Palihim na umuwi sa Pilipinas ang dalagang balikbayan upang surpresahin ang kaniyang pamilya. Subalit siya pala ang masusurpresa dahil sa nalaman. Magandang araw sa inyo mga kaserye. Ngayon ay buklatin natin ang panibagong pahina na naglalaman ng paksang puhunan ang puso. Tapos ang limang taong pagtatrabaho bilang nurse sa Canada, lihim na nagplano si Claris na umuwi ng Pilipinas.

Matagal na niyang pinangarap ang sandaling makita muli ang kanyang pamilya. Kaya’t hindi niya ipinaalam ang pagbabalik upang surpresahin sila. Sa mga gabing bago ang kaniyang pag-uwi, iniisip niya kung gaano kasaya ang magiging reaksyon ng mga magulang at kapatid at kung paano niya sasabihin na may sapat na siyang ipon para magtayo ng negosyo.

Tahimik ang gabi sa maliit na apartment ni Claris sa Toronto. sa labas. Maririnig ang mahihinang huni ng hangin na dumadaan sa pagitan ng mga gusali at ang kaluskos ng niebee sa bangketa. Nasa harap siya ng kanyang mesa hawak-hawak ang isang maliit na kalendaryo. Bilog na ang petsang nakatakda para sa kanyang pag-uwi. Isang linggo mula ngayon. Isang linggo na lang.

Bulong niya sa sarili. napapangiti habang tumitingin sa kalendaryo. Napahawak siya sa dibdib. Ramdam ang mabilis na tibok ng puso. Pinikit niya ang mga mata at iniisip kung paano niya maririnig ang sigaw ng kanyang ina kapag nakita siya sa pintuan. Lihim siyang natuwa sa ideya na baka mapatili ang mga kapatid.

Baka pati ang ama ay mapaluha. Matagal na niyang inasam ang sandaling iyon. Tumunog ang kanyang cellphone. Mabilis niyang kinuha at nakita ang pangalan ng kanyang kaibigang si Maribelle sa screen. “Hello, Bells.” sagot niya habang nakasandal sa upuan. “Clari, kumusta? Nabalitaan ko may bakasyon ka raw.” Masayang tanong ni Maribelle. Hmm. Oo.

Pero huwag mo munang ipagsasabi. Gusto ko kasing surpresahin sila mama. Wow. Sigurado ako maiiyak yon. Limang taon ka ring hindi umuwi. Ano? Tumawa si Claris pero may halong lungkot. Oo nga eh. Minsan nga naiisip ko baka marami n nagbago sa kanila. Pero sana sana pareho pa rin sila Bells. Tahimik na nagtagal ang kanilang usapan.

Ikinuwento ni Claris kung paano niya pinlano ang lahat mula sa pagbili ng ticket hanggang sa pagbabalot ng mga pasalubong. Isang malaking maleta ang nakabukas sa gilid ng kama. puno ng mga tsokolate, canned goods, mga damit at laruan para sa kanyang mga pamangkin. Habang kausap ang kaibigan, bumalik sa isip ni Claris ang mga gabing uhaw siya sa kwento ng pamilya.

Kapag off duty, mag-isa lamang siya sa maliit na silid, nagtitimpla ng mainit na kape at nakatingin sa labas. iniisip kung ano kaya ang ginagawa ng mga mahal niya sa buhay sa Pilipinas. Minsan bells, iniisip ko kung alam lang nila kung gaano ko sila ka-miss, baka umuwi na ako noon pa. Pero kailangan ko ring mag-ipon para sa kanila.

Malumanay niyang sabi. Hindi ka nagkamali sa desisyon, Claris. Sagot ni Maribelle. Sa totoo langib ako sao ang dami mong tiniis para lang sa pamilya mo. Napangiti siya pero sa loob-loob niya may kakaibang kaba. Sa isip niya malinaw na malinaw ang plano. Pag-uwi niya uupo sila sa hapag. bubuksan niya ang envelope na naglalaman ng bank documents at sasabihin sa magulang na handa na siyang magtayo ng negosyo sa bayan.

Isang negosyo na magiging simula ng mas maginhawang buhay para sa kanila. Pagkatapos ng tawag, umupo siya sa gilid ng kama at marahang hinaplos ang zipper ng maleta. Isa-isa niyang inayos ang mga pasalubong may para sa ina, para sa Ama at para sa bawat kapatid. Lahat ng ito ay pinaghirapan niya mula sa mahabang oras sa ospital.

Mga gabing walang tulog, mga pasyenteng inalagaan na parang pamilya na rin niya. Nang matapos tumingin siya sa salamin. Mapapansin na may bahagyang pagbabago sa kanyang mukha. Hindi natulad ng dalagang umalis limang taon na ang nakalilipas. Mas determinado, mas matatag. Ngunit sa likod ng matapang na anyo, nananatili ang pusong sabik sa yakap ng pamilya.

Sa mga sumunod na gabi bago ang kanyang biyahe, paulit-ulit niyang iniisip ang araw ng kaniyang pag-uwi. Madalas niyang isulat sa maliit na notebook ang mga bagay na nais niyang gawin kapag nakarating na siya. Yakapin si mama at papa ng mahigpit. Dalhin sila sa paborito nilang karenderya sa bayan. Sabihing hindi na sila kailangang mag-alala sa pera.

Minsan ay tinatawanan niya ang sarili iniisip kung paano kung magulat sila ng sobra’t mapaiyak sa harap ng kapitbahay. Pero para kay Claris, mas gusto niyang makita ang tunay na reaksyon kaysa marinig lamang sa tawag. Isang gabi habang nakaupo sa sofa, nagpadala siya ng mensahe sa kapatid niyang bunso. Kumusta ka na? Kumusta sila mama at papa? Mabilis itong nag-reply. Okay naman kami.

Busy lang sila sa araw-araw. Miss ka na namin. Napangiti siya sa simpleng sagot. Ngunit hindi niya itinuloy ang tanong tungkol sa kabuhayan ng pamilya. Sa isip niya, kapag umuwi na siya, doon na lang niya malalaman ang lahat. Lumipas ang mga araw at mas lalong naging malinaw ang larawan ng pagbabalik sa kanyang isipan.

sa trabaho hindi niya maiwasang ngumiti habang nag-aalaga ng pasyente. Iniisip na ilang shift na lang at makakauwi na siya. Kapag tinatanong ng mga kasamahan kung bakit magaan ang kanyang pakiramdam, simpleng sagot lang ang ibinibigay niya. Baka lang kasi kailangan ko ng konting break.

Ngunit sa kanyang puso alam niyang higit pa sa break ang rason. Isa itong pagbabalik na puno ng pagmamahal, sakripisyo at pangako na hindi na muli niyang hahayaang lumayo ng ganoon katagal. Sa huling gabi bago ang flight, nakaupo siya sa gilid ng kama nakatitig sa bintana. Sa labas, maliliit na patak ng niebe ang dahan-dahang bumabagsak para bang may sariling ritmo.

Humikab siya pero hindi makatulog. Paulit-ulit ang tanong sa kanyang isip. Ano kaya ang itsura ng mukha ni mama pag nakita niya ako? Ano kaya ang sasabihin ni papa? Nang tuluyan na siyang mahiga, mahigpit niyang niyakap ang maliit na larawan ng pamilya na nasa kanyang bedside table. At bago tuluyang pumikit, isang bagay lang ang malinaw sa kanya.

Malapit na ang araw na iyon habang nag-iimpek. Bumalik sa ala-ala ni Claris ang mga panahong mag-isa siyang nagsikap sa ibang bansa. Naalala niya ang hirap ng pag-a-adjust ang mga gabing uhaw sa yakap ng pamilya at ang bawat padalang pera na halos wala ng matira para sa sarili. Sa kabila ng lahat, ang pag-ibig sa pamilya ang nagpatag sa kanya.

Maingat na isinasalansa ni Claris ang mga pasalubong sa kanyang maleta. Tsokolate, cafe, mga delata, ilang pirasong branded na damit para sa mga kapatid. Habang maingat niyang inilalagay ang bawat item, tila bawat galaw ay may kasamang ala-ala. Huminto siya sandali at napatingin sa isang pirasong scarf na nakapatong sa kama.

Puting may guhit na kulay asul. Hindi ito mamahalin ngunit may kasaysayan para sa kanya. Nakuha niya ito sa unang taglamig niya sa Canada. Mula sa isang kasamahang Pilipina na naawa sa kanya nang makita siyang nanginginig sa bus stop, walang maayos na panlamig. Napangiti siya ngunit may halong lungkot. Grabe rin yung unang taon ko doon.

Bulong niya sa sarili. Noong unang buwan sa ibang bansa, halos araw-araw siyang umiiyak sa gabi. Sanay siya sa init ng Pilipinas sa maingay na kapitbahay sa amoy ng bagong lutong sinangag tuwing umaga. Ngunit sa Canada, madalas ay katahimikan ang bumabalot sa gabi at ang tanging ingay ay ang humuhuning hangin sa labas.

Habang tinutupi niya ang ilang damit, bumalik sa ala-ala niya ang gabing iyon na halos sumuko na siya. Pagod mula sa magdamagang shift sa ospital. Nakaupo siya sa maliit na kusina, hawak ang cellphone at tinitingnan ang larawan ng pamilya. Tinawagan niya si mama ngunit hindi nasagot dahil madaling araw sa Pilipinas. Doon niya naramdaman ang bigat ng pagiging mag-isa.

Bakit ko ba to pinasok? Naitanong niya noon sa sarili habang pinupunasan ang mga luha. Ngunit sa tuwing naiisip niyang umaasa ang pamilya sa kanya, nabubuhayan siya ng loob. Sa mga sumunod na buwan, unti-unti niya ang natutunang sanayin ang sarili. Nakipagkaibigan siya sa ilang kapwa Pilipino at natutong magluto ng mga pagkaing Pinoy para maibsan ang homesickness, adobo, sinigang at kahit simpleng pritong tuyo.

Isinilid niya sa isang ziplock bag ang ilang imported na kape. Naalala ang mga gabing nag-overtime siya para makadagdag sa padala. Minsan halos wala na siyang natira para sa sarili. Ngunit kapag naaalala niyang may mabibili ng gatas si mama o may baon na si bunso sa eskwela, nawawala ang pagod. Tumunog ang kanyang cellphone. Mensahe mula sa kasamahan sa ospital.

Uy, Claris, sure ka ba talaga na uuwi ka ng walang paalam sa pamilya? Paano kong magulat sila ng sobra?” Napangiti siya habang nagta-type ng sagot, “Mas gusto kong makita ang totoong reakson nila. Kahit siguro mapaiyak sila, okay lang. Basta makita ko lang sila.” Pagkababa ng cellphone, naupo siya sa gilid ng kama.

Napatingin siya sa dingding kung saan nakapa-skill ang maliit na cockpard na puno ng lumang resibo, sticky notes at mga litrato. Isa sa mga litrato ay kuha sa isang Christmas party sa ospital kasama ang ibang Pinoy nurses. Sa likod nito ay nakasulat laban para sa pamilya. Habang pinagmamasdan niya iyon, naramdaman niya kung gaano siya nagbago.

Dati mabilis siyang panghinaan ng loob. Pero sa limang taong nakalipas, natutunan niyang maging matatag. Nasanay siyang magtrabaho ng mahaba at magpuyat at tanggapin ang hirap kapalit ng magandang kinabukasan para sa mga mahal niya. Kinuha niya ang isang maliit na sobre mula sa droga. Nasa loob nito ang bank statement na matagal niyang itinabi patunay ng ipon na pinaghirapan niya. Hawak iyon.

Naisip niya ang sandaling ihaharap niya ito sa kanyang mga magulang. “Ma pa, hindi na kayo maghihirap.” bulong niya halos mahulog ang luha habang nilalagay niya sa maleta. ang natitirang gamit. Pumasok sa isip niya ang lahat ng sakripisyo. Hindi lamang iyon tungkol sa pera kundi pati sa oras na nawala.

Mga kaarawan, pasko, bagong taon. Lahat ay isinakripisyo niya para makapag-ipon. Sa gitna ng katahimikan ng gabi, napatingin siya sa relo. Malapit na ang araw ng kanyang flight. Kakaibang saya at kaba ang naramdaman niya. Sa sarili niya, malinaw ang pangako. Kapag nakauwi na siya, gagawin niyang mas magaan ang buhay ng pamilya.

At sa bawat selyadong bulsa ng kanyang maleta, naroon ang buod ng lahat ng kanyang paghihirap at pagmamahal. Bago umalis, nagpaalam siya sa ilang kaibigan sa Canada. Hindi niya sinabi ang tunay na rason ng kanyang pag-uwi. Tanging magbabakasyon lang ang kanyang sagot. Ngunit lihim siyang nagpakumbins huwag ipaalam sa pamilya ang pagbabalik upang maging ganap ang surpresa.

Maaga pa lang ay nagising na si Claris. Sa kalendaryo sa kusina, nakabilog na ang betsa ng kanyang flight. Tatlong araw na lang. Habang nagtitimpla siya ng kape, nag-check siya ng mga mensahe sa telepono. May mga paanyaya mula sa mga kaibigan na gusto siyang makita bago siya umalis. “Hindi pwedeng hindi ko sila makita.

” bulong niya sa sarili habang nilalagok ang mainit na kape. Unang tumawag si Daniel, ang matalik niyang kaibigan mula pa noong training days nila sa ospital. “Claris, narinig ko sa iba. Uuwi ka raw. Hindi mo man lang kami ini-inform.” Biro ni Daniel. Halata sa boses ang pagkadismaya ngunit may halong tuwa. “Naku, Dan, sorry.

Hindi naman biglaan pero gusto ko sanang simple lang ang pag-alis ko rito. Alam mo naman ayoko masyado ng maraming eksena. Sagot niya habang inaayos ang buhok sa salamin. Kailan ka aalis? Tanong ni Daniel. Sa makalawa. Ha? Ang bilis naman. O sige kailangan nating magkita bago ka umalis. Ipagluluto kita ng paborito mong adobo. Annie Daniel na agad nagplano ng maliit na salo-salo.

Kinabukasan, dumiretso si Claris sa apartment ni Daniel pagkatapos ng shift. Nandoon na rin sina Maribel at June, mga kaibigan niyang parang pamilya na rin sa kanya. Sa maliit na hapag may nakahain na adobo, pansit at mango float. “Oh, ayan ha!” sabi ni Daniel habang inilalapag ang huling mangkok ng kanin. “Para kang nagpaalam na forever. Ewan ko ba sa’yo.

” Napatawa si Claris. “Hindi naman forever. Magbabakasyon lang ako sa Pilipinas.” Napatingin si Maribelle. Kunot noo. Magbabakasyon? Claris, limang taon ka ang hindi umuwi. Siguradong malaking balita ito sa pamilya mo. Hindi mo pa sinasabi. Umiling si Claris sabay ngiti. Hindi surprise dapat.

Kaya please, kahit anong mangyari huwag niyong sasabihin sa kanila. Gusto kong makita ang reaksyon nila sa mismong araw. Nagkatinginan ang tatlo saka sabay-sabay na sumang-ayon. Okay. Secret to. Sabi ni Jun. Itinaas ang baso ng soft drinks na parang nanunumpa. Habang kumakain naging mas personal ang usapan. Ikinuwento ni Claris ang plano niyang negosyo sa Pilipinas at kung paano niya gustong makasama ang pamilya pagkatapos ng maraming taon.

Hindi niya binanggit ang tungkol sa hirap na naririnig niya mula sa ilang kakilala dahil hindi pa iyon ang tamang oras. “Alam mo proud kami say’yo.” Sabi ni Maribelle. seryoso ang tono. Ang dami mong tiniis dito. Sulit lahat ng pagod mo pag nakita mo na sila. Ngumiti si Claris ngunit hindi nagsalita. Sa loob-loob niya, ramdam niya ang bigat at saya sa parehong oras.

Bigat dahil alam niyang maraming taon din siyang nawala sa tabi nila. At saya dahil malapit na niyang matupad ang pangarap. na muli silang makasama. Pagkatapos ng salo-salo, nagpunta sila sa paborito nilang coffee shop. Doon nagkwentuhan sila tungkol sa mga nakakatawang karanasan sa trabaho, mga pasyenteng hindi malilimutan at mga gabing sabay-sabay silang nag-overtime.

Sigurado ako, biro ni Daniel habang humihigop ng kape. Pag-uwi mo, malulusaw ang puso ng pamilya mo. Maghanda ka na sa luha. Napatawa si Claris pero sa puso niya mas lalo siyang na-excite sa nalalapit na pagkikita. Pagsapit ng hating gabi, nagpaalam na siya sa mga kaibigan. Sa labas ng coffee shop, malamig ang hangin at may ilang patak ng ulan na bumabagsak.

Nagyapan sila ng mahigpit. “Magi-ingat ka, Claris!” sabi ni Maribelle. At huwag mong kalimutan na nandito lang kami para sa’yo kahit anong mangyari.” “Oo naman.” Sagot ni Claris. Pagbalik ko, ako naman ang taya sa kape. Pag-uwi niya sa apartment, humiga siya sa kama. Ramdam pa rin ang init ng yakap ng mga kaibigan.

Sa kabila ng lamig sa labas, may kakaibang init sa kanyang puso. Ang init ng pagkakaibigang nagsilbing pamilya niya sa ibang bayan. At habang pinipikit niya ang mga mata, bumalik ang kanyang isip sa pinakamahalagang bahagi ng kanyang plano. Ang surpresa para sa pamilya. Walang makakaalam hindi sa Pilipinas at hindi rito sa Canada maliban sa iilang taong alam niyang hindi siya bibiguin sa lihim na ito.

Dumating ang araw ng kanyang flight. Sa eroplano, abot langit ang pananabik ni Claris habang iniisip ang magiging reaksyon ng pamilya. Panay ang tingin niya sa relo. Sabik na sabik sa bawat minuto na lumilipas. Nakahalukipkip si Claris habang nakaupo sa kanyang assigned seat malapit sa bintana ng eroplano. Sa bawat pag-ikot ng second hand sa kanyang relo, parang mas bumibilis ang tibok ng kanyang puso.

Ilang oras na lang bulong niya sa sarili. kasabay ng mahinangiti na hindi niya mapigilan. Sa labas ng maliit na bintana, kita niya ang liwanag mula sa runway lights. Nagsimula ng umusad ang eroplano. Ang ingay ng makina ay tila nagsisilbing kumpass sa simula ng pinakaaasam-asam niyang paglalakbay pabalik sa lupang sinilangan.

Excuse me. First time mo bang umuwi sa Pilipinas? Tanong ng isang babae sa tabi niya. Isang mukhang kababayan din na may bitbit na maliit na bag sa kandungan. Napalingon si Claris at ngumiti. Hindi naman. Pero matagal-tagal din mula nung huli. Halos pitong taon na. Ah kaya pala halata sa mukha mo na parang may halo ng kaba at saya.

Sagot ng babae habang inaayos ang pagkakaupo. Ako nga pala si Maribelle. Claris. Sagot niya sabay abot ng kamay. Pitong taon. Grabe siguradong miss na miss ka na ng pamilya mo. Napayuko si Claris sandali bago sumagot. Oo. Pero hindi nila alam na pauwi ako. Gusto ko silang surpresahin talaga. Ay siguradong mai sila sa tuwa.

Tawa ni Maribelle sabay tapik sa braso niya. Alam mo ginawa ko rin yan dati. Nung umuwi ako galing Dubai halos magwala sa saya ang nanay ko. Ngumiti si Claris pero sa loob-loob niya ay ramdam ang halo-halong emosyon. Tuwa, kaba at bahagyang takot. iniisip niya kung paano tatanggapin ng pamilya ang kanyang biglaang pagdating.

Lumipas ang ilang minuto at marahan ng umangat ang eroplano mula sa lupa. Sa pag-angat nito, naramdaman din ni Claris ang pag-angat ng kanyang damdamin. Sa isip-isip niya, ito na ang simula ng pagbabalik na matagal niyang pinangarap. Habang lumilipad na ang eroplano sa ibabaw ng mga ulap, kinuha niya mula sa bag ang maliit na sobre.

Nandoon ang ilang lumang larawan ng pamilya, mga kuha noong bata pa siya. Noong kasya pa silang lahat sa iisang frame na puno ng tawa. Isa-isa niyang tinitigan ang mga larawan. Nandoon ang mukha ng kanyang ama na puno ng determinasyon. Ang kanyang ina na may bitbit na ngiti kahit sa kabila ng pagod. At ang mga kapatid na noon ay maliliit pa pero ngayon ay tiyak na malalaki na.

“Mismo na sila no?” biglang tanong ni Maribelle na napansin ang hawak niyang mga larawan. Oo, sobra. Minsan nga iniisip ko kung paano ko kinaya ang mga taong lumipas na wala ako sa tabi nila. Tahimik silang pareho sandali habang ang ingay ng makina ng eroplano at ang bahagyang pag-alog nito ay nagsilbing musika sa kanilang biyahe.

Pagkalipas ng ilang oras, sinimulan na ng flight attendance. ang pamimigay ng pagkain. Tinanggap ni Claris ang kanyang meal tray at pasimpleng tumingin sa oras. Isa, dalawa, tatlong oras na lang. Bulong niya habang kumakain. Hindi maiwasan ni Claris na balikan sa isip ang mga bagay na maaaring nagbago sa Pilipinas.

Paano kaya ang bahay namin ngayon? Nandoon pa rin kaya yung lumang duyan sa bakuran at si mama. Nagbabago kaya ang paraan niya ng pagtawa. Maraming tanong ang umiikot sa kanyang isipan pero alam niyang malapit na niyang makuha ang mga sagot. Matapos ang pagkain, dumilim na ang loob ng eroplano. Pinatay ang ilang ilaw at karamihan sa mga pasahero ay nagsimula ng matulog.

Ngunit si Claris, kahit ipikit ang mata ay hindi mapakali. Kinuha niya muli ang reloh at tiningnan. Dalawang oras at kalahati na lang bulong niya sa sarili kasabay ng malalim na buntong hininga. Narinig niyang nagtanong si Maribelle na bahagyang nakapikit. Hindi ka pa ba antok? Hindi. Sagot ni Claris.

Mas nangingibabaw ang excitement. Ayokong matulog. Gusto kong maramdaman ang bawat minuto ng pag-uwi ko. Tumango lang si Maribelle at muling pumikit habang si Claris ay nanatiling nakatitig sa labas ng bintana kung saan tanging mga bituin at ulap ang kanyang nakikita. Ilang sandali pa, kinuha niya mula sa bag ang maliit na notebook.

Doon niya isinulat ang ilang mensahe na balak niyang sabihin sa pamilya kapag nagkita-kita sila. Ngunit matapos magsulat ng ilang linya, napahinto siya at ngumiti. Siguro sapat na ang yakap. Wala ng maraming salita. Lumipas ang oras at nagsimula ng i-ansyo ng piloto na malapit na silang lumapag. Muling bumalik ang liwanag sa loob ng eroplano at naramdaman ni Claris ang biglang pagdami ng enerhiya sa kanyang katawan. “Clari, malapit na tayo.

” Sabi ni Maribelle na ngayo’y gising na at excited din. Ngumiti si Claris at tumango. Oh, konti na lang, konting tiis na lang. Habang nagsisimula ng bumaba ang eroplano, ramdam niya ang bahagyang kirot sa kanyang tainga dahil sa pressure pero mas nangingibabaw ang mabilis na tibok ng kanyang puso. Panginoon, mahina niyang bulong.

Salamat at ito na. Ilang sandali na lang nasa feeling ko na ulit sila. At habang unti-unting lumalapit ang eroplano sa lupa, hawak pa rin niya ang sobre ng mga lumang larawan. Para bang iyon ang tulay ng kanyang nakaraan at kasalukuyan. Sa isip ni Claris, ang bawat segundo ay mahalaga at bawat sandali ng biyahe ay hakbang papalapit sa kanyang pinakamimiting yakap.

Paglapag sa Maynila, hindi na siya nagpasundo sa sinuman. Sumakay siya ng bus papunta sa kanilang probinsya. Sa bawat kilometro, napapansin niyang may mga pagbabago na sabayan, may mga bagong gusali pero may mga lugar ding tila mas naghihirap kaysa dati. Sa bawat pag-ikot ng gulong ng bus, ramdam ni Claris ang mabigat na halo ng pananabik at kaba.

Malamig ang aircon sa loob ngunit tila pinapawisan pa rin ang kanyang mga palad habang mahigpit na nakakapit sa bag na nakapatong sa kanyang hita. Hindi niya alam kung dahil ba ito sa matagal na niyang minimiting pagbabalik o sa kung anong uri ng pagbabago ang sasalubong sa kanya. Sa kaliwang bahagi ng bintana, dumaraan ang mga gusaling bago ang pintura mataas at tila lumalaki pa ang bilang.

May mga coffee shop, fast food chain at malalaking billboard na hindi niya nakita noong huli siyang nandito. Ngunit sa bandang kanan, may mga lumang bahay na tila mas nanguluntoy na. May mga dingding na kupas at bubong na halos butas-butas. Napakunot ang kanyang noo. Parang lumaki ang agwat ng may kaya at mahirap. Bulong niya sa sarili.

Sa likod niya may dalawang lalaking nag-uusap. Hindi man niya kilala pero malinaw ang usapan nilang pumapasok sa kanyang pandinig. Tol, dati palayan pa yan ba ngayon puro warehouse na sabi ng isa. Oo, pati yung sa may kanto ginawang terminal. Wala na yung mga puno roon. Tugon ng isa pa. Napangiti si Claris ng bahagya. Pareho sila ng obserbasyon pero kasabay ng ngiti ay may kirot.

Tandaan ng pagbabagong hindi lahat ay maganda. Maya-maya dumaan ang bus sa isang bahagi ng bayan na halos hindi na niya makilala. May mga makukulay na mural sa dingding pero sa ibaba nito may mga batang nakaupo sa gilid ng kalsada. Marurumi ang mga paa at tila naglalaro gamit ang sirang gulong.

Bumuntong hininga si Claris. Hindi niya maiwasang ikumpara sa mga nakaraang ala-ala. Noong bata pa siya, sa tuwing babalik sila ng pamilya mula Maynila, lagi niyang inaabangan ang mga palayan at ilog. May mga bata noon na naglalaro sa tubig, naghahabulan sa bukid o tumatakbo para sumalubong sa mga dumadaang sasakyan. Ngayon ang mga eksenang iyon ay tila nabura na napalitan ng makukulay pero bakanteng lote at mga kalsadang puno ng truck.

Lumipat siya ng tingin sa harapan ng bus kung saan may isang matandang babae na katabi ang basket na puno ng prutas. Napansin nitong nakatingin siya at ngumiti. Galing ka rin ba sa malayo, hija? Tanong ng babae. Opo. Galing po akong ibang bansa. Magalang na sagot ni Claris. Ah, kaya pala. Alam mo marami ng nagbago dito. Hindi mo na halos makikilala.

Sabi ng babae habang bahagyang umiling. Napangiti si Claris. Napansin ko nga po may mga bagong gusali pero parang mas maraming nahihirapan. Tumango ang matanda. Ganun talaga hija. Yung kaunlaran parang kalabaw sa putikan. May umaangat pero may natitigil din sa likod nila. Narinig niya ang konduktor na sumisigaw.

Bayan! Bayan na po sa mga pahabababa. Pakihanda na po ang bayad.” Bumalik ang tingin ni Claris sa bintana. Papasok na sila sa kabiserang bayan bago dumiretso sa kanilang probinsya. Dito mas malinaw ang contrast. Isang bagong tayong mall sa kaliwa at isang lumang palengke sa kanan na halos magibana. May mga lumang tindero-tinderang patuloy sa pagtitinda ng gulay at isda.

Pero kapansin-pansin ang kaunting mamimili. Sa unahan ng bus, may batang babae na tila hindi sanay sa biyahe. Nakasandal ito sa balikat ng ina. Halatang antok na antok. Pinagmamasdan nito ni Claris at biglang bumalik sa isip niya ang sarili niyang kabataan kung paano rin siya nakakatulog sa balikat ng kanyang nanay tuwing mahahabang biyahe.

Hindi niya mapigilang mapangiti at mapabuntong hininga. Matagal-tagal din akong nawala. Isip niya. Ano na kaya ang hsura ng bahay namin, Miss?” wika ng konduktor na lumapit sa kanya. “Saan po kayo bababa?” “Sa San Isidro po,” sagot niya. Tumango ang konduktor at sinulat ito sa listahan niya. Matagal-tagal din po yun mula rito pero maganda yung tanawin doon dati ngayon medyo nag-iba na rin.

Napatango si Claris hindi alam kung matatawa o malulungkot sa komento ng konduktor. Habang papalayo sila sa kabisera, unti-unting nababawasan ang mga malalaking gusali. Pumapalit ang mga bukirin pero halata na rin ang pagbabago. Mas kaunti ang tanim, may mga bakanteng lupa at may ilang lupang ginawang imbakan ng gamit.

Sa tabi niya, isang lalaki ang biglang nagsalita. “Miss, first time mo bang bumalik dito?” Napalingon siya. Naka-smile ang lalaki, mga nasa 30 ang edad. Matagal-tagal din po akong hindi nakauwi. Sagot niya, “Gan ba? Magugulat ka na lang.” Yung iba umunlad pero ‘yung iba halos hindi na makabangon. Sabi nito habang umiling. Pero ganun talaga.

Ganun ang buhay sa probinsya ngayon. Napatingin si Claris muli sa labas ng bintana. Sa di kalayuan, may makikitang mga lumang bahay na pinapalibutan ng mataas na damo. Isang batang lalaki ang nakatayo sa gilid ng kalsada, nakatambay at tila walang ginagawa. Tumingin ito sa dumada ang bus at agad na nagbaling ng tingin, may kurot sa puso ni Claris.

Naisip niya, “Sana may magawa ako para sa ganitong mga bata. Ang biyahe ay tila mas humahaba habang lumalalim ang iniisip niya. Sa bawat kilometro, ang tanawin ay parang pinaghalong ala-ala at realidad. May mga pamilyar na kanto pero halos hindi na niya makilala ang paligid sa bawat pagpagtaas ng bus sa mga lumang tulay.

Ramdam niya ang malapit ng pagtatapos ng kanyang paglalakbay. Pero kasabay nito naroon din ang kaba. Ano na kaya ang naghihintay sa akin sa San Isidro? At sa mga huling kilometro ng biyahe habang ang bus ay pumapasok na sa mas makipot na daan, napansin niya na mas dumadami ang mga lumang bahay kaysa bagong gusali. May ilang lugar na tila naiwan na ng panahon at dito mas malinaw sa kanya na ang pagbabalik ay hindi lang tungkol sa pagdating kundi pati na rin sa muling pagkilala sa mga lugar at taong minsang iniwan mo. Nakababa na si Claris sa bus

at habang papalapit sa kanilang lugar, nakasalubong niya ang dating kapitbahay. Nagtaka siya nang umiwas ito ng tingin at tila hindi masaya sa pagdating niya. Nagdulot ito ng kaunting kaba sa kanya ngunit pinili niyang ipagpatuloy ang biyahe at huwag muna magtanong. Tahimik ang kalsadang tinatahak ni Claris.

Ang dating maingay na kapitbahayan na puno ng sigawan ng mga bata at tawanan ng mga matatanda ay tila nagbago. May ilang bahay na bago at may pintura ngunit marami rin ang halatang napabayaan. Gupas na ang dingding at may mga bakod na halos gumuho na. Ang simoy ng hangin ay may halong amoy ng alikabok at usok mula sa malalayong sinusunog na basura.

Habang naglalakad, muli niyang nasilayan ang ilang pamilyar na mukha. Karamihan ay nagkukunwaring abala. biglang titingin sa ibang direksyon o kaya’y magmamadaling pumasok sa kani-kanilang bahay. Bakit parang iba ang tingin nila sa akin? Tanong niya sa sarili habang pinipigilan ng kabang unti-unting gumagapang sa kanyang dibdib.

Hindi niya maiwasang balikan sa isip ang pagkikita niya sa dating kapitbahay kanina lang. Si Aling Berta Iyon. Nakilalang madaldal at laging may balita tungkol sa lahat ng tao sa baryo. Noon, tuwang-tuwa itong salubungin siya tuwing umuuwi mula Maynila para magbakasyon. Pero kanina kahit isang ngiti ay walang naibigay at mas lalo pa nitong tinakpan ng mukha na para bang ayaw siyang makilala.

Siguro busy lang sila o baka may iniisip lang. Mahina niyang bulong sa sarili. Pilit na binabawasan ang bigat na bumabalot sa kanyang dibdib. Maya-maya pa, nasalubong niya si Mang Iing matandang nagbebenta ng prutas dati sa tapat ng eskinita. May hawak itong sako ng mangga. Pero nang makita siya bahagyang natigilan ng lalaki.

Sandaling nagtagpo ang kanilang mga mata. “Magandang hapon po, Mang Iing.” Magalang nabati ni Claris sabay ngiti pero imbes na sumagot ng masigla, napakunot ang noon ng matanda at mabilis na ibinaling ang tingin. “Handang hapon!” malamig nitong tugon. Bago tuluyang naglakad palayo, parang tinusok ang puso ni Claris. Hindi niya alam kung siya lang ba ang nag-iisip ng sobra pero ramdam niya may kakaiba.

Hindi iyun simpleng pagod lang o kakulangan sa oras para makipag-usap. May halong iwas at tila. May bahid ng pagkagalit o paghamak. Humigpit ang hawak niya sa strap ng bag habang nagpatuloy sa paglalakad. Mas nararamdaman niyang bumibigat ang bawat hakbang. Sa gilid ng kalsada, nakita niya ang lumang tindahan ni Aling Rosa.

Noon ay lagi siyang binibigyan ng libreng candy kapag dumadaan. Ngayon sarado ang tindahan at sa may gilid naroon si Aling Rosa nakaupo at nagbibilang ng sukli mula sa isang kahon. “Aling Rosa, kumusta po?” Masiglang bati ni Claris. sinusubukang gawing magaan ang tono. Napatingin si Aling Rosa pero imbes na ngumiti, napailing ito at mahina lang ang sinabing, “Hm, ayan ka na pala.

” Walang dagdag na tanong o pagbati at agad nitong itinuloy ang ginagawa. Hindi na nakatiis si Claris. “May problema po ba, Aling Rosa?” maingat niyang tanong. Sandaling nag-angat ng tingin ng matanda tila nag-aalang at sa huli umiling. Wala! Wala. Sige na umuwi ka na. Marami ka sigurong pag-uusapan sa pamilya mo. Bumalik sa dibdib ni Claris Ang kaba pero hindi na siya nag-usisa.

Mamaya na lang. Siguro mas maiintindihan ko kapag nakauwi na ako. Pagdating niya sa kanto bago ang kanilang bahay, tumigil siya sandali. Mula roon, tanaw niya na ang lumang bakuran. May kaunting pagbabago. Ang dating mataas na puno ng mangga ay wala na. napalitan ng isang simpleng kubol na yari sa kahoy at yero.

Ang pader ay may bitak na at tila matagal ng hindi naayos. Habang naglalakad papalapit, narinig niya ang mahihinang bulungan ng dalawang batang babae na nakatayo sa gilid ng kalsada. Hindi niya sila kilala. Baka bagong lipat lang. Ayan siya. Siya ‘yun ba bulong ng isa siya nga yan yung sinasabi nila sagot ng isa pa sabay sulyap kay Claris na tila takot o naiilang napakunot ang noon ni Claris at tumingin sa kanila pero agad silang umalis parang natakot na makausap siya sa puntong iyon mas lalo siyang nagtataka ano bang nangyayari dito huminto Ito si Claris sa

sandali at pinagmasdan ng paligid. Ang dati niyang kinalakihang kanto na noon ay laging puno ng mga bata’t matatanda ay tila nag-iba ng anyo. Noon ang lugar na ito ay buhay na buhay. May mga batang naglalaro ng patintero o tumbang preso sa kalsada habang ang matatanda naman ay nakaupo sa harap ng kanilang mga bahay, nagkakape at nagkukwentuhan.

Ngayon, kakaunti na lang ang mga taong nakatambay at karamihan ay abala sa pagtitinda ng prutas, gulay at kung anu-anong paninda sa gilid ng daan. May ilan ding bakanteng lote na dati ay tirahan ng mga pamilyang kilala niya. Ang mga bakod ay bakbak na at ang mga damo ay mataas na. Para bang matagal ng walang nag-alaga.

Pinagmatdan niya ang isang lumang bahay na halos gumuho na. Naalala niya dito nakatira noon ang mag-asawang Mang Ernesto at Aling Lina na kilala sa kanilang masarap na suman. “Bakit kaya wala na sila dito?” mahina niyang bulong sa sarili. Habang naglalakad, nadaan niya ang isang matandang nagtitinda ng saging sa tabi ng kalsada.

Kilala niya ito. Si Aling Sion, ang dating tindera sa kanto na laging may ngiting sumasalubong sa mga dumadaan. Magandang umaga po, Aling Sion. Pati ni Claris na may pag-aalangan. Napatingin ang matanda. Tila nagulat. Ay Claris, ikaw ba ‘yan? Opo, ako po. Sagot niya na may kaunting ngiti. Kumusta na po kayo? Medyo nagtagal bago sumagot si Aling Sion. Ayos naman.

Ayos na lang. Maikli itong tugon habang patuloy sa pagtali ng mga saging. Matagal ka ring nawala. Akala namin hindi ka nababalik dito. Napatango lang si Claris. Matagal po akong nagtrabaho sa Maynila at sa ibang lugar pero ngayon naisipan kong bumalik. Ang dami ko pong napansin na pagbabago dito. Napatingin si Aling Sion sa paligid.

Oo. Marami na ngaang nagbago. May mga umalis. May mga napilitang magbenta ng lupa. Mahirap na ang buhay dito eh. Ha? Hindi tulad dati. Bakit po? Anong nangyari? Tanong ni Claris halatang nababahala. Bumuntung hininga ang matanda. Mahaba ang kwento. Maraming dahilan. Pero siguro darating din ang oras at malalaman mo ang lahat.

Hindi na nagusisa si Claris. Ramdam niya ang bigat sa boses ng matanda at ayaw niyang magmukhang nanghihimasok. Nagpatuloy siya sa paglalakad at nadaanan ang isang grupo ng kababaihang nag-aayos ng mga paninda sa gilid ng kalsada, may nagbebenta ng isda, may nag-aalok ng basahan at walis, at may isa pang nag-aayos ng mga kind at biskuit sa maliit na mesa.

Kilala niya ang ilan sa kanila pero tila hindi lahat ay masaya sa pagdating niya. May ilan na pasimpleng tumingin at agad umiwas ng tingin para bang may alinlangan na makipag-usap. Naramdaman niya ang kakaibang lamig sa pagtanggap sa kanya kahit pa hindi pa siya nagtatagal sa lugar. “Clari tawag ng isang boses mula sa gilid.

Napalingon siya at nakita ang isa sa mga kaklase niya noong high school. Si Lisa. Lisa, ikaw pala. Masayang bati ni Claris ngunit napansin niya ang tipid na ngiti kausap. Matagal ka ring nawala ah. Akala namin hindi ka na uuwi dito. Sabi ni Laysa habang inaayos ang mga gulay na nakalagay sa BAo. Oo, medyo naging abala sa Maynila.

Pero ngayon, gusto ko munang dito tumira ulit.” tugon ni Claris. “Kumusta na kayo dito? Ang dami kong nakikitang pagbabago.” “Mhm, maraming kwento.” Maikling sagot ni Lisa. “Basta mag-iingat ka lang. Hindi na katulad ng dati ang barangay natin.” Napakunot ang noon ni Claris. Anong ibig mong sabihin? Umiling si Lisa. Saka ko na lang ikwento.

May mga bagay na mas mabuting malaman mo sa tamang oras. Bagamat na lito, pinili ni Claris na huwag magtanong pa. Hindi niya alam kung bakit tila lahat ng tao ay may tinatagong bagay. O bakit parang may mabigat na hangin sa paligid na hindi niya maramdaman noon. Paglakad niya pa, nadaan niya ang isang tindahan na dati ay puno ng tao.

Noon, dito sila bumibili ng kind at yelo sa tuwing mainit ang panahon, ngayon sarado na ito at ang pinto ay tinakpan ng lumang plywood. Sa di kalayuan may isang batang babae na nakaupo sa gilid ng kalsada, hawak. ang isang maliit na basket ng sampagita. “Ate, bili po kayo.” Mahina nitong alok. Lumapit si Claris at binili ang kaunting sampagita.

“Salamat, Iha! Anong pangalan mo?” “Maya po!” sagot ng bata. “Taga rito lang po ako.” Napangiti si Claris at iniabot ang bayad. Higit pa sa presyo ng sampagita. Itago mo na yan para sa’yo. Ngumiti si Maya at mabilis na tumakbo palayo. Ngunit bago itutuluyang makaalis, napansin ni Claris ang maruming damit at payat na katawan ng bata.

Isa pa itong patunay na may nagbago nga sa kabuhayan ng mga tao rito. Habang patuloy sa paglalakad, napansin niya ang bawat yapak na tila mabigat sa kanyang mga paa. Ang kalsada na dati ay puno ng tawanan at sigawan ng mga naglalaro. Ngayon ay tila naging lugar ng pagtitinda at tahimik na kalakalan. May ilang mukha na masaya pa rin sa kabila ng lahat.

Ngunit hindi niya maikakaila na mas marami ang tila may iniindang bigat sa buhay. Huminto siya sandali at nilingon ang pinanggalingan. Nakita niya sina Aling Sion, si Lisa at ang iba pang mga nagtitinda. Lahat ay may kanyakanyang mundo abala sa kani-kanilang ikinabubuhay. Ngunit sa likod ng lahat ng iyon, ramdam niya ang isang tanong na bumabalot sa buong barangay.

Isang tanong na hindi pa sinasagot kanina. Ano ba talaga ang nangyari dito? Bago siya muling magpatuloy, narinig niya ang mahina ngunit malinaw na bulungan mula sa dalawang nag-uusap sa gilid ng daan. “Sya ba ‘yon?” tanong ng isa. “Oo, siya nga.” Bumalik pala siya. Sagot ng isa pa. Sabay iling.

Hindi na niya pinansin iyon. Ngunit tumatak sa isip niya ang tono ng kanilang boses. Hindi ito basta pag-uusisa kundi may halong pag-aalinlangan at tila may nakatagong kahulugan. Muling humakbang si Claris dala ang magkahalong damdamin. Tuwa na muli niyang nasilayan ang lugar. na kinalakihan ngunit may kaba at lungkot sa nakikitang pagbabago.

Hindi pa niya alam ang buong kwento ngunit ramdam niyang malapit na niyang matuklasan ang kasagutan. Sa wakas natanaw na ni Claris ang kanilang bahay. Kupas ang pintura, may butas ang bubong at tila walang ilaw sa loob. Nang kumatok siya, bumungad ang kanyang ama at inaanap pawisan galing sa pagtitinda ng gulay.

Hindi agad siya nakilala ng mga ito. Ngunit nang magtama ang kanilang mga mata, bumuhos ang luha at mahigpit na yakapan ang sumunod. Sa pagkainan, ibinunyag ng mga magulang na matagal na silang naghihirap mula ng mawalan ng trabaho ang Ama at magkasakit ang ina. Hindi nila ito sinabi sa kanya dahil ayaw nilang mag-alala siya habang nasa ibang bansa.

Tahimik na nakikinig si Claris habang unti-unting pumipiga ang puso niya sa bawat salitang lumalabas sa bibig ng kanyang ama. Kahit ang bawat kagat niya sa kanin ay parang walang lasa, pilit niyang tinatanggap ang sitwasyon. Anak, wika ng ama. Pilit pinapawi ang lungkot sa tinig. Huwag ka nang mag-alala. Nakakaraos pa naman kami kahit papaano.

Ayaw lang talaga naming dagdagan pa ang iniisip mo noon. Pero pa, bakit hindi ninyo man lang ako sinulatan? Kahit simpleng mensahe? Mahina niyang tanong. Nanginginig ang tinig. Alam mo kasi na singid ng ina habang maingat na inilalagay ang kutsara sa mesa. Kapag sinabi namin sigurado kaming uuwi ka at ayaw namin yon.

Alam namin may pinipilit ka ring abutin sa buhay mo. Napayo si Claris. Pinipigilang mapahagol. Kung alam ko lang. Sana nakatulong ako kaagad. Lumapit ang Ama at hinaplos ang kaniyang balikat. Anak, hindi pera o tulong ang importante sa amin noon. Ang mahalaga, ligtas ka at maayos ang lagay mo. Pero aaminin ko, mahirap talaga. Kumirot ang dibdib ni Claris habang pinagmamasdan ang mukha ng kanyang mga magulang.

Kita niya ang mas lalong pagdami ng kulubot sa noon ng Ama at ang pangangayat ng ina. Para bang biglang bumilis ang pagtanda ng mga ito sa loob ng ilang taon? Tama. Ano bang nangyari? Paano nagsimula ang lahat?” tanong niya desperadong maintindihan ang buong kwento. Humugot ng malalim na buntong hininga ang ama.

Nung una, okay pa. Pero nang magsara yung pinapasukan ko sa pabrika, wala na akong kita. Sinubukan kong maghanap pero puro kontrata lang. Walang chak na trabaho. Tapos ayun nagkasakit ang nanay mo. Kinailangan kong magbenta ng mga gamit natin para may pambili ng gamot. Sumabat ang ina pilit ng ngumiti kahit nangingilid ang luha.

Hindi na nga kita inabisuhan kasi iniisip ko baka hindi ka makapagtrabaho ng maayos kapag nag-alala ka. At saka kaya ko pa naman noon. Kaya pa naman daw. Marahang ulit ni Claris ngunit may bahid ng pait sa tinig. Pero tingnan ninyo yung bahay. Butas na ang bubong. Halos wala ng pintura at kayo halos na kumakain ng maayos.

Tahimik lang ang mag-asawa. Nakayuko. Ang kanin sa kanilang mga plato ay tila naging mabigat na batong ayaw nilang galawin. Naiyak si Claris. Hawak-hawak ang kutsara. Patawarin ninyo ako. Hindi ko alam na ganito na pala. Habang ako nasa ibang bansa, iniisip ko lang kung paano makakaipon para sa kinabukasan. Pero hindi ko alam na ngayon na pala ang kailangan ninyo.

Marahang tinapik ng ina ang kamay niya. Wala kang kasalanan anak. Lahat tayo may kanya-kanyang laban. Sa amin pinili naming huwag kang damayan sa hirap na ito para makalayo ka sa hirap na pinagdaanan natin noon. Pero ngayon nandito ka na at masaya na kami. Umiling si Claris. Hindi sapat na masaya lang kayo sa pagdating ko. Gusto kong may magawa.

Gusto kong mabawi lahat ng paghihirap ninyo. Agad niyang sinabi na matagal na siyang nag-iipon at balak na niyang magtayo ng negosyo. Pinangako niya sa magulang na hindi na sila maghihirap muli. Sinimulan nilang pag-usapan ang plano, isang maliit na grocery at karenderya sa bayan. Tumulong din ang mga kapatid at ilang kapitbahay sa paghahanda dahil gusto ni Claris ay maayos na ang lahat bago ang pagbubukas ng kanyang negosyo.

Anak, sigurado ka ba dito? Hindi biro ang magtayo ng negosyo. Tanong ng Ama habang nakaupo sila sa maliit na mesa sa sala. Ngumiti si Claris. Pagaman halata ang pagod sa kaniyang mukha. Tay, ilang taon na akong nagtatrabaho sa ibang bansa. Hindi ko lang iniipon para sa sarili ko. Ito talaga ang pangarap ko. Makita kayong hindi na naghihirap makapagbigay ng trabaho rin sa iba.

Sumingit ang ina na nakasandal sa lumang upuan at hawak ang tasa. ng kapeng barako. Kung tutuusin, masaya na kami na nandito ka na. Pero kung iyan ang gusto mo, susuportahan ka namin. Basta mag-iingat ka sa mga taong hindi maganda ang intensyon. Lumapit ang bunso niyang kapatid na siniga na may hawak na papel at lapis. Ate, gusto mo bang tulungan kita sa paggawa ng listahan ng mga kailangan? Marunong na ako mag-compute napangiti si Claris at hinaplos ang buhok ng kapatid.

Sige, ikaw ang magiging official accountant ko. Naging abala ang buong pamilya sa pag-uusap. Nilatag ni Claris ang plano sa harap ng bahay. Gagawin nilang grocery store ang kalahati ng espasyo at sa gilid naman ay itatayo ang maliit na karenderya. Alam niyang magiging malaking tulong ito hindi lang sa pamilya nila kundi pati na rin sa mga kapitbahay na hirap bumyahe papunta sa bayan para makabili.

ng pangunahing pangangailangan. Maganda yan, Claris. Sabi ni Mang Rudy. Kapitbahay nila na dumaan para maghatid ng sako ng kamote. Kung may grocery at karinderya rito, hindi na kami pupunta pa sa bayan. Pwede mo rin akong gawing supplier ng gulay. Aba, mas maganda yan Mang Rudy para mas sariwa ang tinda natin.

Sagot ni Claris habang sinusulat sa notebook ang pangalan nito at contact number. Kinabukasan, maaga silang nagising para maglinis ng bakuran. Tinanggal nila ang mga lumang gamit na nakatambak sa gilid ng bahay. May mga lumang kahoy at yero na pinagplanuhan nilang gamitin muli para makatipid. Dumating ang ilan pang kapitbahay para tumulong. Ang ilan ay nagdala ng walis.

Ang iba ay may dalang pako at martilyo. Claris, dito sa parteng ito, magandang ilagay ang karenderya para may lilim. Mungkahin ng kapitbahay nilang si Aling Puring habang tinuturo ang bahagi ng bahay na malapit sa puno ng mangga. “Maganda nga po yan, Aling Puring.” Sagot ni Claris. Para habang kumakain ang mga tao, may natural na preskong hangin.

Habang nagtatrabaho, ramdam ni Claris ang init ng sikat ng araw ngunit mas nanaig ang saya sa puso niya. Hindi niya akalain na magiging ganito kalaki ang suporta ng kanilang komunidad. Pagkatapos ng paglilinis, dumulog sila sa hapag para kumain ng tanghalian. Simpleng adobong manok at ginisang gulay lang ang ulam. Pero masarap sa pakiramdam dahil sabay-sabay silang kumakain.

May tawanan at kwentuhan. Claris, sabi ng Ama, kung sakaling lumago ang negosyo mo, baka gusto mong dagdagan pa ng bakery. Mahilig ang mga tao rito sa tinapay lalo na sa umaga. Napangiti siya. Tay, unti-unti lang tayo pero maganda rin yang idea. Pwede nating isama sa plano kapag naging maayos ang takbo ng grocery at karenderya.

Kinahapunan, lumuwas si Claris sa bayan kasama si Nika at ang kapatid nilang lalaki na si Mark para mamili ng mga gamit. Bumili sila ng mga estante para sa grocery, lamesa at upuan para sa karenderya at ilang kagamitan sa pagluluto tulad ng malaking kaldero, kawali at rice cooka. “Uy ate, tingnan mo to. May promo sa canned goods.

” Bulong ni Mark habang hawak ang dalawang lata ng sardinas. Naku, sige damihan na natin. Alam mo naman mabilis to maubos. Sagot ni Claris habang nag-aabot ng bayad sa cashier. Pagbalik nila sa bahay, agad silang tumulong sa pag-aayos. nilinis nila ang mga bagong gamit at inilagay sa kani-kanyang pwesto. Ang mga lalaki sa barangay ay nagtulong-tulong sa pag-ayos ng bubong gamit ang mga yero mula sa lumang bahay ni Mang Rudy habang ang mga babae ay naglilinis at nag-aayos sa loob.

Grabe parang bayanihan na ito. Sabi ni Claris habang pinagmamasda ng lahat. Oo nga ate. Sagot ni Nika. Masaya pala kapag maraming tumutulong. Kinabukasan, sinimulan na nilang ayusin ang paninda. Inilagay ni Claris ang mga bigas, asukal at kape sa isang instante. Sa kabilang bahagi naman ay ang mga canned goods, noodles, at condiments.

Sa gilid ay may maliit na rep na paglalagyan ng mga inumin. Claris, pwede ka ring magbenta ng yelo mungkahi ng isang kapitbahay. Maraming bibili lalo na kapag mainit ang panahon. Magandang ideya yan. Sige isasama natin. Sagot niya sa karenderya, sinubukan nilang magluto ng ilan sa mga pagkaing balak nilang i-offer.

May adobong baboy, ginataang gulay. Pritong tilapia. at pansit kanton. Amoy na amoy ang sarap ng luto sa buong paligid at halos lahat ng kapitbahay na dumaan ay napapalingon. Claris, sigurado akong papatokto. Sabi ng ama habang tikim-tikim ng adobo. Salamat tay. Pero gusto ko kahit masarap dapat abot kaya ang presyo para lahat makakain. Tugon niya.

Gabi na nang matapos silang mag-ayos. Napaupo si Claris sa harap ng bahay. Pinagmamasdan ang bagong ayos na lugar. Pakiramdam niya unti-unti ng nabubuo ang pangarap niya at mas lalo siyang ginaganahang magpatuloy. Lumapit ang ina at umupo sa tabi niya. Anak, salamat ha. Hindi lang sa amin kundi sa buong barangay. Alam mo ba kanina si Mang Rudy sabi niya matagal na raw niyang pinapangarap na may tindahan malapit para na sila maglakad ng malayo.

Napangiti si Claris. Nay, kung may maitutulong ako, gagawin ko. Hindi ako uuwi mula sa ibang bansa para lang manahimik dito. Gusto kong may mabago. At doon sa ilalim ng malamlam na ilaw ng lampara, nagpatuloy ang kanilang pag-uusap. Puno ng pag-asa, plano at pangarap na hindi lang para sa kanila. kundi para sa mas marami pang tao sa paligid.

Dumating ang araw ng pagbubukas ng negosyo. Maaga pa lamang ay gising na si Claris. Maingat niyang inayos ang kanyang suot. Isang simpleng puting blouse at maong na pantalon. Ngunit pinaganda ng maliit na pulang bandana na nakatali sa kaniyang leeg. May kaunting kaba sa kanyang dibdib pero mas nangingibabaw ang pananabik. Sa gilid ng kanilang bahay ay nakatayo ang bagong tayong maliit na gusali.

Isang kombinasyon ng grocery at karinderya. Bagam’t hindi kasing laki ng mga tindahan sa bayan, masinop at maaliwalas ito. Ang dingding ay pininturahan ng mapusyw na dilaw at puti at sa labas ay may mga lamesa at bangko para sa mga kakain. Anak, handa na ba lahat? Tanong ni Aling Marites habang nag-aayos ng mga plato at baso sa loob ng karinderya. Opo ma.

Nandito na po yung soft drinks, mga gulay at karne. Nakaluto na rin po ng pansit si Ate Lsa. Tapos si kuya naman ay bumili ng dagdag na silya. Tugon ni Claris habang sinisilip ang paligid. Maya-maya isa-isang dumating ang mga kapitbahay. May ilan na may dalang bulaklak. May nag-abot ng simpleng regalo gaya ng asukal o mantika.

Tanda ng pagbati at suporta. Uy, Claris, ang ganda naman ng tindahan mo. Bati ni Aling Bebang na kilala sa barangay bilang palatawa. Sigurado akong dudumugin yan ng mga tao. Ay naku, kami na ang suki. Salamat po, Aling Bebang. Nakangiting sagot ni Claris. Basta para sa inyo lagi kayong may libreng sabaw kapag kakain dito. Sa isang sulok, napansin niya ang ilang dating kapitbahay na dati itila mahilap sa kanila noong panahong sila’y hirap sa buhay.

Ngayon ay naroon abala sa pagbati at pagbibigay ng magandang salita. Claris, congratulations ha. Bati ng isa si Mang Ton dati bihirang magsalita sa kanila. Pasensya ka na kung noon eh masyadong nakikihalubilo. Alam mo naman minsan mahirap din sa panahon. Ngumiti si Claris at sinabing wala yun Mang Tonyo. Lahat naman tayo may pinagdaraan. Ang mahalaga po ngayon, magkasama-sama tayo.

Habang patuloy ang pagdating ng mga tao, may ilan pang kabataang kapitbahay na tumulong maghatid ng pagkain sa mga mesa. May nag-ayos ng inumin. May nag-aalok ng libreng tikim ng bagong luto nilang lumpiang shanghai. Clariis, may dumating pa pong bigas at itlog. galing kay Mercy. Sigaw ng isa niyang kapatid mula sa likod.

Ilagay niyo na sa loob at siguraduhin nating maayos ang pagkakalagay. Sagot niya habang binabati ang isa pang grupo ng bisita. Sa gitna ng kasiyahan, saglit siyang huminto at tumingin sa paligid. Kita niya ang masayang mukha ng kanyang ina na nagkukwento sa mga kaibigan. Ang kanyang ama na masipag na nag-aasikaso ng mga lamesa at ang mga kapatid na abala ngunit halatang masaya.

Sa loob-loob niya, alam niyang hindi niya ito magagawa ng mag-isa. Habang abala sa pagbati at pagtanggap ng suki. Napangiti si Claris at naisip, “Akala ko ako ang magbibigay ng surpresa. Pero sila pala ang nagturo sa akin kung ano ang tunay na halaga ng sakripisyo at pamilya.” Lumapit si Aling Bebang at nagbiro, “Claris, baka sa sobrang tagumpay mo, hindi mo na kami maalala pag naging milyonarya ka na.

” Tumawa si Claris at sinagot, “Aba, kahit magkapalasyong bahay ako, dito pa rin ako magtuturo sa karenderya at kayo ang una kong iimbitahin.” Nagtawanan ang mga tao. May halong biro, ngunit may katotohanan sa sinabi niya. Hindi siya aalis sa lugar na ito sapagkat dito siya nahubog, dito siya tumibay at dito niya natutunan ang kahulugan ng pagtutulungan.

Maya-maya, nagsimula na ang munting programa na inihandaan ng kanyang mga kapatid. May simpleng ribbon cutting sa harap ng tindahan at pumalakpak ang lahat ng opisyal na itong buksan. Claris, wika ng isa sa kaniyang mga kaibigan. Ang galing mo. Hindi lang dahil nakapagpatayo ka ng negosyo kundi dahil hindi ka nakalimot sa mga tao sa paligid mo.

Salamat, sagot niya. Pero kung tutuusin, sila rin ang dahilan kung bakit ko ito nagawa. Sa hirap at ginhawa, nandiyan ang pamilya at komunidad. Pagkatapos ng programa, nagsimula na ang pagbili ng mga suki. May bumili ng bigas, may bumili ng sardinas at may umorder ng ulam para sa tanghalian. Mabilis na napuno ang mga mesa sa karenderya at halatang natuwa ang mga tao sa pagkain.

Claris, ang sarap ng adobo mo. Sigaw ng isang matandang lalaki mula sa dulo ng lamesa. Siguradong babalik ako dito bukas. Salamat po, Mang Lito. Tugon niya habang pinupunasan ang pawis sa noo. Hindi namalayan ni Claris na halos hapon na pala. Ngunit sa kabila ng pagod, magaan ang kaniyang pakiramdam. Nakita niyang muling nabuo ang pagkakaisa sa kanilang lugar.

Mga dating magkakahiwalay at tahimik lang sa isa’t isa. Ngayo’y nagtutulungan at nagkakasama sa iisang hapag. Bago matapos ang araw, lumapit ang kanyang ama at hinawakan siya sa balikat. Anak, ipinagmamalaki ka namin hindi lang dahil may negosyo ka na kundi dahil pinakita mo sa amin kung paano bumangon ng may dangal at may malasakit.

Niyakap niya ang kanyang ama at sabay silang tumingin sa paligid. Sa mga taong masayang kumakain, nagkukwento at nagtatawanan. Sa kabila ng lahat ng hirap, natutunan niya na ang yaman ay hindi lamang nasusukat sa pera kundi sa pagmamahalan at pagtutulungan. At sa araw na iyon, hindi lang negosyo ang naitatag ni Claris kundi isang tahanan para sa komunidad na minsang dumaan din sa gutom at pagsubok.

Dito ko na nga po isasara ang kabanatang pinamagatang puhunan puso