Sa makasaysayang lungsod ng Vigan, kung saan ang mga kalsada ay gawa sa cobblestone at ang hangin ay amoy empanada at lumang kahoy, kilalang-kilala si Donya Miranda.

Siya ang may-ari ng pinakamalaki at pinakalumang bahay-na-bato sa Calle Crisologo. Ngunit sa kabila ng yaman at ganda ng kanyang tahanan, siya ay kinatatakutan at kinaiinisan ng karamihan.

Ang tawag sa kanya ng mga tricycle driver at tindero ay “Bruha ng Vigan.” Palagi kasing nakadungaw si Donya Miranda sa kanyang bintana, nakasimangot, at laging may hawak na baston, handang manigaw ng sinumang humarang sa tapat ng kanyang bahay.

Ang paborito niyang biktima ay si Kiko, isang sampung taong gulang na batang naglalako ng sampaguita. Araw-araw, pumuwesto si Kiko sa tapat ng gate ni Donya Miranda dahil doon madalas dumaan ang mga turista. At araw-araw din siyang lumalabas para sigawan ang bata.

“Layas! Umalis ka diyan, batang hamog!” sigaw ni Donya Miranda habang nanginginig ang kanyang mga kamay sa galit. “Ang dumi-dumi mo! Nakakaabala ka sa daan! Baka masagasaan ka diyan, tanga! Layas!” Minsan pa nga ay binubuhusan niya ng tubig si Kiko mula sa balkonahe para lang umalis ito.

Dahil dito, naging viral si Donya Miranda sa social media. Maraming turista ang nakakita sa ginagawa niya at kumuha ng video. Ang mga comments ay puno ng galit: “Napakasamang ugali,” “Matapobre,” at “Walang puso.” Sikat na sikat ang kwento ng pang-aapi niya sa kawawang bata.

Umiiyak na lang si Kiko tuwing pinapaalis siya, pero bumabalik pa rin siya kinabukasan dahil kailangan niya ng pera para sa gamot ng kanyang nanay. Tinitiis niya ang lait at sigaw ng matanda para sa pamilya.

Isang hapon, habang malakas ang ulan, nakita na naman ni Donya Miranda si Kiko na sumisilong sa tapat ng kanyang gate. Dali-dali siyang lumabas, walang payong, at basang-basa sa ulan. “Sinabi nang umalis ka diyan eh! Mamamatay ka diyan sa kalsada! Alis!” Sigaw niya habang pilit na tinutulak ang bata palayo sa kalsada.

Sa lakas ng kanyang sigaw at sa tindi ng emosyon, bigla na lang bumagsak si Donya Miranda. Inatake siya sa puso.

Mabilis na tumawag ng tulong ang mga nakakita, kabilang na si Kiko na takot na takot. Dinala sa ospital ang Donya, ngunit hindi na siya umabot nang buhay.

Ang buong bayan ay nagbulungan. Sabi ng iba, karma daw iyon sa kasamaan ng ugali niya. Walang masyadong nakiramay sa burol maliban sa kanyang private nurse at ilang kamag-anak na habol lang ay mana.

Subalit, nagulat ang lahat nang pumunta si Kiko sa burol. May dala siyang isang pirasong sampaguita. Kahit takot, lumapit siya sa kabaong. Doon, nilapitan siya ng private nurse ni Donya Miranda na mugto ang mga mata. Inabot ng nurse ang isang lumang diary at isang passbook kay Kiko.

“Para sa iyo ito, hijo,” sabi ng nurse. “Pinabibigay ito ni Donya Miranda bago siya nawalan ng malay.”

Nagtaka ang mga tao. Bakit mag-iiwan ng gamit ang masungit na matanda sa batang lagi niyang inaaway? Binuksan ng nurse ang diary at binasa ang huling pahina sa harap ng mga taong mapanghusga.

“Sa batang laging nasa tapat ng bahay… Patawarin mo ako kung lagi kitang itinataboy. Hindi dahil sa ayaw kita o nandidiri ako sa iyo. Sa tuwing nakikita kita sa kalsada, nakikita ko ang anak ko… si Miguel.”

Tumigil ang nurse para punasan ang luha. “Limampung taon na ang nakakaraan, ang anak ni Donya Miranda na kaedad mo, Kiko, ay nasagasaan ng kalesa mismo sa tapat ng bahay na iyon habang naglalaro. Namatay siya sa bisig ng Donya.

Simula noon, na-trauma na si Donya Miranda. May dementia na siya. Sa tuwing nakikita ka niya sa kalsada, ang akala niya ay ikaw ang anak niyang si Miguel na nasa panganib. Ang sigaw niyang ‘Layas’ at ‘Baka masagasaan ka’ ay hindi pagtataboy ng galit… kundi sigaw ng isang inang natataranta na baka maulit ang trahedya at mamatay ka rin.”

Katahimikan ang bumalot sa buong punerarya. Ang mga taong nag-video at nang-bash sa kanya online ay napayuko sa hiya. Ang inaakalang kalupitan ay isa palang desperadong pagtatangka ng isang inang may sakit sa pag-iisip na iligtas ang isang bata mula sa panganib na nasa imahinasyon niya lamang.

Sa passbook naman, nakapangalan kay Kiko ang isang malaking halaga—sapat para mapagtapos siya ng pag-aaral at mapagamot ang kanyang nanay. Ito pala ang “abuloy” na matagal nang pinag-iipunan ni Donya Miranda para sa “batang nasa kalsada” na hindi niya mailigtas noon, pero nagawa niyang tulungan ngayon.

Naiyak si Kiko at niyakap ang kabaong ng matandang akala niya ay kaaway niya. Mula noon, hindi na “Bruha ng Vigan” ang tawag kay Donya Miranda, kundi ang “Ina ng Calle Crisologo.” Isang paalala na hindi lahat ng nakikita ng mata ay ang buong katotohanan, at minsan, ang pinakamatigas na puso ay siya ring pinakasugatan