Matapos pumanaw ang aking anak, nagpasya akong makipag-divorce, lisanin ang housing area ng mga sundalo, at bumalik sa aking probinsya upang doon na lamang gugulin ang natitirang bahagi ng aking buhay.

Unang araw, isinulat ko ang divorce papers para pirmahan ng aking asawa.

Ikalimang araw, nag-impake ako ng aking mga gamit at nagpasa ng resignation letter sa trabaho.

Ikapitong araw, sumakay ako sa bus patungong probinsya.

Mula sa sandaling iyon, sa pagitan namin ni Cpl. Juancho Francisco, kami ay naging ganap na magkasing-tuluyan—wala nang balikan.

Pinagalitan ako ni Juancho noon, sabi niya masyado lang daw akong praning. Sabi niya sinat lang daw ang nararamdaman ng bata, kaya naman daw tiisin.

Ngunit nang malaman niyang wala na ang anak namin, parang nabaliw siya at kung saan-saan ako hinahanap.

---

1

Mataas ang lagnat ng anak ko, at hindi na niya kinaya.

Tumawag ako sa kanya habang humahagulgol para humingi ng saklolo, ngunit ang asawa ko noon ay abala sa pagdiriwang ng birthday ng anak ng kanyang ex-girlfriend.

Pagod na pagod ako sa pagbabantay sa tabi ng hospital bed, tinitingnan ang papel na ibinigay ng doktor—ang critical notice—pakiramdam ko ay nahulog ako sa isang madilim na hukay.

Si An-An, habang naghihingalo sa kama, ay pinilit pa ring magsalita sa mahinang boses:

“Nanay, masakit po… mamamatay na po ba ako?”

“Nanay, hindi po ba makakarating si Tatay? Matapang po si Tatay, baka po may misyon kaya hindi siya nakakaabot…”

“Nanay, hindi po galit si An-An kay Tatay. Pangako mo po, huwag ka rin magagalit sa kanya ha?”

Wala akong nagawa kundi higpitan ang hawak sa kamay niya, paulit-ulit na bumubulong: “Darating na ang Tatay, hintay ka lang… malapit na siya…”

Ngunit hanggang sa pumikit ang kanyang mga mata, hindi siya dumating.

Niyakap ko ang maliit at malamig na katawan ng aking anak, nakaupo sa malamig na sahig buong magdamag.

Gusto ko lang siyang iuwi, ihiga sa kanyang maliit na kama, patulugin, at ipagluto ng paborito niyang shrimp dumplings. Umaasa na paggising bukas, magbibiro ulit siya sa akin.

Pero… hindi na kailanman magigising si An-An.

Tatlong araw matapos ang libing, saka lang bumalik si Juancho Francisco—ang lalaking kasama ni Thiessen sa birthday party.

May dala pa siyang plastic ng mga sariwang gulay.

Nang makita niya akong nakaupo sa sala, namamaga at pula ang mga mata, nagulat siya at pagkatapos ay kumunot ang noo:

“Dalawang araw lang akong nahuli ng uwi, bakit ganyan ang hitsura mo? Para kanino ba ‘yan?”

Hindi ako kumibo.

Ang bahay ay nakakabinging tahimik.

Lumingon siya sa paligid, hindi nakita si An-An, kaya nagtanong:

“May lagnat pa ba si An-An? Nasa health center pa ba siya at naka-IV?”

Nang hindi naghihintay ng sagot, dumeretso siya sa kusina. Hindi man lang niya tinapon ang tingin sa larawan ni An-An na may itim na laso na nasa harap ko mismo.

Sinubukan niyang magluto. Sa sampung taon naming pagsasama, ito ang unang pagkakataon na pumasok siya sa kusina. Dati, lagi niyang sinasabi na siya ay isang opisyal, hindi dapat gumagawa ng gawaing pambabae.

Pero ngayon—dahil lang gusto ni Thiessen ng scrambled eggs with tomatoes—handa siyang ibaba ang kanyang pride para magluto. Isang bagay na pitong taon nang pinapangarap ni An-An pero hindi kailanman natupad.

Matapos makasira ng sampung itlog, nakapagluto rin siya. Inilagay niya ito sa isang ceramic jar at maingat na binalot ng tela para manatiling mainit.

Paalis na sana siya nang harangin ko siya.

Inis siyang nagwika: “Ano na naman? Hindi mo ba nakikitang abala ako?”

Wala akong sinabi, iniabot ko lang ang divorce papers na inihanda ko tatlong araw na ang nakakaraan.

Akala niya ay mga dokumento sa trabaho, kaya hindi na niya binasa at basta na lang pinirmahan. Kung binuklat lang niya ang susunod na pahina, makikita sana niya ang salitang “Divorce”.

Pero hindi niya ginawa.

Matapos pumirma, nagdadabog siyang umalis:

“Kapag gumaling na si An-An, pakainin mo siya nang maayos. Anak siya ng isang opisyal pero napakahina, pagtatawanan lang siya ng mga tao.”

Pagkaalis niya, ang bahay ay muling binalot ng katahimikan ng kamatayan.

“An-An, tatlong araw na lang, uuwi na tayo sa probinsya.”

---

2

Nang makaalis na siya, naglakad ako patungo sa main office ng kampo.

Kumatok ako sa pinto ng Chief of Staff at inilapag ang dokumento:

“Ito po ang report para sa divorce namin ni Juancho Francisco. Sana po ay maaprubahan agad ng organisasyon.”

Natigilan ang Chief, ibinaba ang kanyang panulat, at matagal akong tiningnan bago nagsalita:

“Naiintindihan ko ang pighati mo sa pagkawala ng anak niyo. Pero si Cpl. Francisco ay may mahalagang misyon kaya hindi siya nakarating sa libing…”

“Noong ikinasal kayo, lahat sa housing area ay humahanga sa inyo. Bakit naging ganito?”

Tama siya, may mga panahong masaya kami.

Pitong taon na ang nakakaraan, kami ni Juancho ang unang magkasintahan sa kampo na ikinasal. Ang Chief mismo ang nag-officiate, lahat ay nagbigay ng basbas.

Ngunit nang bumalik si Grace—ang kanyang unang pag-ibig—nagbago ang lahat. Ginawa niyang dahilan ang “pag-aalaga,” kaya lagi siyang nasa tabi nito: sabay kumain, sabay sa meeting, pati ang paghatid sa anak nito.

Ngumiti ako nang mapait, gumaralgal ang boses:

“Marahil, sa simula pa lang, ang kasal na ito ay isa nang malaking pagkakamali.”

Bumuntong-hininga ang Chief, pero tinatakan pa rin ang papel. Ang pagsasama namin ay opisyal nang natapos.

---

3

Pauwi na ako nang dumaan ako sa isang tindahan.

Sa display window, nandoon pa rin ang toy car na gustong-gusto ni An-An. Pero noon, hindi pumayag si Juancho na bilhin iyon. Sabi niya: “Ang mga ganyang walang kwentang bagay ay hindi makakatulong sa paglaki ng isang batang lalaki.”

Pero ngayon, sa isang salita lang ni Thiessen, handa siyang gumastos ng kalahating buwang sahod para sa isang Barbie doll.

Pumasok ako sa tindahan at itinuro ang laruan.

Nakilala ako ng tindera at ngumiti: “Ay, asawa po kayo ni Cpl. Francisco, ‘di ba? Noong isang araw lang po bumili siya rito ng mamahaling silk scarf at mga imported na laruan!”

Ngumiti lang ako nang tipid. Hindi para sa amin ni An-An ang mga iyon.

Biglang bumukas ang pinto. Pumasok si Juancho Francisco, pasan sa kanyang balikat ang isang batang babae, habang nasa tabi niya ang isang magandang babae na may mahabang buhok.

Nang makita niya ako, nagbago ang kanyang mukha at dali-daling ibinaba ang bata.

“Nhuer? Bakit… bakit ka nandito?”

Nang makita niyang nakatingin ako, agad siyang nagpaliwanag:

“Binigyan si Thiessen ng gold star ng teacher niya, kaya ipinasyal ko rito para bilhan ng regalo bilang gantimpala.”

4

Tumingin ako sa bata—sa anak ni Grace—na may hawak na mamahaling manika, pagkatapos ay tumingin ako sa maliit na toy car na binabalot ng tindera para sa akin.

“Ganoon ba? Mabuti naman,” sagot ko nang walang emosyon.

Lalapit sana si Juancho para hawakan ang braso ko, pero umiwas ako. Kumunot ang noo niya, halatang naiirita sa malamig kong pakikitungo sa harap ng “pamilya” na kasama niya.

“Nhuer, huwag ka namang ganyan. Isang beses lang ito. Pagkatapos nito, bibili tayo ng gusto ni An-An. Nasaan ba siya? Bakit hindi mo isinama?”

Napatigil ang tindera sa pagbabalot. Tumingin siya sa akin, pagkatapos ay kay Juancho, ang kanyang mukha ay puno ng pagtataka at kaba. Alam ng lahat sa maliit na bayang ito ang balita—maliban sa lalaking nasa harap ko.

“Hindi na kailangan,” sabi ko habang kinukuha ang supot. “Hindi na niya kailangan ng laruan.”

“Anong ibig mong sabihin? Nagtatampo ba ang bata? Sabihin mo sa kanya, bukas ipapasyal ko siya sa drill ground,” sabi ni Juancho, pilit na nagpapaka-ama sa harap ni Grace.

Tinalikuran ko sila. Habang papalayo, narinig ko ang boses ni Grace: “Juancho, hayaan mo na muna siya. Baka pagod lang sa pag-aalaga kay An-An.”

Pagod. Oo, pagod na pagod na ako.

---

5

Gabi na nang bumalik si Juancho sa bahay. Amoy alak siya at may bakas ng lipstick sa kanyang kuwelyo. Pagpasok niya, nakita niyang malinis na ang buong bahay. Wala na ang mga kurtina, wala na ang mga dekorasyon. Ang mga maleta ko ay nakahanda na sa tabi ng pinto.

“Ano ‘to? Magbabakasyon ka ba sa probinsya?” tanong niya habang sumasandal sa pader. “Mabuti ‘yan, para naman gumaan ang loob mo. Isama mo si An-An, masyado siyang maputla nitong mga huling araw.”

Hinarap ko siya. Inilapag ko ang isang maliit na kahon sa ibabaw ng mesa.

“Juancho, binasa mo ba ang pinirmahan mo kahapon?”

“Yung mga papeles sa kampo? Pirma lang naman ‘yun, alam mo namang tiwala ako sa ‘yo pagdating sa administrative work,” sagot niya habang humihikab.

“Divorce papers ‘yun. At inaprubahan na ng Chief of Staff kaninang hapon.”

Napatigil siya. Nawala ang antok niya at dahan-dahang tumayo nang tuwid. “Ano? Anong kalokohan ito, Nhuer? Divorce? Dahil lang ba sa hindi ako nakauwi noong isang gabi?”

“Hindi dahil sa isang gabi lang, Juancho. Dahil sa bawat gabi na mas pinili mo sila kaysa sa amin. Dahil sa bawat sandali na kailangan ka ng anak mo, pero wala ka.”

Tumawa siya nang mapait. “Sinat lang ‘yun! Nilalagnat lang ang bata, ginagawa mong teleserye ang buhay natin! Nasaan si An-An? Tatawagin ko siya, titingnan natin kung gusto niyang maghiwalay ang mga magulang niya!”

Naglakad siya patungo sa kuwarto ni An-An at marahas na binuksan ang pinto. “An-An! Lumabas ka rito! Sabihin mo sa nanay mo—”

Tumigil ang mundo niya.

Ang kuwarto ay walang laman. Ang kama ay maayos na nakatupi, walang unan, walang kumot. Ang tanging nandoon lang ay ang isang maliit na urn na gawa sa puting porselana at ang larawan ng bata na may itim na laso.

---

6

Nanigas si Juancho sa pintuan. Ang kanyang mga kamay ay nagsimulang manginig.

“Ano… ano ‘to? Nhuer, anong klaseng biro ‘to?”

Lumapit ako sa kanya, dala ang toy car na binili ko kanina. Inilagay ko ito sa tapat ng urn.

“Hindi ito biro, Juancho. Habang kumakain kayo ng cake at nagdiriwang ng birthday ni Thiessen, ang anak mo ay huling beses na tumatawag sa ‘yo. Ang huling salita niya ay ‘Huwag kang magagalit kay Tatay’.”

Napaluhod si Juancho. Ang matikas na opisyal na kinatatakutan sa kampo ay gumuho sa isang sandali.

“Hindi… hindi totoo ‘to. Noong isang araw lang… masigla pa siya…”

“Noong isang araw, tumawag ako sa ‘yo nang sampung beses. Sinagot mo ang huli, at ang sabi mo lang ay ‘Huwag kang istorbo, may mahalaga kaming ginagawa’. Ang mahalagang bagay na ‘yun ay ang pagpili ng regalo para sa anak ng ibang tao.”

Humagulgol siya, sinusubukang hawakan ang larawan ni An-An, pero iniwan ko na siya roon. Kinuha ko ang aking mga maleta.

“Ang tren ko ay aalis sa loob ng dalawang oras. Huwag mo na kaming hahanapin. Para sa amin ni An-An, matagal ka na ring pumanaw.”

Lumabas ako ng bahay nang hindi lumilingon. Sa labas, ang malamig na hangin ng kampo ay hindi na nakakatusok sa balat. Sa wakas, malaya na ako.

Narito ang pagpapatuloy ng kuwento nina Nhuer at Juancho:

---

7

Pagdating ko sa probinsya, sinalubong ako ng amoy ng dagat at ng katahimikan ng bukid. Dito ako lumaki, at dito ko rin ihahatid si An-An sa kanyang huling hantungan sa tabi ng puntod ng aking mga magulang.

Inilibing ko siya kasama ang maliit na toy car na binili ko. Isang payapang hapon iyon. Walang baril, walang uniporme, at walang anino ni Juancho Francisco.

Isang buwan ang lumipas. Nagsimula na akong magturo sa lokal na paaralan. Ang buhay ko ay naging payak, malayo sa ingay ng kampo militar. Hanggang sa isang hapon, isang itim na sasakyang militar ang huminto sa tapat ng bahay ko.

Bumaba si Juancho. Hindi na siya ang matikas na opisyal na nakilala ko. Malaki ang ipinayat niya, magulo ang buhok, at ang kanyang mga mata ay puno ng puyat at pagsisisi.

“Nhuer…” ang boses niya ay gumaralgal. “Patawarin mo ako. Hinanap kita sa bawat terminal, sa bawat istasyon…”

Hindi ko siya pinapasok. Nanatili ako sa likod ng rehas na pinto. “Bakit ka nandito, Juancho? Tapos na ang lahat. Pinirmahan mo na ang divorce.”

“Hindi ko alam! Akala ko… akala ko magtatampo ka lang! Nhuer, binigyan ako ng leave ng kampo. Gusto kong bumawi. Ibalik natin ang dati. Pakakasal tayo ulit, magsisimula tayo—”

“Magsisimula?” Napatawa ako nang mapait. “Juancho, nasaan ka noong huling gabi ni An-An? Nasaan ka noong kailangan ko ng balikat na maiiyakan? Nandoon ka kay Grace. Nandoon ka kay Thiessen.”

“Iniwan ko na sila!” sigaw niya, habang lumuluhod sa semento. “Nang malaman ko ang totoo, hindi ko na sila kayang tingnan! Nhuer, araw-araw akong pumupunta sa kuwarto ni An-An… amoy pa rin niya ang kumot… Patawarin mo ako, anak…”

8

Lumabas ako at tumayo sa harap niya. Tiningnan ko siya nang diretso sa mata.

“Alam mo ba kung ano ang huling sinabi ni An-An bago siya mawalan ng malay? Sabi niya, ‘Nanay, huwag kang magalit kay Tatay. Baka may misyon lang siya kaya hindi siya makauwi.’ Hanggang sa huli, Juancho, ikaw ang hero niya. Pero sa totoo lang, ang ‘misyon’ mo ay ang samahan ang ibang pamilya sa Jollibee.”

Napayuko si Juancho, ang kanyang mga balikat ay nayayanig sa pag-iyak.

“Hindi ko kailangan ang hingi ng tawad mo. Ang kailangan ni An-An ay ang tatay niya noong buhay pa siya. Ngayong wala na siya, wala ka na ring silbi sa buhay ko.”

Inabot ko sa kanya ang isang maliit na sobre. “Ito ang mga huling drawing ni An-An para sa ‘yo. Sabi niya, ‘Para kay Super Dad’. Itago mo ‘yan. ‘Yan ang magpapaalala sa ‘yo sa bawat gabi kung ano ang sinayang mo para sa isang sandaling pagkakamali.”

Tumalikod na ako at isinarado ang pinto. Narinig ko ang kanyang pagsigaw at paghagulgol sa labas, tinatawag ang pangalan ko at ni An-An.

9

Makalipas ang ilang buwan, nakatanggap ako ng balita mula sa dating kasamahan sa kampo. Si Juancho Francisco ay nag-resign sa serbisyo. Hindi na raw niya kayang pumasok sa opisina dahil sa bawat sulok ng kampo ay nakikita niya ang anino namin ni An-An. Balita ko ay bumalik siya sa kanilang bayan, namumuhay nang mag-isa, at bawat linggo ay nagpapadala ng mga donasyon sa mga orphanage sa pangalan ni An-An.

Para kay Grace, balita ko ay sinubukan niyang habulin si Juancho, pero itinaboy siya nito. “Dahil sa inyo, nawalan ako ng anak,” ang huling salitang binitiwan ni Juancho sa kanya.

Isang hapon, habang naglalakad ako sa dalampasigan, naramdaman ko ang isang malakas na ihip ng hangin. Parang isang yakap mula sa isang maliit na bata.

Ngumiti ako. Sa wakas, pagkatapos ng mahabang panahon, ang puso ko ay payapa na. Ang sakit ay nandoon pa rin, pero hindi na ito ang kumokontrol sa akin.

“An-An, malaya na tayo,” bulong ko sa hangin.