PAGKATAPOS AKONG G4H4S@*AlN AY PINAGS4S*4KS4*K PA AKO BAGO TULUYANG IWAN

KUYA ED AKO PO SI YASMIN

GABI ng mga sandaling iyon Tahimik kong binabagtas ang kahabaan ng kalsada pauwi sa aming bahay.

Galing kasi ako sa birthday ng friend ko. Ang pinsan ko naman na lalake na kasama ko na nagpunta ay lasing na at hindi na kayang iuwi ang sarili.

Hindi pa uso noon ang cellphone. Rough road din ang kalsada pauwi sa amin at wala pang street light.

Sanay naman na ako dahil halos gabi-gabi ko iyon ginagawa subalit ang gabing iyon ay hindi ko inaakala na may trahed*yang magaganap sa aking buhay.

Tahimik akong naglalakad nang biglang may kung sinong lalake ang huma*wak sa aking kamay.

Sin3nya*san nya ako na huwag main*gay kung ayaw ko daw masak*tan. Pero nagpum!g*las ako.

Nanla*ban ngunit masyado syang mal*akas. Sinun*t0k nya ako sa sik*mura dahilan para manghi*na ako.

Binu*hat nya ako papuntang tal*ahi*ban at doon ay muli nya akong tin*akot. Pinagb*4ntaan na pap4t*ay!n kung
sis!g4w ako.

Doon na nya ako sinimulang h4l@*y!n. Tanging p4g !y4k na lamang ang nagawa ko habang i4@ng*kin nya ako.

Ang akala ko ay tapos na sya pagkat4p*os nya akong b4bu*yin pero nagulat ako ng bigla nyang ila*bas ang isang kuts!l*yo.

“M4a*wa na po kayo.” pilit kong bigkas pero naramdaman ko na lamang sa aking ty4n ang pagb40n ng matulis na b4g4y.

Bumul*w4k ang sari*w4ng du*g0 sa aking bib!g. Nanla*b0 ang aking pan!*ngin. Kit4ng-kita ko kung paano nya ako iwan.

Natagpuan ko na lamang ang sarili ko na gum4g@*p4ng at nasa kals4da na. Eksakto namang may naan!n4g akong ilaw na papar4ting. Magmula doon ay wala na akong matandaan pa.

Nang magising ako ay nasa ospital na ako. Maraming ap*r4to na nakakabit sa aking katawan.

Nalaman ko sa mga magulang ko na naging
kr!ti*kal daw ang kalagayan ko at kamuntikan na akong m4m@*tay.

Milagro daw ang nangyari dahil himalang nakaligtas ako sa bing!t ng kam4*tayan habang ako’y ino0pe*r4han.

Mabuti na lamang daw at may nanakita sa akin at kaagad akong dinala sa ospital. Tinanong nila ako kung namukh*an ko daw ba ang gumawa sa akin ng mas4*ma.

Hindi ako umimik. Gumilid ang mga luha ko. Inuwi nila ako na walang napala ang mga pulis sa pag iimb3st!g4 sa akin.

Pero nang mapanood ko mula sa s0cc0 ang ibang bikt!*ma sa mismong lug4r ay doon na ako naglakas ng loob na magsali*ta.

Opo kuys, isa ako sa naging bikt!m4 ng pangh4*h@l4y na naibalita sa s0cc0 pero hindi ko pinahintulut4ng maint3rview.

Isinalay*say ko ang mukha ng sus*p3k at sa tulong ng pagl4nt@d ko ay nadakip din nila ang sus*p3k.

Ngayon po ay nasa malayo na kaming lugar. Nat4*k0t kasi ang mga magulang ko na baka b4li*kan kami ng kr!min4l.

Kinausap ako ng mga magulang ko na huwag ko na lamang daw itong babanggitin sa iba.

Ginusto ko na rin iyob dahil gusto ko na ring ibaon sa limot ang lahat. Tanging ang mga p3klat na lamang sa aking ty4n ang naging ala-ala ng mas4lim*uot kong nakaraan

# **PAGKATAPOS AKONG G4H4S@*AlN AY PINAGS4S*4KS4*K PA AKO BAGO TULUYANG IWAN**
**(Bahagi 2: Ang Paghahanap ng Hustisya, Ang Daluyong ng Loob)**

Kuya Ed,

Ilang buwan ang lumipas matapos ang pangyayari. Sa pisikal, gumagaling na ako. Ang mga tahi sa aking tiyan ay naninikit na. Pero sa loob, parang bawat araw ay bagong sugat ang bumubukas.

Ang unang pagsubok ay nang ako’y tumestigo sa husgado. Naka-barong ang suspek. Nakangiti pa sa mga kamag-anak niya. Nang titigan niya ako, para bang walang nangyari. Walang pagsisisi sa mga mata niya. Tanging pagmamataas. Doon ko naramdaman muli ang pagkabusabos. Para bang muli niya akong hinubaran sa harap ng lahat.

Ang depensa niya? Ako raw ang nang-akit. Ako raw ang may gusto. Dahil daw gabi na at mag-isa akong naglalakad. Ang damit ko raw ay “nakakapukaw.” Bawat salita nila ay parang tusok sa pusong hindi pa naghihilom.

Nakatitig ako sa hukom. Sa mga hurado. Sa mukha ng lalaking sumira sa buhay ko. At sa isang iglap, naramdaman ko ang tibay na hindi ko akalaing naroroon pa pala sa loob ko. Tumayo ako. Hindi ako umiyak. Tiningnan ko siya nang diretso sa mga mata.

“Ikaw ang may sala,” ang sabi ko, boses kong mahina pero maringal. “At hindi ko kasalanan ang ginawa mo sa akin.”

Nang hatulan siya ng pagkabilanggo, umiyak ang kanyang pamilya. Sumigaw ng “hindi makatarungan!” Pero sa akin, hindi ito tagumpay. Wala akong naramdamang galak. Parang nabunot lang ang tinik na matagal na nakabaon sa aking lalamunan. Nakakahinga na, pero masakit pa rin.

—

Ngunit ang hustisyang hatol ng hukuman ay hindi naging hustisya sa aking pamilya at komunidad.

“Bakit kasi gabi ka na umuwi?”
“Sana may kasama ka.”
“Dapat hindi ka na lang lumaban, baka hindi ka pa sinaksak.”

Mga komentaryong hindi sinasabi nang direkta sa akin, pero naririnig ko. Mula sa mga tsismosa sa tindahan, mula sa malalayong kamag-anak, mula sa mga mata ng ilang kapitbahay na tila ba may dala akong kahihiyan.

Ang pinakamasakit? Nang ang nobyo ko noon—ang lalaking nangakong mamahalin ako sa hirap at ginhawa—ay umurong nang malaman ang buong kwento. “Mahal pa rin kita,” aniya, “pero hindi ko kaya. Ang bigat. At… hindi na pareho.”

Parang muli akong binuhat papunta sa talahiban at tiniwalag ng kutsilyo.

Ang mga magulang ko, na takot na takot para sa akin, ay lalong naging protektado. Parang bulaan ako. Hindi ako pinapalabas mag-isa. Bawat tawag, bawat mensahe, sinusuri. Ang kanilang pagmamahal, na dapat ay lunas, ay minsa’y naging kulungang may mahalumigmig na pader.

Doon ko natanto: ang kutsilyo ng salarin ay tumusok ng isang beses. Ang kutsilyo ng pagdududa, ng paninisi, ng panghuhusga, ay patuloy na pumupukaw sa aking pagkatao araw-araw.

Kaya nang sabihin ng aking Tiya na may lilipatan na kaming lugar, malayo sa bayang iyon, sumang-ayon ako. Parang pagtakas. Oo, pagtakas. Kasi sa totoo lang, Kuya Ed, pagod na ako. Pagod na akong maging “si Yasmin, yung biktima.” Pagod na akong makakita ng mga ngiting nahahaluan ng awa at kuriosidad.

Sa huling gabi namin sa lumang bahay, tumungo ako sa talahiban. Hindi ako natakot. Tiningnan ko ang lugar na naging saksi sa aking impiyerno. At sa gitna ng paglalakbay na iyon, sa ilalim ng buwan, isang bagay ang malinaw sa akin: ang lugar na ito ang may sala, hindi ako. Ang lalaking iyon ang may sala, hindi ako. Ang mga nagdududa ang may problema, hindi ako.

Umalis kami nang umaga. Tumingin ako sa bintana ng sasakyan habang papalayo. Hindi ko nais ipagtapat noon, pero may bahagi sa akin ang naiwan doon—ang bahaging inapi, ang bahaging natakot, ang bahaging naniwalang wala nang saysay ang lahat.

Pero may bahagi ring umalis—ang bahaging lumaban, ang bahaging nagsalita, ang bahaging nakahinga matapos ang lahat.

Papunta kami sa lugar na walang nakakakilala sa amin. Sa lugar na walang nakaaalam ng aking kwento. Doon, sa pagitan ng pagtakas at pag-asa, sinumpa ko sa sarili:

Hindi ako magiging biktima magpakailanman.
Magsisimula ulit ako.
At kahit gaano kagago, maniniwala ulit ako na may mabubuting araw na darating.

Kuya Ed,

Ito na ang huling bahagi ng aking sulat.

Limang taon na ang nakalipas mula nang umalis kami. Limang taon sa bagong lugar na ito—isang bayan malapit sa dagat, kung saan ang simoy ng hangin ay may amoy ng asin at pag-asa.

Sa una, mahirap. Parang halaman na binunot sa lupa at itinanim sa ibang lugar. Nanghihina. Nalanta. Bawat ingay sa gabi ay nagpapapanic attack. Basta-basta na lang ako naiiyak sa mga hindi inaasahang pagkakataon. Ang mga peklat sa aking tiyan, kapag nakikita ko sa salamin, ay hindi lamang pisikal na marka. Parang bubog na tumutusok sa alaala.

Pero dito, walang nakakaalam. Dito, ako ay si Yasmin, lang. Ang bagong salta na tahimik ang ugali. Ang anak ng mag-asawang nagtayo ng maliit na tindahan. Wala nang mga bulong, wala nang mga titig.

Pinilit kong itago ang lahat. Gaya ng pakiusap ng aking mga magulang. Gaya ng desisyon ko. Pero ang totoo, Kuya Ed, ang mga sekretong pumapatay sa atin ay hindi ‘yung mga itinatago, kundi ‘yung mga hindi natin kayang harapin.

Ang pagbabago ay nagsimula sa maliliit na bagay. Sumali ako sa isang book club sa munisipyo. Doon ko nakilala si Elena, isang matandang guro na retirado na. Isang araw, habang nag-uusap kami tungkol sa isang kwentong may tema ng pagsubok, bigla kong naibulong, “Parang hirap na hirap ako sa chapter na ‘to.”

Tiningnan niya ako, hindi sa mga mata, kundi sa kaluluwa. “Minsan,” aniya, “hindi ang kwento ang mahirap intindihin. Ang hirap ay ‘yung dala-dala nating kwento habang binabasa natin ito.”

At doon, sa harap ng babaeng halos hindi ko kakilala, unti-unting bumuhos ang lahat. Hindi ko sinabi ang detalye, pero sinabi ko ang bigat. Ang takot. Ang panghuhusga. Ang pakiramdam na nabali ang aking mundo.

At si Elena, hindi siya naawa. Hindi siya nataranta. Tahimik lang siyang nakikinig. Pagkatapos, hinawakan niya ang aking kamay. “Ang mga sugat,” aniya, “ay hindi palatandaan ng kahinaan. Ito ay patunay na ikaw ay nakalaban, at ikaw ay nabuhay. At ang mga peklat? Ang mga peklat ay katibayan na ang sugat ay naghilom.”

Mula noon, nagbago ang pananaw ko sa aking mga peklat. Hindi na ito simbolo ng kahihiyan at pagiging biktima. Ito ay aking **marka ng paglaya**. Bawat isa ay kwento ng isang hibla na tinahi upang buuin muli ang napunit na bahagi ng aking katawan at pagkatao.

Nag-enrol ako sa kolehiyo. Kumuha ng kursong Social Work. Gusto kong tumulong sa mga tulad ko—ang mga boses na pinatatahimik, ang mga kwentong itinatago sa dilim.

At dito ko nakilala si Marco. Isang volunteer sa women’s shelter kung saan ako nag-oobertaym. Hindi siya nagsalita ng malalim agad. Hindi siya nagmadali. Tanging paggalang at pag-unawa ang kanyang ipinakita. Isang gabi, habang naglalakad kami pauwi, hindi ko alam kung bakit, sinabi ko sa kanya. “May nangyari sa akin noon. May… mga peklat ako.”

Tumigil siya. Tiningnan ako. “Salamat,” ang sabi niya, “sa pagtitiwala sa akin.” At yun lang. Wala nang dagdag. Wala nang tanong. Wala nang pagbabago ng tingin. Sa simpleng pagtanggap na iyon, naramdaman ko na muli ang tunay na pagmamahal—’yung nakikita ka para sa kung sino ka ngayon, at tinatanggap ang iyong nakaraan bilang bahagi ng iyong paglalakbay.

Ngayon, Kuya Ed, ako ay nagtatrabaho sa isang NGO na tumutulong sa mga survivors ng karahasan. Ako ang unang nagtataas ng kamay sa mga forum. Ako ang nagsasalita sa mga paaralan. Hindi ko na ikinukubli ang aking kwento. Ito ay naging aking sandata at awit.

Oo, nasa malayo pa rin kami. At oo, takot pa rin ang aking mga magulang. Pero ipinapakita ko sa kanila, sa pamamagitan ng aking buhay, na ang takot ay hindi hadlang. Ito ay dapat na maging gabay para mag-ingat, hindi para mahinto.

Ang lalaking gumawa sa akin ng masama? Nasa loob pa rin ng kulungan. At sa tuwing naiisip ko siya, wala na akong galit. Wala na akong takot. Mayroon lamang kalayaan. Dahil habang siya ay nakakulong sa piitan, ako ay pinalaya ng aking sariling tapang.

Kaya ito, Kuya Ed, ang aking kwento. Mula sa madilim na talahiban hanggang sa paglalakbay patungo sa liwanag. Mula sa biktima tungo sa survivor. Mula sa survivor tungo sa tagapagligtas ng sarili at, sana, ng iba.

Ang aking mga peklat? Hindi ko na itinago. Minsan, kapag nakikipag-usap ako sa mga batang biktima, ipinapakita ko ang mga ito. “Ito ang tanda,” ang sabi ko, “na kahit gaano kalalim ang sugat, gumagaling ito. At ang naghilom na sugat ay hindi kahinaan. Ito ang pinakamatibay na bahagi ng ating pagkatao.”

Salamat sa pakikinig, Kuya Ed. Ang pagsulat nito ay parang paglalabas ng huling bahagi ng poison sa aking sistema. Ako ay malaya na.

Mahigpit na yakap,