Hindi ko akalaing darating yung araw na makikita kong nag-aagawan ang mga kapatid ko sa isang bagay na hindi pa naman nawawala.
Habang ang taong dahilan kung bakit kami nagkakagulo… nakaupo lang sa gilid, tahimik na nakatingin sa amin.

Ako si Arvin, 32 years old, taga-Batangas.
Labing limang taon na mula nang mawala si Nanay. Cancer ang kumuha sa kanya. Noon pa lang, parang kalahati na ng mundo ni Tatay ang nawala.
May apat kaming magkakapatid. Ako ang bunso.
Ang mga kuya ko—si Ericson at si Rolly—matagal nang nasa Maynila. May kanya-kanyang pamilya at trabaho. Paminsan-minsan lang sila umuuwi, kadalasan tuwing fiesta o Pasko.

Noong buhay pa si Nanay, madalas pa silang bumisita.
Pero nung siya ang nawala, parang nawala rin ang dahilan nila para bumalik sa bahay.
Si Tatay ang naiwan sa probinsya. At ako.
Sa maliit naming bahay na gawa sa kahoy at yero, doon nagsimula ang buhay naming dalawa.
Ako ang kasama niya sa lahat.
Ako ang kasama niya sa bukid kapag umaga. Ako ang kasama niya kapag nagkakape siya sa harap ng bahay habang nakatingin sa mga puno ng mangga. Ako rin ang kasama niya kapag tahimik na siyang nakaupo sa gabi, hawak ang lumang larawan ni Nanay.
Hindi naman madali.
May mga panahon na gusto ko ring umalis. Magtrabaho sa Maynila, tulad ng mga kapatid ko.
Pero tuwing titingin ako kay Tatay, alam kong hindi ko siya kayang iwan.
“Okay lang ako dito, anak,” lagi niyang sinasabi.
Pero alam kong hindi iyon totoo.
Kaya nanatili ako.
Lumipas ang mga taon.
Unti-unting humina si Tatay. Hindi na siya kasing lakas ng dati. Hindi na rin siya nakakapunta sa bukid nang mag-isa.
Kaya ako na ang nag-aasikaso ng lahat.

Hanggang isang araw, may dumating na sulat mula sa munisipyo.
May kailangang ayusin na papeles tungkol sa lupa.
Doon ko unang nalaman na may dalawang ektaryang lupa pala si Tatay na nakapangalan sa kanya. Medyo malayo iyon sa bahay namin, sa kabilang barangay.
Matagal na pala niya iyong minana sa lolo namin.
Hindi niya lang kinuwento sa amin.
Hindi ko naman iyon pinansin masyado. Para sa akin, lupa lang iyon.
Pero may nagbago nang malaman iyon ng mga kapatid ko.
Hindi ko alam kung sino ang nagsabi sa kanila.
Pero isang linggo lang ang lumipas…
Bigla silang nagsidatingan.
Una si Ericson.
“Uy bunso, kamusta si Tatay?” tanong niya habang pumapasok sa bahay na parang matagal na niyang hindi nakita.
Sunod si Rolly, kasama pa ang asawa niya.
Biglang naging maingay ang bahay namin.
Biglang may mga tanong tungkol sa lupa.
“Nasaan ba banda yung dalawang ektarya?” tanong ni Rolly.
“Magkano kaya halaga nun ngayon?” dagdag ni Ericson.
Tahimik lang ako.
Habang si Tatay naman, nakaupo lang sa silya niya sa may bintana.
Pinapanood kami.

Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon… kumpleto kaming magkakapatid sa bahay.
Pero hindi dahil sa kanya.
Kinagabihan, habang kumakain kami, nagsimula na ang usapan.
“Dapat pag-usapan na natin ang hatian,” sabi ni Ericson.
“Para wala nang problema sa future.”
Napatigil ako sa pagkain.
“Hati agad?” tanong ko.
Sumagot si Rolly.
“Natural. Apat naman tayong magkakapatid.”
Hindi ko napigilan ang sarili ko.
“Buhay pa si Tatay.”
Tahimik ang mesa.
Tumingin sila sa akin na parang ako pa ang mali.
“Practical lang kami, Arvin,” sabi ni Ericson. “Inaayos lang namin nang maaga.”
Doon na kumulo ang dugo ko.
“Labing limang taon,” sabi ko.
Napatingin sila sa akin.
“Labing limang taon na ako ang kasama ni Tatay dito.”
“Ni isang beses hindi kayo nagtanong kung kumusta siya.”
Tahimik sila.
“Pero ngayong may lupa… bigla kayong nagkaroon ng oras.”
Biglang nagsalita si Rolly.
“Wag kang ganyan. Karapatan din naman namin iyon.”
Hindi ko na napigilan ang sarili ko.
“Karapatan niyo? Nasaan kayo nung nahihilo si Tatay sa bukid? Nasaan kayo nung ako ang nagdadala sa kanya sa health center?”
“Nasaan kayo nung gabi-gabi siyang umiiyak dahil namimiss niya si Nanay?”
Tahimik ang buong bahay.
Biglang nagsalita si Tatay mula sa likod.
Mahina ang boses niya.
“Arvin… tama na.”
Lahat kami napalingon sa kanya.
Tumayo siya nang dahan-dahan.
“May sasabihin ako.”
Lumapit siya sa mesa at inilapag ang isang sobre.
Lumang dokumento.
“Matagal ko nang alam na darating ang araw na ito,” sabi niya.
Binuksan ni Ericson ang papel.
Unti-unting nagbago ang mukha niya.
“Deed of sale?”
Napakunot ang noo ni Rolly.
“Anong ibig sabihin nito?”
Huminga nang malalim si Tatay.
“Dalawang taon na ang nakalipas… ibinenta ko na ang lupang iyon.”
Parang may sumabog na katahimikan sa loob ng bahay.
“Ano?” sabay nilang sabi.
“Ginamit ko ang pera,” patuloy ni Tatay, “para ayusin ang bahay na ito… at para may ipon si Arvin.”
Hindi ako makapagsalita.
Hindi ko iyon alam.
“Siya ang nag-alaga sa akin,” sabi ni Tatay. “Hindi ko kailangang hintayin ang kamatayan ko para malaman kung sino ang tunay na anak.”
Walang nagsalita sa mga kapatid ko.
Unti-unti silang tumayo.
Walang paalam.
Walang lingon.
Lumabas sila ng bahay na parang wala nang dahilan para manatili.
Tahimik kaming dalawa ni Tatay matapos iyon.
Habang nakaupo kami sa harap ng bahay, tinitingnan ang paglubog ng araw sa likod ng mga bundok ng Batangas.

Doon ko lang naintindihan ang lahat.
Hindi pala lahat ng pamilya ay nasusukat sa dugo.
Minsan… nasusukat ito sa kung sino ang nanatili, kahit walang inaasahang kapalit.
Dahil sa dulo ng lahat, hindi lupa ang tunay na mana ng isang magulang.
Kundi kung sino ang piniling manatili… kahit wala nang mapapala.