INUWI NG AS4WA KO ANG AN4K NYA SA LABAS PERO NANG MAM4TAY SYA AY
IN4L!LA KO ANG B4TA UPANG MAPAGB4Y4RAN NYA ANG PAGLAL4ND! NG NAN4Y NYA SA AS4WA KO

KUYA ED AKO PO SI DOLORES

Magmula ng inuwi ng asawa ko ang anak nya sa ib4ng bab4e ay parang naiirita na ako.

Kamukhang kamukha kasi sya ng asawa ko at halos sa kanya ang buong atensyon nito.

Parang nakakalimutan na nyang may mga anak din kami na kailangan din ng kanyang pagmamahal.

Lagi na lamang ang batang iyon ang pinagtutuunan nya ng atensyon. Sobrang nain!s ako. Ang pangalan nya ay Deline.

Hanggang sa magdalaga na ito at ang asawa ko naman ay nagkaro0n ng hindi malulunas4ng sakit at ito ay nam4tay.

Pagkalibing ay dito ko na pin4ghigantih4n ang dalagita. Ginawa ko syang katul0ng sa loob ng bahay.

Pinatigil sa pag-aaral, binib!t!n ang kanyang pagkain at pinagka!t4n ko sya ng mag bagong dam!t at laruan.

Ginawa kong mis!rable ang kanyang buhay Magkagayun man, hindi ko sya makikitaan ng pagkapagod.

Nalulungkot lamang sya pero hindi nya ako ni minsan bin4st0s o sinagot sagot man lang.

Habang nakikita ko sya ay naaalala ko ang kat4ks!lang ginawa ng asawa ko at ng mal4nd! nyang ina.

Kaya patul0y ko syang pinagdus4 sa kasal4nan ng kanyang mga magulang. Hindi ko sya kinaaw4an.

Hangg4ng ngayong mat4nda na ako at malaki na si Deline ay hindi ko pa rin sya tanggap.

Sya na ngayon ang nag-aalaga sa akin. Nag aasikaso kapag may sakit ako at nagluluto ng mga kakainin ko.

Pero alam kong pak!tang ta0 lamang ang lahat ng iyon kaso minsang pinatid ko ang kanyang mga kamay na may dala-dalang gatas at pagkain ay natulala ako sa sinabi nya.

“ALAM NYO PO TITA, KAHIT NA HINDI KAYO NAGING MABUTI SA AKIN, MAHAL NA MAHAL KO PO KAYO. NGAYON PO AY MALAKI NA AKO. KAYA KO NA PO SIGURONG MABUHAY NG MAG ISA. AT SIGURO DIN PO EH NABAYARAN KO NA ANG PAGKAKAS4LA NI INAY AT ITAY SA INYO. MAHABANG PANAHON DIN NAMAN PO AKONG PINAH!R4PAN NYO PERO TALAGANG HINDI NYO PA RIN AKO TANGG4P KAYA NARAR4PAT LAMANG NA UMALIS NA PO AKO AT BAKA IYAN ANG IKAKAS4YA NINYO. MAMAYA PO KAPAG NALUTO KO NA ANG PANG HAPUNAN NINYO AY AALIS NA AKO. MAGPAGALING PO SANA KAYO TITA DOLORES.”

Hindi ako nakaimik pero hindi ko rin naiwasan ang pag agos ng aking mga luha.

Nang wala na siya sa bahay ay parang may kulang. Hinahanap hanap ko na ang presensya nya.

Pero wala na akong magagawa, umalis na sya eh. Alangang hanapin ko at pabalikin. Marunong syang umalis kaya tyak na balang araw ay marunong din syang babalik kapag nahirapan at nagutom sya.

Sa ngayon ay mag isa na ako dito sa bahay. May kanya-kanya ng asawa ang aking mga anak.

Ang lungkot pala ng mag isa. Walang kausap. Minsan naiisip ko, hanapin ko kaya si Deline?

Kaso mas nangingibabaw ang pride ko at ang pangako ko na hinding hindi ko sya hahanapin para pabalikin sa bahay

Lumipas ang mga araw na tila ba walang katapusang gabi. Ang bahay na dati’y may maririnig na yabag kahit paano, ngayo’y tanging alikabok na lamang ang kasabay kong humihinga.

Linggo-linggo akong nagpupunta sa sementeryo. Hindi para sa asawa ko—kundi para sa kanya.

Nakatayo ako sa harap ng puntod ni Deline.

Oo, hindi siya umalis ng buhay.

Ang totoo, tatlong araw matapos siyang magpaalam sa akin ay natagpuan siyang walang buhay sa isang maliit na silid na inuupahan niya. Sabi ng mga kapitbahay, paubos na raw ang kanyang ubo. Walang pera. Walang tumulong. Dalawang araw bago pa siya natagpuang patay.

Ang huling sinabi niya sa akin—iyong tungkol sa pagmamahal niyang hindi ko sinuklian—iyon na pala ang huling salita niya sa mundo.

At ako, abala sa pagpapalaki ng pride ko, ay hindi man lang nakaramdam na nasa huling yugto na pala siya ng kanyang buhay.

“Ako si Dolores,” bulong ko sa hangin. “Ang babaeng inakala mong hindi ka kayang mahalin. Ang babaeng naghiganti sa maling tao.”

Lumuhod ako sa harap ng kanyang lapida. Makinis pa ito. Walang nakaukit na mga salitang “minamahal na anak” o “inirog na kapatid.” Dahil wala siyang nagmamahal sa kanyang tunay. Liban sa akin—ngunit huli na ang lahat.

Sa bawat pagpatak ng luha ko sa lupa, tila ba nabubuhay muli ang bawat araw na pinahirapan ko siya.

Naalala ko noong siyam na taong gulang si Deline. Isang gabi, nagising ako sa kaluskos sa kusina. Nakita ko siyang nakaupo sa sahig, umiiyak habang kumakain ng kaning lamig na may asin lamang. Kasi pinagkaitan ko siya ng ulam buong araw.

“A-anong ginagawa mo diyan?” naiinis kong tanong.

Agad siyang tumayo. Kinuskos ang mga mata. “Pasensya na po Tita Dolores. Nagugutom lang po kasi ako.”

“Wala ka bang hiya? Ginising mo pa ako,” sabi ko.

Hindi na siya kumibo. Iniligpit ang plato, nagpunas ng mesa, at tahimik na bumalik sa kanyang higaan sa may bodega.

Hindi ko alam na iyak siya nang iyak noon. Hindi ko alam na iyon ang gabi kung kailan niya unang naisip na baka nga hindi siya karapat-dapat magmahal.

Paano ko nalaman?

Natagpuan ko ang lumang diary niya—maliit, kupas, itinatago sa ilalim ng lumang aparador. Hindi ko sinasadyang makita noong naglilinis ako ng silid na minsan ay kanya.

Binasa ko.

*”September 12, 1998*

*Nagalit na naman si Tita Dolores. Natapon ko daw yung sabaw. Sinigawan nya ako. Sinabi nya na sana raw hindi na lang ako isinilang. Alam ko naman pong kasalanan kong lumabas sa mundo. Hindi ko naman po piniling ipanganak. Ngunit bakit po ganun? Bakit po ako ang nagdurusa? Mahal ko po si Tita. Mahal ko po sya kahit na masakit. Siguro po may sakit ako sa puso. Bakit ko po ba mahal ang taong ayaw sa akin?”*

Hindi ko na natapos.

Dumilim ang paningin ko. Ang mga kamay kong nanginginig ay mahigpit na humawak sa diary hanggang sa malukot ang mga pahina. Tulad ng pagkalukot ko sa kanyang pagkatao—nang walang habas, walang pagsisisi.

Hanggang ngayon.

Isang araw, may kumatok sa pinto.

Binuksan ko. Isang binata. Mga beinte sais, beinte siete. May dalang mga prutas at isang lumang sobre.

“Tita Dolores?” aniya.

“Oo. Sino ka?”

“Si Dante po. Kapatid ni Deline sa ama. Anak po ng asawa ninyo sa ibang babae.”

Naramdaman kong manghina ang tuhod ko. Parang multong bumangon mula sa hukay.

“Nagbilin po si Ate Deline bago siya… bago siya nawala. Sinabi po nya na kung sakaling may mangyari sa kanya, kayo raw po ang unang puntahan ko. At ibigay ko raw po sa inyo ito.”

Inabot niya sa akin ang sobre.

Hindi ako makakibo. Ang mga daliring matagal nang hindi kumikilos sa murang edad ay tila ba natutunaw sa bigat ng papel.

“Pinaalagaan po ako ni Ate Deline. Sinabi nya, huwag daw po akong magalit sa tatay ko kahit iniwan nya kami. At lalong huwag daw po akong magalit sa inyo. Sabi nya, *’Hindi kasi alam ni Tita Dolores kung paano magmahal ng hindi nasasaktan. At ang mga taong hindi marunong magmahal ng tama, sila ang pinakamalulungkot pagdating ng araw.’*”

Tumulo ang luha ko.

Hindi ko namalayan, ang babaeng inakala kong mahina ay siya palang pinakamalakas sa aming lahat. Si Deline, na hindi ko binigyan ng kahit katiting na pag-asa, ay may natitira pang pag-asa—para sa iba. Para sa kapatid niyang kalahi lamang sa ama. Para sa akin.

Binuksan ko ang sobre.

*”Mahal kong Tita Dolores,*

*Kung nababasa ninyo ito, ibig sabihin wala na po ako. Alam ko pong hindi ninyo ako tunay na nakilala. Hindi rin naman ako nagkaroon ng lakas ng loob na ipakilala ang sarili ko sa inyo—kasi lagi akong natatakot na mas lalo ninyo akong itakwil.*

*Gusto ko lang pong malaman ninyo na hindi po kita galit. Noong bata pa po ako, pinangarap kong maging anak ninyo. Pinangarap ko na tawagin ninyo akong ‘anak’ kahit isang beses lang. Hindi po iyon natupad, pero ayos lang po.*

*Alam ko pong nasaktan kayo ng husto ng tatay ko at ng nanay ko. Hindi ko po kayo masisisi. Kung ako po siguro sa posisyon ninyo, baka mas malala pa po ang nagawa ko.*

*Pero Tita, mahal ko po kayo. Mahal ko po kayo kahit hindi ninyo ako mahal. Mahal ko po kayo kahit pinalayas ninyo ako. Mahal ko po kayo kahit huli na ang lahat.*

*Sana po sa susunod na buhay, kayo na po ang maging nanay ko. At sa pagkakataong iyon, ako naman po ang bahalang magmahal sa inyo nang walang kapalit.*

*Hanggang doon na lang po tayo magkita.*

*Ang inyong lagi,*
*Deline”*

Hindi ko na napigilan ang hikbi.

Bumagsak ako sa sahig hawak ang sulat. Tinawag ko ang pangalan niya—paulit-ulit, parang baliw. Ngunit wala nang sumasagot.

Tanging hangin.

Tanging alaala.

Tanging pagsisisi na hindi ko na mababawi pa.

—

Ngayon, araw-araw akong nagpupunta sa sementeryo. Dinadalhan ko siya ng puting rosas—ang paborito niya pala, ayon kay Dante. Inaayos ko ang puntod niya. Kinakausap ko siya.

*”Anak,”* tawag ko sa hangin.

*”Pasensya na, anak. Huli na ang lahat.”*

Ngunit sa bawat pag-uwi ko, tila may naririnig akong boses—banayad, walang bahid ng sama ng loob.

*”Okay lang po Tita. Mahal ko po kayo.”*

At doon ko natutuhan: hindi nasusukat sa haba ng panahon ang pagpapatawad. Minsan, ang taong pinakamasakit nating sinaktan ang siya ring pinakamaluwag na nagpapatawad.

Hindi dahil mahina sila.

Kundi dahil sila ang totoong malakas.

Sila ang totoong nagmahal.

—

*WAKAS*