio…”

“Veronica, sumama ka na sa sasakyan.”

“Huwag mo akong utusan.”

“Hindi mo alam ang ginagawa mo.”

“Hindi? Hindi ko alam?” Nanginginig si Veronica sa galit. “Ikaw ang nagsinungaling sa akin sa loob ng labinglimang taon!”

Tahimik si Don Emilio.

Tapos ay tumingin siya kay Andre.

“Magkano ang gusto mo?”

Natigilan ang lahat.

“Ano po?” mahinang tanong ni Andre.

“Sabihin mo ang halaga. Bibigyan kita ng pera. Bahay. Sasakyan. Paaral. Basta lumayo ka sa pamilya ko.”

Parang sinampal si Veronica.

“Emilio!”

“Hindi siya kabilang dito,” malamig na sagot nito. “Isang batang galing sa lansangan. Ano bang alam niya sa pangalang Altamira?”

Mabilis na humakbang si Salving sa harap ni Andre.

“Mas may dangal pa ang batang ‘yan kaysa sa inyong lahat.”

Napatingin si Don Emilio kay Salving mula ulo hanggang paa.

“At sino ka?”

“Ako ang taong nagpalaki sa batang itinapon ninyo.”

Tahimik ang buong gasolinahan.

At sa unang pagkakataon, si Don Emilio ang napatahimik.

“Kung hindi dahil sa kanya,” dugtong ni Salving, “patay na sana ang apo mo.”

Biglang tumalim ang tingin ni Don Emilio.

“Apo?”

“Oo,” matigas na sagot ni Salving. “At kahit anong gawin mo, hindi mo na mababago ‘yon.”

Mabagal na ngumiti si Don Emilio.

Pero walang init ang ngiting iyon.

“Mag-ingat ka sa sinasabi mo.”

“Hindi ako natatakot sa’yo.”

“Dapat matakot ka.”

At sa paraan ng pagkakasabi niya, biglang may kakaibang kaba na pumasok sa dibdib ni Andre.

Parang hindi pa tapos ang lahat.

Parang mas marami pang lihim ang nakabaon.

At habang nakatitig si Don Emilio sa kanya, isa lang ang sigurado ni Andre.

Hindi aksidente ang nangyari sa nanay niya.

At ang gabing iniwan siya sa ulan…

Ay simula pa lang ng mas madilim na katotohanan.