Ang amoy ng ospital ay parang lason na dahan-dahang gumagapang sa sistema ni Melissa. Isang nakasusulasok na halo ng antiseptic gamot at ang hindi maikakailang samyo ng paparating na kamatayan. Sa bawat pagtunog ng makina na nakakabit kay Daniel tila isang piraso ng kanyang puso ang natatanggal. Nakaupo siya sa tabi ng kama hawak ang kamay ng kanyang asawa.

Ang kamay na dati’y mainit at malakas. na kayang buhatin ang kanilang mga anak at yakapin siya ng mahigpit ay ngayon malamig na at nanginginig sa ilalim ng manipis na puting kumot. Ang mga mata ni Daniel na dati puno ng kislap at buhay ngayon ay malalim at mayroong matinding takot na hindi pa nakikita ni Melsa kailan man.

Sinubukan nitong magsalita ngunit isang marahas na ubo ang pumigil dito. “Dugo.” May bahid ang dugo sa gilid ng kanyang labi. Mabilis itong pinunasan ni Melisa gamit ang isang tissue. Pilit na itinatago ang panginginig ng sarili niyang mga kamay. “Huwag ka ng magsalita.” Mahal ko bulong niya ang bawat salita ay tila tinik sa kanyang lalamunan. “Mag-ipon ka ng lakas.

Magpagaling ka.” Umiling si Daniel at sa isang huling pagsisikap, hinigpitan niya ang hawak sa kamay ni Melisa. Ang kanyang boses ay lumabas na parang isang garal na bulong tuyo at puno ng pangamba. Melisa, makinig ka sa akin. Wala na. Wala ng oras. Daniel, ano ba ang sinasabi mo? Nagsimula ng mamuo ang luha sa mga mata ni Melisa. Pangako.

Ipangako mo sa akin pagpapatuloy nito. Ang bawat salita ay isang pakikibaka. Kapag wala na ako, kailangan mong umalis. Dalhin mo ang mga bata sa Quezon. Hanapin mo ang matandang puno ng balete sa gubat kung saan tayo unang nagkita. Napakunot ang noon ni Melisa, ang puno ng balete, ang lugar kung saan sila nagkakilala.

Lainglimang taon na ang nakalipas. Isang lugar na puno ng masasayang ala-ala. Bakit niya ito binabanggit ngayon doon sa loob? May kweba humihingal na. Sabi ni Daniel. Inihanda ko na ang lahat para sa inyo. Huwag huwag kang magtitiwala kahit kanino dito sa Maynila. Kahit kanino Melisa. Pangako. Ang titig niya ay puno ng desperasyon.

isang tahimik na pagsusumamo na tumagos hanggang sa kalulul ni Melisa. Gusto niyang magtanong bakit? Anong panganib? Sino ang mga hindi niya dapat pagkatiwalaan? Ngunit bago pa man niya maibuka ang kanyang bibig, pumikit na si Daniel. Ang kanyang paghinga ay naging mababaw. Ang mahigpit na hawak sa kanyang kamay ay unti-unting lumuwag.

Isang nakabibiing tunog ang pumuno sa silid. isang tuloy-tuloy na ingay mula sa makinang sumusubaybay sa tibok ng kanyang puso. Sumigaw si Melissa. Dumating ang mga nurse at doktor ngunit huli na ang lahat. Sa loob ng ilang sandali, ang lalaking kanyang minahal, ang ama ng kanyang mga anak ay wala na. Naiwan si Melisa sa isang malamig at tahimik na silid.

Yakap ang mga salitang hindi niya maintindihan at isang pangakong hindi niya alam kung paano tutuparin. Ang libing ay ginanap sa isang maulap na hapon. Ang langit ay kulay abo na tila nakikidalamhati sa bigat na nararamdaman ni Melissa. Nakatayo siya sa harap ng hukay yakap ang kanyang dalawang anak. Si Leya sa edad na ling ay pilit na nagpapakatatag para sa kanyang ina at nakababatang kapatid.

Ngunit ang pamumula ng kanyang mga mata ay hindi maikukubli ang sakit. Si Nico walong taong gulang ay nakakapit ng mahigpit sa palda ng kanyang ina. Ang mukha ay nakasubsob dito. Nalilito at takot. Habang ibinababa ang kabaong ni Daniel, naramdaman ni Melisa ang mga mata. na nakatitig sa kanila. Hindi ito ang mga mapag-arugang titig ng mga kaibigan at kamag-anak.

Ito ay iba malamig mapanuri at walang emosyon. Dahan-dahan niyang inilibot ang kanyang paningin. Sa di kalayuan malapit sa isang malaking puno ng akasya, nakatayo ang tatlong lalaking nakaitim na barong. Hindi niya sila kilala. Ang isa sa kanila, isang lalaking may peklat sa kilay nakatitig ng diretso sa kanya. Ang tingin nito ay matalim at nanunuot na nagdulot ng malamig na kaba sa kanyang dibdib.

Hindi sila lumapit para makiramay. Hindi sila nag-alay ng bulaklak. Nagmamasid lang sila na parang mga boy treng naghihintay. Nang magsimulang mag-alisan ang mga tao, nanatili sila roon mga aninong nakatayo sa ilalim ng madilim na langit. Habang naglalakad si Melis sa palayo kasama ang mga bata.

Ramdam niya ang kanilang mga titig na nakasunod sa kanyang likuran. Parang mga karayom na tumutusok sa kanyang balat. Pag-uwi nila sa kanilang bahay sa Maynila, ang katahimikan ay tila isang mabigat na kumot. na bumalot sa kanila. Ang bahay na dati’y puno ng tawanan ni Daniel at sigawan ng mga bata ay tila naging malamig at walang laman.

Pinatulog niya ang mga bata sa kanilang silid. Kapwa pagod mula sa maghapong pag-iyak nang masiguro niyang mahimbing na ang mga ito bumalik siya sa sala na upo sa dilim at hinayaan ng sariling umiyak nang walang tunog. Ilang oras ang lumipas bago niya napilit ang sariling tumayo.

Kailangan niyang maging matatag para kina Liya at Nico habang papunta siya sa kusina upang uminom ng tubig isang bagay ang pumukaw sa kanyang pansin sa may pinto. Maingat siyang lumapit. Naka-lock ito. Ngunit nang hawakan niya ang siradura, napansin niya ang mga bagay na hindi niya nakita kanina. Sa kanilang pagdating mga sariwang gasgas sa paligid nito, mga marka ng metal sa kahoy.

Malinaw na may nagtangkang buksanito ng pilit. Isang alon ng takot ang bumalot kay Melissa. Mabilis niyang sinuri ang lahat ng bintana. Lahat ay naka-lock, walang sino man sa loob. Pumasok siya sa kanilang silid tulugan ni Daniel. Binuksan ng aparador sinuri ang mga drawer. Nandoon pa rin ang kaunti nilang ipon at ang mga alahas na bigay sa kanya ni Daniel.

Hinalughog niya ang bawat sulok ng bahay. Ang puso niya’y kumakabog ng mabilis sa kanyang dibdib. Walang nawawala. Walang ninakaw. Ang realisasyong yon ay mas nakakatakot kaysa kung meron man siyang natuklasang nanakawan. Kung walang kinuha, ano ang hinahanap nila, sino sila? Biglang nag-reply sa kanyang isipan ang mga huling salita ni Daniel.

Huwag kang magtitiwala kahit kanino dito sa Maynila. Ang mga lalaking nakaitim sa libing, ang tingin ng lalaking may peklat, ang sirang siradura, ang lahat ng ito ay nagsimulang magdugtong-dugtong sa kanyang isipan. Bumubuo ng isang larawan na puno ng panganib. Ang mga salita ng kanyang asawa ay hindi palabungan ng lagnat o ng epekto ng gamot. Hindi iyon pagdediliryo.

Iyun ay isang babala. Nakatayo si Melisa sa gitna ng kanilang tahimik na sala. Ang dilim sa labas ay tila gumagapang papasok. Niyakap niya ang kanyang sarili. Sinusubukang pigilan ang panginginig ng kanyang katawan. Ngayon niya lang naintindihan. Hindi natapos ang kanilang pagdurusa sa pagkamatay ni Daniel.

Sa katunayan, ito ay nagsisimula pa lamang. At ano man ang panganib na tinakasan ng kanyang asawa sa pamamagitan ng kamatayan ngayon ay siya at ang kanyang mga anak ang hinahabol nito. Ang pangako niya kay Daniel ay hindi na lamang isang huling habilin. Ito na ngayon ang tanging paraan para sila ay mabuhay. Sinubukan ni Melisa na ibalik ang lahat sa normal.

Ang salitang normal ay parang isang banyagang konsepto, isang damit na hindi na kasya sa kanya ngunit isinuot pa rin niya ito para sa kanyang mga anak. Kinabukasan, nagluto siya ng sinangag at itlog. Pinilit ang isang nangiti habang pinapanood sina at Niko na kumakain. Ang kanilang bahay na dati’y puno ng halakhak at biruan tuwing umaga ngayon ay nababalot ng isang hindi nakikitang bigat.

Kahit ang mga bata ay ramdam ito, kumakain sila ng tahimik ang mga mata ay laging sumusulyap sa kanya na tila sinusuri kung okay lang ba talaga ang kanilang ina. Pagkatapos ng klase, dadaan tayo sa paborito ninyong ice cream shop. Sabi ni Melissa ang boses ay mas masigla kaysa sa kanyang nararamdaman. Isang maliit na ngiti ang sumilay sa labi ni Nico.

Si Leya ay tumango lang ngunit ang kanyang mga mata ay nanatiling seryoso. Masyadong seryoso para sa isang 11 anyos na bata. Habang naglalakad sila papunta sa paaralan na ramdaman ni Melissa ang pamilyar na pakiramdam. Ang pakiramdam na pinagmamasdan. Napansin niya ito sa gilid ng kanyang paningin isang itim na sedan na may tinted na mga bintana nakaparada sa kanto.

Mga 50 metro mula sa kanilang bahay. Parehong kotse na napansin niya noong nakaraang araw. Hindi niya ito pinansin pilit na itinuon ang atensyon sa pagkukwento tungkol sa isang nakakatawang aso na nakita nila. Ngunit ang presensya ng sasakyan ay parang isang anino na sumusunod sa kanila malamig at nagbabanta. Ang mga sumunod na araw ay naging isang ehersisyo sa pagpapanggap.

Sa umaga siya ang mapag-arugang ina. Pag-alis ng mga bata siya ay nagiging isang bilanggo sa sarili niyang bahay. Paulit-ulit niyang sinisilip ang bintana mula sa likod ng kurtina. Nandoon pa rin ang itim na si Dan hindi gumagalaw parang isang buwiteng matiyagang naghihintay. Nagsimula na ring magbago ang pakikitungo ng kanilang mga kapitbahay.

Si Aling Nena, ang kanilang kapitbahay na mahilig makipagkwentuhan sa ay bigla na lang pumapasok sa loob ng bahay kapag nakikita siyang nagdidilig ng halaman. Ang mga ngiti ay napalitan ng mga pilit na tango. Ang dating mainit na pagbati ay naging mga malamig na sulyap. Pakiramdam ni Melisa ay unti-unti siyang hinihiwalay.

Sa mundo itinatayo ang isang pader sa paligid niya na hindi niya kayang sirain. Isang hapon habang naglalabas siya, narinig niya ang mga bulungan mula sa kabilang bakod. Kawawa naman si Melisa pero nakakatakot. Sabi nila may malaking utang daw si Daniel sa mga masasamang tao. Naku, baka madamay pa tayo. Mahirap na. Mas mabuting umiwas na lang muna.

Ang mga salita ay tumusok sa kanyang puso na parang mga bubog. Hindi lang sila nag-iisa sa kanilang pagluluksa. Ngayon sila ay kinatatakutan at iniiwasan. Ang mga ala-ala ng kanyang mabait at tahimik na asawa ay unti-unting dinudungisan ng mga haka-hakang hindi niya kayang pabulaanan. Dahil sa kaibuturan ng kanyang puso, alam niyang may katotohanan sa mga takot na yon.

Ang pagbabago ay tuluyang sumampal sa kanya. Isang hes ng hapon, sinundo niya ang mga bata sa eskwelahan. Gaya ng dati nakita niya si Nico na tumatakbo papalapit sa kaniya ngunit si Lya ay naglalakad. Nang mabagal sa likuran nito ang mukha ay balisa. “Mama!” bulong ni Lya nang makalapit ito. Sapat lang ang lakas para marinig niya.

May lalaki pong nagtanong sa akin kanina sa gate. Nanigas si Melissa. Anong lalaki anak? Anong itsura niya? Matangkad po tapos tapos may peklat po siya sa kilay. Sabi ni Lia ang boses ay nanginginig. Tinanong niya kung saan tayo nakatira. Sabi niya kaibigan daw siya ni papa. Ang lalaking may peklat. Ang lalaki mula sa libing.

Isang malamig na takot ang gumapang sa kanyang buong katawan na parang yelo sa kanyang mga ugat. Hinawakan niya ng mahigpit ang kamay ng kanyang mga anak. Anong sinabi mo sa kanya? Wala po. Sabi ko, hindi po ako nakikipag-usap sa hindi ko kakilala. Tapos tumakbo na po ako papasok. Nakahinga ng maluwag si Melisa sa narinig.

Ngunit agad itong napalitan ng matinding galit at pangamba. Nilapitan nila ang kanyang anak. Ang linya ay tinawid na. Hindi na lang siya ang kanilang pinupuntiya. Pati ang kanyang mga anak ay idinadamay na nila. Magaling anak. Tama ang ginawa mo. Sabi ni Missa pilit na pinapakalma ang kanyang boses. Naglakad sila pauwi. Nang mabilis bawat anino sa kanilang paligid ay tila nagiging isang banta.

Ang itim na si Dan ay wala na sa kanto ngunit hindi ito nagbigay ng kapanatagan kay Melissa. Bagkos mas lalo siyang kinabahan. Ang pagkawala nito ay nangangahulugang hindi na sila nagmamasid lang. Sila ay kumikilos na. Pagdating sa bahay, ni-lock niya ang lahat ng pinto at bintana.

Paulit-ulit niyang niyakap sina Liya at Nico na tila sa paraang yon ay mapoprotektahan niya sila mula sa kasamaang nag-aabang sa labas. Kinagabihan, habang mahimbing nang natutulog ang mga bata, nagtimpla si Melisa ng kape at naupo sa kusina. Ang kanyang isip ay ligalig. Kailangan nilang umalis. Ang mga huling salita ni Daniel ay umuulit-ulit sa kanyang isipan na parang sirang plaka.

Dalhin mo ang mga bata sa Quezon. Hanapin mo ang puno ng balete. Ngunit paano? Saan sila kukuha ng pera? Ano ang naghihintay sa kanila doon? Sa gitna ng kanyang pag-iisip, biglang tumunog ang kanyang cellphone. Isang hindi rehistradong numero. Nag-atubili siyang sagutin ito. Ngunit may kung anong nagtulak sa kanya na pindutin ang berdeng button. “Hello.

” Sabi niya ang boses ay mahina. isang sandali ng katahimikan na sinundan ng isang boses ng lalaki. Malamig ito kalmado at walang anumang emosyon. Isang boses na mas nakakatakot kaysa sa isang pasigaw. Si Melisa ba ito ang biuda ni Daniel? Kilala niya ang boses na iyon kahit hindi pa niya ito naririnig dati.

Ito ang boses na katugma ng malamig na titig ng lalaking may peklat. Hindi sumagot si Melissa. Ang kanyang lalamunan ay biglang nanuyo. “Huwag ka ng magkunwari pagpapatuloy ng lalaki na may bahid ng pagkayamot. Alam kong nakikinig ka. Simple lang ang gusto namin. May kinuha ang asawa mo na hindi sa kanya isang bagay na napakahalaga sa amin.

” “Wala. Wala akong alam sa sinasabi mo nagawa niyang sabihin ang boses ay nanginginig.” Isang tuyong tawa ang narinig niya mula sa kabilang linya. Huwag tayong maglokuhan, Melissa. Ang libro de kwenta, ang listahan ng lahat ng transaksyon. Alam naming naso yan. Ibinili niya sao bago siya namatay. Libro de kwenta.

Wala siyang idea kung ano ‘yon. Hinalughog na niya ang lahat ng gamit ni Daniel. Walang ganoon. Ibigay mo sa amin ang libro. Utos ng lalaki ang boses ay tumigas at hahayaan namin kayong mamuhay ng tahimik ngunit kung magmamatigas ka. Huminto ito saglit na tila pinapakiramdaman ang epekto ng kanyang mga salita. Maganda ang anak mong babae. Matalino.

Sayang naman kung may mangyayaring masama sa kanya o sa maliit mong anak na lalaki. Doon bumigay ang lahat ng lakas ni Melisa. Ang banta ay direkta at walang awa. Isang ungol ng galit at takot ang kumawala sa kanya. Huwag na huwag ninyong gagalawin ang mga anak ko. Mga hayop kayo. Nasao ang desisyon, Melissa.

Bigyan kita ng dalawang araw para hanapin yan. Tatawag ako ulit. At kapag hindi mo na ibigay ang gusto namin, kami na mismo ang kukuha niyan kasama ng mga anak mo. Ang tawag ay naputol. Isang nakabibing katahimikan ang naiwan. Nabitawan ni Melissa ang kanyang cellphone. Bumagsak ito sahig at nagkalasog-lasog ang screen ngunit hindi niya ito pinansin.

Nakatitig lang siya sa kawalan ang kanyang paghinga ay mababaw at mabilis. Ang kanyang mga kamay ay nanginginig ng hindi mapigilan. Dalawang araw. Iyun lang ang ibinigay sa kanya. Ngunit alam niyang nagsisinungaling ang mga ito. Hindi sila maghihintay. Tumingin siya sa sirang cellphone sa sahig pagkatapos ay naka-lock na pinto.

Ang bahay na ito ay hindi na isang kanlungan. Ito ay isang kulungan, isang bitag. Isang desisyon ang nabuo sa kanyang isipan. Matatag at hindi na mababago. Hindi na siya maghihintay. Hindi na siya magpapanggap na normal ang lahat. Hindi na niya hahayaang lamunin sila na bong. Takot. Mabilis siyang tumayo.

Pumasok siya sa silid ng mga bata at pinagmasdan ang kanilang mga payapang mukha habang natutulog. Hinalikan niya sila sa noo isang pangako ng proteksyon. Pagkatapos pumasok siya sa sarili niyang silid at kinuha ang isang malaking backpack na ginagamit nila noon sa pamamasyal. Sa isang galaw na puno ng kontroladong sindak, nagsimula siyang mag-impake.

Mga damit para sa kanya at sa mga bata. Ang kaunti nilang pera na nakatago sa ilalim ng kama. Mga dilata, biskuit at bote ng tubig. ang titulo ng bahay at ang kanilang mga birth certificate. Bawat bagay na kanyang inilalagay sa loob ng bag ay isang hakbang palayo sa kanilang buhay at isang hakbang papalapit sa isang hindi tiyak na kinabukasan sa gubat ng Quezon.

Hindi na niya kailangan ng dalawang araw. Aalis sila. Aalis sila ngayong gabi 10 ng gabi. Ang kalya sa labas ay tahimik na maliban sa paminsan-minsang tahol ng aso sa di kalayuan. Ang buong kabahayan ay binalot ng kadiliman. Ngunit si Melisa ay gising na gising ang bawat ugat. Sa kanyang katawan ay puno ng adrenaline at takot.

Dahan-dahan niyang ginising ang kanyang mga anak. Lianiko gising na mga anak. Bulong niya ang kanyang kamay ay marahang yumuyog sa kanilang mga balikat. Nagising si Nico na kinukusot ang kanyang mga mata litong-lito. Mama, gabi pa po. Bakit po? Si Lia na mas matanda ay agad na naramdaman ang tensyon sa hangin. Bumangon siya ang kanyang mga mata ay nagtatanong.

May problema po ba, Mama? Lumuhod si Melissa sa harap nila hinawakan ang kanilang mga kamay. Kailangan niyang maging kalmado para sa kanila. Maglalaro tayo. Sabi niya sa pinakamahinahon niyang boses. Ang laro ay tinatawag na silent escape. Kailangan nating lumabas ng bahay ng hindi gumagawa ng kahit anong ingay.

Ang mananalo, may premyong malaking-making ice creek cream pagdating natin sa probinsya ni Lola. Ang pagbanggit sa probinsya at ice cream ay nagbigay ng kaunting kislap sa mga mata ni Nico. Ngunit si Lia ay nanatiling nakatitig sa kanya. Alam na hindi ito isang simpleng laro. Ngunit imbes na magtanong pa, tumango na lang siya.

Sa mga sandaling iyon, nakita ni Melissa ang anino ng pagiging matanda sa mukha ng kanyang anak. Isang bigat na hindi dapat pasanin ng isang bata. Magbihis kayo ng mabilis at tahimik. utos ni Melissa. “Huwag na huwag kayong bubuhay ng ilaw.” Sumunod ang mga bata. Habang nagbibihis sila, sinilip ni Melisa ang bintana sa sala.

Sa dulo ng kalye. Sa ilalim ng isang namamatay-matay na poste ng ilaw, nakita niya ito. Ang itim na si Dan. Nandoon na sila nagbabantay. Kinilabutan siya alam na tama ang kanyang desisyon. Kung naghintay pa siya hanggang umaga, baka huli na ang lahat. Bitbit ang nag-iisang backpack na puno ng kanilang mga gamit.

Pinangunahan ni Melissa ang mga bata papunta sa likod bahay. Ang pinto sa likod ay mas luma at mas maingay ngunit ito ang tanging daan palabas na hindi diretsong nakikita mula sa kalsada. Maingat niyang pinihit ang siradura. Ang bawat lagitik ay parang isang putok ng baril sa katahimikan ng gabi. Nang mabuksan lumabas sila isa-isa sa makipot na eskinita.

Malamig ang hangin at ang amoy ng basura at hamog ay sumalubong sa kanila. Hawakan ninyo ang kamay ko. Huwag kayong bibitaw kahit anong mangyari. Bulong niya. Nagsimula silang maglakad ang mga paay maingat na inihahakbang sa magaspang na semento. Si Melisa ang nasa gitna. Hawak ang kamay nina at Nico sa magkabilang gilid. Ang eskinita ay madilim at makitid.

At ang bawat kaluskos sa paligid ay nagpapatindig ng kanyang balahibo. Pagkalipas ng ilang metro, narating nila ang dulo ng eskinita na lumalabas sa isa pang kalye. Dahan-dahan siyang sumilip. Walang tao. Mabilis silang tumawid. Tatlong kanto pa ang layo bago sila makarating sa sakayan ng tricycle papuntang terminal ng bus.

Bawat hakbang ay parang isang kilometro ang layo. Ang bigat ng backpack ay nagsisimula ng maramdaman sa kanyang balikat ngunit mas mabigat ang kabang nararamdaman niya sa kanyang dibdib. Nasa ikalawang kanto na sila nang marinig nila ang isang sigaw mula sa kanilang likuran. Hoy, nandoon sila. Hindi na lumingon si Melissa.

Ang boses na yon kahit malayo ay puno ng galit. agad niyang hinila ang mga bata. Takbo, sigaw niya. Ang laro ay tapos na. Ito na ang totoong buhay. Tumakbo sila ng buong bilis. Ang tunog ng mabibigat na yabag sa likuran nila ay palapit ng palapit humahabol sa kanila sa madilim na mga kalye ng Maynila.

Ang puso ni Melisa ay dumadagundong tila gustong kumawala sa kanyang dibdib. Sumisigaw si Nico takot na takot. Si Leya naman ay tumatakbo ng tahimik ang kanyang mukha ay puno ng determinasyon. Lumiko sila sa isang palengke na sarado na. Ang mga nakapinid na tindahan ay parang mga higanteng anino sa kanilang paligid.

Tumalon si Melisa sa isang mababang pader na semento hila-hila si Nico. Mabilis niyang tinulungan si Liya na makaakyat. Ang mga sigawan sa likod nila ay dumami. Apat na sila baka lima. Ang mga anino nila ay humahabol pinalalaki ng mga ilaw sa poste. Sa wakas, natanaw nila ang mga ilaw ng terminal ng bus. Pagod na pagod at humihingal pumasok sila sa magulong lugar.

Ang ingay ng mga bus at sigawan ng mga konduktor ay tila isang santuario. Mabilis na pumila si Melisa sa takilla ang mga kamay. ay nanginginig habang iniaabot ang bayad. Tatlo po papuntang Lucena, Quezon yung pinakamaagang aalis. Limang minuto na lang aalis na yung isa sa platform 5. Sabi ng babae halos hindi tumitingin sa kanya.

Kinuha ni Melissa ang mga ticket at hinanap ang palikuran. “Dito muna tayo magtago.” Sabi niya sa mga bata. Itinulak sila sa loob ng pambabaeng CR. Isinara niya ang pinto at itinukod ang sarili laban. Dito ang kanyang tainga ay nakikinig sa mga ingay sa labas. Narinig niya ang mga boses ng mga lalaki malapit sa labas.

Nakita niyo ba yung babaeng may dalang dalawang bata dito sila tumakbo? Tanong ng isang pamilyar na boses. Ang boses mula sa telepono. Wala akong nakita. Sagot ng isang babae. Tingnan ninyo sa lahat ng bus. Hindi sila pwedeng makalayo. Isang matandang Johnny Tres na nagmamapa sa loob ng palikuran ang tumingin kay Melissa.

Ang mga mata nito ay pagod ngunit puno ng pag-unawa. Nagtama ang kanilang mga paningin at sa isang sandali ng desperasyon umiling si Mili sa isang tahimik na pagsusumamo. Nang kumatok ang isa sa mga lalaki sa pinto ng CR, ang Johnny Tres ang sumagot. Sino ‘yan? Bawal ang lalaki dito. May babae bang pumasok diyan na may dalang bata? Tanong ng lalaki.

Tumingin muli ang Johnny Tres kay Melissa. Pagkatapos ay sumagot sa lalaki. Wala. May pumasok kanina pero lumabas din agad. Doon ata pumunta sa kabilang waiting area. Narinig nila ang mga yabag na papalayo. Naghintay si Melisa ng isang minuto bago dahan-dahang binuksan ng pinto. Salamat po.

Bulong niya sa Janitres ang mga luha ay nagbabadyang tumulo. Tumango lang ang matanda. Mag-iingat kayo, Hija. Mabilis nilang tinungo ang platform 5. Ang bus papuntang Lucena ay paandar na. Habang umaakyat sila, nakita ni Melisa sa bintana, ang lalaking may peklat si Victor na galit na galit na kausap ang kanyang mga tauhan sa telepono. Nang biglang lumingon ito sa direksyon ng kanilang bus, nagtama ang kanilang mga mata sa loob ng isang segundo.

Isang segundo na puno ng purong pagbabanta. Itinuro ni Victor ang kanilang boss habang nagsimula itong umandar. Niyakap ni Melisa ang kanyang mga anak ng mahigpit habang papalayo ang bus sa terminal, isinara niya ang kanyang mga mata at tahimik na nagdasal. Ang biyahe ay aabutin ng apat na oras. Apat na oras kung saan maaaring magplano ang mga lalaking iyon ng isang ambus sa anumang bahagi ng daan.

Habang ang bus ay bumibiyahe sa madilim na highway, tinanong ni Lia Mama, “Bakit po sila galit sa atin? Ano po ba ang ginawa ni papa?” Walang sagot si Melisa. Tanging takot lang ang nararamdaman niya. At ang mga huling salita ni Daniel na paulit-ulit na tumutunog sa kanyang isipan na parang isang propesiya. Umalis ka.

Pumunta ka sa puno sa kalagitnaan ng biyahe habang tinatahak nila ang isang paliko-likong daan sa gilid ng bundok na kilala bilang bitukang manok. Nakita ni Melisa ang dalawang pares ng matitingkad na ilaw sa kanilang likuran. Isang itim na sedidan at isang itim na van. Mabilis silang humahabol. Naputol ang kanyang paghinga.

Hinigpitan niya ang yakap sa mga bata. Ang mga sasakyan sa likod nila ay parang mga mandaragit sa dilim papalapit ng papalapit. Tumingin si Melisa sa driver ng busandang lalaki na payapang sumisipol habang nagmamaneho hindi alintana ang panganib na humahabol sa kanila. Malapit na ang mga sasakyan ng kanilang mga headlight ay tumatama sa loob ng bus na tila mga reflector.

Nagsimulang umiyak ng tahimik si Lia. Si Nico ay nanginginig. Hindi naiintindihan kung bakit ganito na lang kahigpit ang yakap ng kanilang ina. At noon na parang isang himala, isang malakas na kulog ang yumanig sa buong kalangitan. Biglang bumuhos ang isang napakalakas na ulan na tila ibinubuhos ang lahat ng tubig mula sa langit.

Ang hangin ay humahampas ng malakas at ang buos ay inuugan na parang isang kahon ng posporo. Napilitan ang driver na bagalan ng takbo. Ang biglaang buhos ng ulan ang naging hindi inaasahang kakampi. Ang mga sasakyan sa likuran nila ay napilitan ding magdahan-dahan. Ang mga paliko-likong kalsada ay naging mapanlinang at madulas sa isang matalim na kurbada.

Nakita ni Melisa na dumulas ang itim na sedan. Ang mga gulong nito ay umikot ng mapanganib malapit sa gilid ng bangin. Ang driver ay nahirapang kontrolin ito. Ang boss ay mabagal ngunit tuloy-tuloy ang pag-usad. Sa bawat kidlat na gumuguhit sa kalangitan, nakikita ni Melisa ang tanawin sa labas. Malalalim na bangin, mga punong yumuyuko sa hangin at mga ilog na umaapaw sa kalsada.

Sa isang biglaang liwanag ng kidlat, nakita ni Melisa ang isang bagay na nagpatigil sa kanyang puso. Ang dalawang itim na sasakyan ay huminto. Isang malaking puno ang bumagsak at tuluyang humarang sa kanilang daraan. Ilang lalaki ang bumaba sa ilalim ng malakas na ulan. Sumisigaw at kumukumpas sa galit. Ngunit wala silang magawa para alisin ang higanteng troso.

Nilagpasan ng bus ang eksena. Dalawang oras pa ang lumipas bago sila nakarating sa Lucena Grand Terminal. 3 ng madaling araw. Ang ulan ay mahina na ngunit ang hangin ay nananatiling malamig. Bumaba si Melissa kasama ang kanyang mga anak na inaantok. Walang taxi, walang tao. Tanging ang tunog lang ng tubig na dumadaloy sa mga kanal.

Naalala niya ang sinabi ng kanyang asawa. Ang puno ng balete ay dalawang oras na lakaran mula sa bayan papasok sa gubat. Sa kanilang kalagayan ngayon, ang dalawang oras ay parang isang imposibleng paglalakbay. Ngunit wala siyang pagpipilian, darating din ang mga lalaking iyon. Kailangan nilang maglaho bago sumikat ang araw.

Dala-dala ang bigat ng mundo sa kanyang balikat at si Nico na karga-karga sa kanyang likod. Sinimulan ni Melissa ang paglalakbay papasok sa kadiliman ng gubat ng Quezon. Ang daan papasok sa gubat ay isang makitid na pilapil na ngayon ay naging putikan dahil sa ulan. Ang kadiliman ay halos absoluto. Tangingang maliit na sinag flashlight ng cellphone ni Melissa ang nagsisilbing gabay nila.

Matatangkad na puno ang nakapaligid sa kanila. Ang kanilang mga sanga ay tilang mga kamay na nakaabang sa itaas na nagtatago sa liwanag ng buwan at mga bituin. Mabigat at mamasa-masa ang hangin, puno ng amoy ng basang lupa, nabubulok na dahon at ang kakaibang halimuyak ng mga ligaw na bulaklak.

Bawat kaluskos ng mga dahon o pagputok ng tuyong sanga ay nagpapatigil sa kanila. Bawat anino ay tila isang kaaway na nag-aabang. Si Liya sa kabila ng pagod ay nanatiling matapang. Tahimik siyang naglalakad sa tabi ng kanyang ina. Hawak ang laylayan ng damit nito. Si Nico naman ay mahimbing na natutulog sa likod ni Melisa.

Ang kanyang maliit na hininga ay mainit sa leeg nito. Ang bigat ng bata kasama ng backpack ay tila isang parusa sa kanyang nananakit ng mga balikat ngunit ito rin ang nagbibigay sa kanya ng lakas para magpatuloy. Naalala ni Melisa ang mga kwento ni Daniel tungkol sa lugar na ito. Ang punong yon ay mas matanda pa sa ating mga lolo’t lola Melissa. Isang himala ng kalikasan.

Sabi nila may mga engkanto raw na nakatira diyan na pangiti siya ng mapait. Ang dating kwentong puno ng mahika ay ngayon naging kanilang huling pag-asa. Isang oras, dalawang oras, ang kanyang mga paa ay namamanhid na sa sakit. Ang kanyang sapatos ay basang-basa at puno ng putik. Si Liya ay paika-ika na ring maglakad.

Tamang-tama ng malapit ng bumigay si Melissa nang handa na siyang umupo sa putikan at umiyak na tanaw niya ito. Sa isang maliit na liwanag, sa gitna ng kasukalan, nakatayo ito ang dambuhalang puno ng balete. Mas malaki ito kaysa sa kanyang naaalala. Ang katawan nito ay napakalapad na kailangan siguro ng song tao para mayakap ito.

Ang balat nito ay magaspang at nababalot ng lumot na kumikinang sa sinag ng flashlight. Ang mga ugat nito na kasing kapal ng hita ng tao ay nakakalat sa lupa na parang mga higanteng galamay. At doon sa paanan ng puno sa pagitan ng dalawang malalaking ugat, nakatago sa likod ng makakapal na baging may isang madilim na butas ang pasukan.

Maingat niyang ibinaba si Nico at isinandal sa isa sa mga ugat. Lumuhod siya sa harap ng butas. Ang puso niya’y kumakabog. Itinutok niya ang ilaw ng kanyang cellphone sa loob. Ang butas ay patuloy sa kailaliman ng puno lumalawak hanggang sa maging isang silid na likha ng kalikasan. At doon nakita niya ang isang bagay na halos imposible.

Sa loob may mga nakasabit na gasera. Sa mga kawit na bakal may mga kahon na gawa sa kahoy na maayos na nakasalansan sa gilid. May mga nakatuping kumot, mga selyadong galo ng tubig at mga dilatang pagkain na nakaayos sa mga pansamantalang estante. Ang lahat ay binalot ng makapal na plastic para maprotektahan mula sa halumigmig.

Sa gitna sa ibabaw ng isang maliit na mesang gawa sa kahoy may isang makapal na kwaderno at isang metal na kahon na may nakasulat na pangalan niya gamit ang sulat kamay ni Daniel. Melissa. Pakiramdam ni Melissa ay bibigay ang kanyang mga tuhod. Pumasok siya sa loob ng kweba akay-akay ang mga bata. Nang makapasok silang tatlo, isinara niya ang pasukan gamit ang isang makapal na lona na nakita niyang nakatupi sa gilid.

Sinindihan niya ang isa sa mga gasera at isang mainit na liwanag ang bumalot sa buong espasyo. “Mama, anong lugar to?” tanong ni Lia. Ang mga mata ay nanlalaki habang inililibot ang tingin na para bang nakatuklas sila ng isang taguan mula sa isang kwentong pambata. Hindi sumagot si Melissa.

Bumagsak siya sa isa sa mga kumot niyakap ang kanyang mga anak. At sa wakas hinayaan ang sariling umiyak. Umiyak siya para kay Daniel. para sa takot, para sa pagtakas, para sa hindi niya pagkakaintindi sa lahat ng nangyayari. Niyakap siya ng mga bata ng walang imik nanginginig sa ginaw at pagod. Nang maubos ang kanyang mga luha, pinunasan niya ang kanyang mukha at kinuha ang metal na kahon.

Binuksan niya ito gamit ang nanginginig na mga kamay. Sa loob, may nakatagong mga tali ng pera, mga pekeng ID na may iba’t ibang pangalan. Ngunit parehong mukha niya at isang liham. Milisa, mahal ko. Kung binabasa mo ito, ibig sabihin ay nangyari na ang pinakakinatatakutan ko. Ibig sabihin ay wala na ako sa tabi mo at hinahanap ka na nila.

Patawarin mo ako dahil hindi ko sinabi sao ang katotohanan. Laingawang taon na ang nakalipas. Bago pa man kita makilala, nagtrabaho ako para sa mga mapanganib na tao. Isa akong accountant para sa kanila. Hindi droga, Melisa, mas malala pa. Nagpupuslit sila ng mga ninakaw na sining at mga antigong bagay mula sa buong Asya mga national treasure na hindi dapat mailabas ng bansa.

Nang malaman ko ang buong katotohanan, gusto ko ng umalis pero walang nakakaalis sa organisasyong yon ng buhay. Ninakaw ko ang libro de kwenta, ang ebidensya ng lahat ng kanilang ginagawa, mga pangalan, mga petsa, mga bank account sa ibang bansa. Sinabi ko sa kanila na sinunog ko na pero nagsinungaling ako. Ang librong yon ay nasa kwadernong hawak mo ngayon.

Itinago ko ito umaasang hindi na nila ako hahanapin pa. Ngunit hindi sila tumigil. At ngayong wala na ako, ikaw ang hahabulin nila sa pag-aakalang alam mo kung nasaan ang ebidensya. Naramdaman ni Melisa na umiikot ang kanyang mundo. Ang asawa niya ang tahimik at masipag na si Daniel ay sangkot sa isang sindikato. Ang buong buhay nila ay isang kasinungalingan.

Pinagpatuloy niya ang pagbabasa. Sa kwadernong iyan, makikita mo ang lahat ng detalye, mga contact at isang plano para makatakas kayo. Sa likod ng kwebang ito, sa likod ng pekeng Pader na bato, may isang lagusan, isang tunnel na ginawa ng mga sundalong hapon nong World War I. Dadalhin kayo niyan sa Paete, Laguna.

kilometro mula rito. Doon may naghihintay na isang matandang lalaki. Si Mang Manuel, isang manlilok. Wala siyang alam sa nakaraan ko maliban sa isang utang na loob sa aking ama. Tutulungan niya kayo. Bibigyan niya kayo ng bagong pagkakakilanlan. Patawarin mo ako, Melissa. Patawarin mo ako sa pagsira sa buhay natin.

Pero parang awa mo na iligtas mo ang ating mga anak. Mahal na mahal kita noon at ngayon, Daniel. Binuklat ni Melisa ang kwaderno. Ang bawat pahina ay puno ng masusing panulat ni Daniel. May mga mapa ng lagusan mga marka ng mga delikadong bahagi, mga punto kung saan may tubig at mga listahan ng kailangan nilang dalhin.

May mga technique kung paano magbago ng anyo, kung paano maglaho. Ilang taon na itong pinaghandaan ni Daniel alam na darating ang araw na kakailanganin niya ito. Isinara niya ang kwaderno at tiningnan ang kanyang mga anak na ngayon ay mahimbing nang natutulog sa ibabaw ng kumot.

Walang kamalay-malay sa panganib na nakapaligid sa kanila. At noon may narinig siyang isang bagay na nagpatigil sa kanyang paghinga. Mga boses sa labas ng puno. Mga boses ng lalaki papalapit. Imposibleng nagkamali ang driver ng bus. Sabi niya dito, “Bumaba sa bayan yung babae kasama ang dalawang bata.” Sabi ng isang magaspang na boses, “Wala namang ibang mapupuntahan dito kundi ang gubat na ‘to. Hanapin ninyo bawat sulok.

” Mabibigat na yabag ang yumayapak sa mga basang dahon. Ang mga sinag malalakas na flashlight ay sumasayaw sa mga puno palapit ng palapit. Agad na pinatay ni Melisa ang gasera. Niyakap niya si Lya na kagigising lang at tinakpan ang bibig nito. Si Nico ay nanatiling tulog. Sa labas pinalibutan na ng mga lalaki ang puno ng balete.

Napakalapit nila na naamoy ni Melisa ang usok ng sigarilyo ng isa sa kanila. Victor, tingnan mo ‘to. Ang laki ng puno. May butas sa ilalim. sabi ng isa. Ang boses ni Victor, ang lalaking may peklat ay sumagot. Tingnan mo sa loob. Isang sinag ng flashlight ang direktang tumama sa lona na nakatakip sa pasukan ng kweba. Huminto sa paghinga si Melisa.

Niyakap niya si Lya ng mas mahigpit na ramdaman ang mabilis na tibok ng puso ng anak na dumadampi sa kanyang dibdib. Ang liwanag ay gumalaw sinusuri ang bawat pulgada ng lona. Narinig niya ang paglapit ng mga yabag. Puro lumot lang at dumi ng paniki sa loob. Boss, sabi ng lalaki pagkatapos ng ilang sandali.

Walang tao. Tara na baka nasa may ilog sila. Ang liwanag ay nawala. Ang mga yabag ay nagsimulang lumayo. Narinig ni Melisa ang pagmumura ng mga lalaki. Isinusu pa ang ulan at ang putik. Ang kanilang mga flashlight ay naging mga alitaptap na unti-unting naglaho sa kadiliman. Hindi gumalaw si Melisa sa loob ng s minuto.

Nang masiguro niyang wala na talaga sila, doon lang siya huminga ng malalim. Umiiyak ng tahimik si Lia sa kanyang balikad. Wala na sila anak, wala na sila. Pagsisinungaling ni Melisa dahil alam niyang hindi pa tapos ang lahat. Ito ay nagsisimula pa lamang. Hinintay ni Melisa na magliwanag ng kaunti sa labas bago siya kumilos.

Ang manipis na sinag ng umaga na tumatagos sa mga siwang ng lona ay nagbigay sa kanya ng Hudyat. Gising na si Nico nagtatanong kung bakit sila natutulog sa loob ng isang puno at kung bakit amoy lupa ang lahat. Binigyan sila ni Melisa ng biskuit at dilatang pagkain mula sa mga supply na iniwan ni Daniel. Habang kumakain sila, ipinaliwanag niya sa kanila sa pinakasimpleng paraan na mauunawaan nila. Naglalaro pa rin tayo.

Sabi niya ang kanyang boses ay mahinahon ngunit may bigat. Pero ito na ang pinakamahalagang parte. Kailangan nating maging pinakamagaling na mga espiya sa buong mundo. Tahimik at matapang. Si Nico sa kanyang inosenteng isipan ay tumango ng may pananabik. Ngunit si Lya na nakita na ang takot sa mga mata ng kanyang ina ay alam na higit pa ito sa isang laro.

Dahil po ba ito sa mga lalaki kagabi? Mama? Tanong niya. Tumango lang si Mely sa isang malungkot na pag-amin. Niyakap niya ang kanyang mga anak. Magiging okay din ang lahat. Si Papa ay nag-iwan sa atin ng isang lihim na daan. Kailangan lang nating maging matapang ng kaunti pa. Binuklat niyang muli ang kwaderno ni Daniel. Ang mga tagubilin para sa paghahanap sa lagusan ay malinaw.

sa pinakadulong bahagi ng kweba kung saan ang mga pader na ugat ay bumubuo ng isang natural na arko. May limang malalaking bato na partikular ang pagkakaayos. Ang nasa gitna na may maliit na ukit na krus ang siyang susi. Dalaang isang gasera tinungo ni Melisa ang likurang bahagi ng kweba. Ang hangin doon ay mas malamig at mas mamasa-masa at tulad ng inilarawan sa kwaderno.

Nandoon ang arko ng mga bato at ugat nababalutan ng manipis na lumot. Naroon din ang limang bato. Hinanap niya ang ukit na krus sa gitnang bato na halos hindi makita sa ilalim ng lumot. Sinubukan niyang itulak ito gamit ang kanyang buong lakas. Hindi ito gumalaw. Itinulak niya ulit ang kanyang mga kalamnan ay nananakit na. Wala pa rin.

Ang pag-asa ay nagsimulang maglaho sa kanyang dibdib. Paano kung nagkamali si Daniel? Paano kung gumuho na ito? Sa huling desperadong pagsubok, sinubukan niyang hilahin ito papalapit sa kanya. Isang magaspang at malalim na tunog. Ang malingawngaw habang ang bato ay dahan-dahang gumalaw na tila isang higanteng nagigising mula sa daan-daang taong pagkakatulog.

Sa likod nito, isang makitid na butas ang lumitaw sapat lamang ang laki para dumaan ang isang taong nakayuko. Isang malamig na hangin na amoy lumang bato at tubig sa ilalim ng lupa ang huminga palabas mula sa kadiliman. Itinutok niya ang liwanag ng gasera sa loob. Nakita niya ang mga baitang nainukit sa bato pababa sa walang katapusang dilim. Ang lagusan.

Totoo ito. Isang halo ng pasasalamat at pait ang naramdaman ni Melisa. Ang kanyang asawa ay naglakad dito si Nuri. Ang bawat metro at Pinlano, ang bawat detalye ng kanilang pagtakas. Ngayon, kailangan niyang magtiwala. Nang lubusan sa mga sulat ng isang lalaking pinaglihiman siya sa loob ng maraming taon. Ngunit wala siyang pagpipilian.

Nasa labas pa rin ang mga kaaway nila. Bago sila pumasok, inihanda niya ang tatlong maliliit na backpack. Nilagayan niya ito ng tubig, mga dilata, extrang baterya para sa flashlight manipis na kumot at syempre ang kwaderno ni Daniel na nakabalot sa plastic. Inilagay din niya ang mga pekeng dokumento at ang pera sa pinakailalim ng kanyang bag.

Maglalakbay tayo sa isang mahabang kweba, mga anak. Paliwanag niya habang tinutulungan silang isuot ang kanilang mga backpack. Madilim doon at medyo malamig. Pero kung magpapatuloy lang tayo, makakarating tayo sa isang ligtas na lugar. Bago sila pumasok sa lagusan, iniwan ni Melisa ang isang gasera na may sindi sa gitna ng kweba sa puno.

Nag-iwan din siya ng ilang bukas na lata ng pagkain at mga nakalatag na kumot. Gusto niyang isipin ang sino mang makakahanap nito na nandoon sila kamakailan lamang ngunit umalis na at tumakas sa ibang direksyon sa gubat. Isa itong maliit na panlilinlang isang huling pagtatangka na iligaw ang kanilang mga humahabol.

Pagkatapos isinara niyang muli ang pasukan ng lagusan gamit ang mabigat na bato na nagkulong sa kanila sa ganap na kadiliman. Tanging ang liwanag na lang mula sa kanilang mga flashlight ang kanilang kasama. Ang pagbaba sa mga hagdan ng bato ay mabagal at mapanganib. Madulas ang mga ito dahil sa halumigmig at ang ilan ay sira na.

Dalawang beses nadulas si Nico at nagasgasan naman ang kamay ni Liy nang sumubsob siya sa pader. Matapos ang tila 100 daang baitang ang lagusan ay naging pahalang na isang pasilyo na halos dalawang metro ang taas. at isang metro ang lapad. Ang mga pader ay sinusuportahan ng mga troso na nabubulok na at mga pinagpatong-patong na bato.

Ayon sa kwaderno ito ay ginawa ng mga sundalong hapon bilang daanan para sa mga supply at posibleng takasan. Matapos ang gyera ito ay naiwan at nalimutan. Naglakad sila ng maraming oras sa nakabibing katahimikan. Ang tanging maririnig ay ang tunog ng kanilang mga yabag, ang patak ng tubig mula sa itaas at ang kanilang sariling mga hininga.

Sinusunod nila ang mga direksyon sa kwaderno. Pagkatapos ng 5 hakbang, may sangganda sa kanan. Pagkatapos ng 3 pa, iwasan ang daan sa kaliwa dahil binabaha. Pagkatapos ng isang libong hakbang, may isang malawak na espasyo na may mga kalawang na kagamitan, isang ligtas na lugar para magpahinga. Ang lahat ay eksakto.

Tulad ng isinulat ni Daniel. Sa kanilang unang paghinto, binasa ni Melisa ang isa pang bahagi ng talawan ni Daniel. Habang ang mga bata ay kumakain ng biskuit. Minahal kita mula sa unang araw na nakita kita sa ilalim ng puno ng balete Melisa. Dahil sao gusto kong maging isang mabuting tao. Sinubukan kong iwan ang buhay na ion ngunit ang pinuno nila si Victor ay hindi pumayag.

Siya ang dating kong kaibigan. Sabay kaming pumasok sa organisasyon ngunit nilamon siya ng kasakiman at kapangyarihan. Nang sinabi kong aalis na ako, tinakot niya ako. Sinabi niyang idadamay ka niya. Kaya nanatili ako nagpapanggap habang lihim na naghahanda para sa araw na ito. Ang bawat sentimong naitabi ko, bawat pekeng ID, bawat pahina ng kwadernong ito, lahat ay para sa inyo.

Para sa pagkakataon ninyong maging malaya. Ang galit ni Melisa ay unti-unting napalitan ng isang malalim na kalungkutan. Hindi pala siya niloko ni Daniel. Pinrotektahan siya nito sa paraang alam nito. Nagpahinga sila ng isang oras bago magpatuloy. Ang susunod na bahagi ayon sa kwaderno, ang pinakamahirap isang matarik na akyatin na sinusundan ng isang napakakitid na pasilyo kung saan kailangan nilang gumapang.

Nagsimula na ang pag-akyat. Ang mga baitang ay hindi pantay. Ang ilan ay napakataas na kailangan pang buhatin ni Melisa si Nico habang si Lya ay gumagamit ng kamay at paa para umakyat. Naging mas presko ang hangin. Isang senyales na malapit na sila sa labasan. Pagkatapos ng akyatin ay ang makitid na pasilyo. Masikip ito.

Halos hindi sila magkasya. Pinayuhan niya si Liya na mauuna. Binigyan ito ng isang flashlight. Sumigaw ka kapag may problema. Sabi niya, pumasok ang bata sa makitid na butas. Naghintay si Melisa ang puso’y nasa kanyang lalamunan hanggang sa marinig niya ang boses ng anak sa kabilang dulo. Okay lang po mama. Kaya po. Sunod si Nico.

Umiyak ito at nagpumiglas takot na pumasok sa madilim na butas. Kinailangan siyang pilitin ni Melissa ni makinig ka. Nasa kabilang dulo na si ate at ako nasa likod mo lang. Hindi ka nag-iisa. Pumasok ang bata na humihikbi. Sunod na itinulak ni Melissa ang mga backpack bago siya mismo pumasok. Ang pasilyo ay mas masikip pa kaysa sa kanyang inaakala.

Ang mga bato ay kumakaskas sa kanyang balikat at likod. Kinailangan niyang gamitin ang kanyang mga siko at tuhod para umusad sentimetro bawat sentimetro. Pakiramdam niya ay dinadaganan siya ng buong bundok. Kung gumuho ang lagusan ngayon, walang sino man ang makakahanap sa kanila.

Itinulak niya ang masamang isipin na iyon at nagpatuloy. Pagkatapos ng tila walang katapusang paggapang, nakita niya ang liwanag sa dulo, ang flashlight ni Lya. Nakalabas siya. Ang damit ay punit-punit at ang mga kamay ay duguan. Nasa kabilang dulo na sila. Sa kanilang harapan, isa pang hagdanan ang paakyat tungo sa isang mahinang liwanag mula sa itaas.

Liwanag ng araw. Halos patakbo nilang inakyat ang mga huling baitang. Lumabas sila sa gitna ng isang kakaibang gubat. Mas lunti mas mahalumigmig puno ng mga ligaw na orkidya na nakakapit sa mga puno. Ang maririnig ay ang tuloy-tuloy na lagaslas ng tubig mula sa isang kalapit na ilog. Nakalagpas sila.

Nakatawid sila ng kilometro sa ilalim ng lupa. Nasa Laguna na sila. Tiningnan ni Melisa ang kanyang mga anak nababalot ng putik at pagod ngunit buhay. Buhay at malaya. Sa ngayon niyakap niya sila nang mahigpit ang luha ng pasasalamat at pagod ay dumadaloy sa kanyang mga pisngi. Ngunit bago pa man sila makapagpahinga, isang tunog ang nagpatigil sa kanilang lahat.

Ang ugong ng mga sasakyan napapalapit sa isang kalapit na kalsada at ang malinaw na sigaw ng mga lalaki. Imposibleng nawala sila. Baka dito sila lumabas. Halughugin ang buong gubat. Natagpuan na naman sila. Ang sigaw ay parang isang kidlat na gumising sa bawat himaymay ng pagod na katawan ni Melisa. Walang panahon para mag-isip.

Walang segundo na dapat sayangin. Agad niyang kinarga si Nico na nagsimula ng umiyak dahil sa biglaang gulat at hinila si Lia sa kamay. Dito tayo bilis. Utos niya tumatakbo palayo sa direksyon ng mga boses papasok sa mas makapal na bahagi ng gubat. Ang gubat ng Laguna ay iba sa gubat ng Quezon. Masiksik ang mga halaman, mas matatayog ang mga puno at ang lupa ay nababalutan ng makakapal na pako at baging natila mga bitag sa kanilang daraan.

Ang mga sanga ay humahampas sa kanyang mukha. Ang mga nakausling ugat ay halos magpatid sa kanya sa bawat hakbang. Ang mga sigawan sa likuran nila ay palakas ng palakas sinasabayan ng malalakas na kalabog ng mga pintuan ng sasakyan na isinasara. Hatiin ang grupo. Suriin ninyo ang bawat direksyon. May mga sariwang bakas ng putik dito.

Ang puso ni Melisa ay parang tambol na walang tigil sa pagpalo. Tumatakbo siya ng walang direksyon. Ang tanging layunin ay ang lumayo. Bawat paghinga niya ay isang pakikibaka. Nararamdaman niya ang pagod ni Lya napilit na sumasabay sa kanyang mga hakbang. Ang mukha ay namumutla ngunit hindi nagrereklamo. Nang malapit na siyang panghinaan ng loob, may natanaw siyang isang maliit na talon na bumabagsak sa mga bato.

Bumubuo ng isang sapa na umaagos papasok sa kasukalan. Tubig. Agad na naalala ni Melissa ang isa sa mga kwento ni Daniel noong sila ay nagka-camping pa. Kung may humahabol sa’yo at may mga aso silang dala, dumaan ka sa tubig. Mawawala ang amoy mo. Malilito sila. Wala siyang nakikitang aso ngunit ang prinsipyo ay pareho.

Kung lalakad sila sapa, hindi nila masusundan ang kanilang mga bakas. Walang pag-aalinlangan lumusong siya sa sapa. Ang malamig na tubig ay umabot hanggang sa kanyang mga tuhod. At ang agos ay mas malakas kaysa sa kanyang inaasahan. Muntik na siyang matumba ngunit kumapit siya sa isang malaking bato. “Liya anak, kapit ka sa akin.” Sumunod si Lya nanginginig sa ginaw.

Ngunit ang determinasyon sa kanyang mga mata ay hindi nawala. Sinimulan nilang maglakad ng pasalungat sa agos na mas mahirap ngunit mas siguradong magliligaw sa kanilang mga humahabol. Bawat hakbang ay mabigat. Ang mga bato sa ilalim ng sapa ay madulas at matutulis. Halos kalahating oras silang naglakad sa tubig.

Ang mga sigawan sa likuran nila ay unti-unting humina. Napalitan ng lagaslas ng tubig at huni ng mga ibon. Naligaw na nila ang mga ito. Sa ngayon, umakyat sila mula sapa sa isang bahagi kung saan medyo manipis ang mga puno. Pagod na pagod bumagsak si Melisa sa lupa. Yakap-yakap ang nanginginig ng mga bata.

Basang-basa sila gutom at puno ng mga galos ngunit ligtas sila. Hinubad niya ang kanyang basang jacket at ibinalot ito kay Nico. Si Lia naman ay nakaupo sa tabi niya nakayakap sa kanyang mga tuhod. Sinusubukang itago ang kanyang panginginig. “Magiging okay din tayo mga anak!” sabi ni Melissa bagam’t hindi niya alam kung paano. Kinuha niya ang kwaderno ni Daniel mula sa kanyang bag.

Basang-basa ang takip nito ngunit ang mga pahina sa loob ay protektado ng plastic. Ayon sa mapa, kailangan nilang umakyat sa isang maliit na burol para marating ang bayan ng Paete. Ngunit sa kanilang kalagayan, ang pag-akyat sa burol ay parang pag-akyat sa isang bundok. Habang pinag-iisipan niya ang kanilang susunod na hakbang, may narinig siyang kaluskos sa di kalayuan.

Hindi ito ang mabibigat na yabag ng mga humahabol sa kanila. Ito ay mas magaan, mas mabagal. Agad niyang itinayo ang mga bata. Sa likod niya kumuha ng isang malaking sanga ng kahoy hand lumaban. Mula sa likod ng malalaking dahon ng gabi, isang matandang babae ang lumabas. Payat ito, ang mukha ay kulubot na parang isang pasas at ang buhok ay puting-puti na nakatali sa isang maliit na bon.

May dala siyang isang bayong na puno ng mga halamang gamot. Natigilan ito nang makita sila ang mga mata ng matanda ay matalim puno ng karunungang nakuha sa mahabang panahon. Sinuri nito si Melisa mula ulo hanggang paa. Pagkatapos ay ang dalawang bata na takot na takot na nakatago sa likod niya.

“Sino kayo at ano ang ginagawa ninyo sa aking gubat?” tanong ng matanda. Ang boses ay mahina ngunit may aoridad. Ibinaba ni Melisa ang hawak ng sanga. Wala siyang nakitang panganib sa matanda. Tanging pag-usa. Sa sobrang pagod at desperasyon, nagpasya siyang sabihin ang isang bahagi ng katotohanan. Ako po si Melissa.

Ito po ang mga anak ko, sina Lia at Nico. Sabi niya ang boses ay nanginginig. May mga masasamang taong humahabol sa amin. Kailangan po naming makarating sa paete. Pinagmasdan ng matanda ang kanilang basang damit, ang kanilang mga galos at ang takot sa kanilang mga mata. Walang nagbago sa kanyang ekspresyon ngunit may kung anong paglambot sa kanyang titig.

Ang paete ay malayo pa kung lalakarin at hindi kayo makakarating doon na ganyan ang itsura ninyo. Mahaharang lang kayo ng mga nagbabantay sa kalsada. Sabi ng matanda. Halik kayo. Sumunod kayo sa akin. Nag-aalangan man sumunod si Melisa, wala na siyang ibang pagpipilian. Pinangunahan sila ng matanda sa isang halos hindi makitang landas papasok sa mas malalim na bahagi ng gubat.

Pagkalipas ng ilang minuto narating nila ang isang maliit na kubo na gawa sa kawayan at pawid halos nakatago sa gitna ng mga puno. May isang maliit na hardin ng mga halamang gamot sa gilid nito at may umuusok mula sa isang maliit na pughon. “Pumasok kayo!” sabi ng matanda. Ang loob ng kubo ay simple ngunit malinis. Amoy pinakuluang dahon at usok ng kahoy.

Binigyan sila ng matanda ng mga tuyong tuwalya at mga lumang damit. Iyan ay damit ng mga apo ko. Noong maliliit pa sila, bihira na silang dumalaw. Ngayon habang nagbibihis ang mga bata, nagpakulo ang matanda ng salabat. Ang mainit at maanghang na inumin ay nagbigay ng kaunting ginhawa sa kanilang nanlalamig na katawan.

Ako si Aling Remedios. Pagpapakilala ng matanda. Hindi ko na tatanungin kung sino ang mga humahabol sa inyo. Mas mabuting kaunti lang ang alam ko. Ngunit kaninang umaga habang bumababa ako para bumili ng asin, narinig ko ang mga usapan. May mga dayong lalaki, mga mukhang siga na nagtatanong tungkol sa isang babae at dalawang bata.

Nag-aalok sila ng malaking pera para sa impormasyon. Nanlamig ang buong katawan ni Melissa. Napakalapit na pala nila. Kailangan ninyong makaalis dito bago magdilim. Sabi ni Aling Remedios. May isang lumang daan na ginagamit ng mga mangangahoy. Halos hindi na ito ginagamit ngayon. Diretso iyon sa likod ng palengke ng Paete. Doon kayo dumaan.

Kumuha si Aling Remedios ng isang piraso ng uling at iginuhit sa isang tuyong dahon ng saging ang isang simpleng mapa. Pagkatapos may kinuha siyang mula sa isang maliit na baol. Isa itong maliit na estatwa na gawa sa kahoy isang inukit na anyo ng isang matandang mangingisda. Napakadetalyado nito. Pagdating ninyo sa paete, hanapin ninyo ang taong gumawa nito.

Sabi ni Aling Remedios. Iniaabot ang estatwa kay Melissa. Ang pangalan niya ay Manuel. Ipakita mo ito sa kanya. Sabihin mong galing ka kay Remedios ng Sapa. Maihan niya, malaki ang utang na loob ng pamilya niya sa akin. Naluha si Melisa sa labis na pasasalamat. Hindi ko po alam kung paano ako magpapasalamat sa inyo, Aling Remedios.

Ang pagtulong sa kapwa ay hindi kailangang bayaran. Hija sabi ng matanda. Tinapik ang kanyang kamay. Ang mahalaga ay mabuhay kayo. Sige na humayo na kayo habang may araw pa at huwag na huwag kayong lilingon. Dala ang mapa, ang estatwang kahoy at isang bagong pag-asa. Muling pumasok sa gubat si Melisa kasama ang kanyang mga anak.

Ang kabaitan ng isang estranghero ang naging tanglaw sa gitna ng madilim na paglalakbay. Ang daan na itinuro ni Aling Remedios ay halos isang multo na lamang isang linya sa gitna ng kasukalan na tinubuan na ng matataas na damo at baging. Kung hindi dahil sa malinaw na pagguhit, sa dahon ng saging maaaring naligaw na sila.

Naglakad sila ng halos isang oras palusong sa burol ang katahimikan ay binabasag lamang ng huni ng mga kuliglig at ng kaluskos ng kanilang mga paa sa tuyong dahon. Walang daan para sa mga sasakyan dito kaya’t panatag ang loob ni Melisa na hindi sila masusundan. Habang papalapit sila sa kabihasnan, unti-unti nilang naririnig ang mga tunog ng buhay, ang tahol ng mga aso, ang tilaok ng mga manok at ang malabong ingay ng mga tao.

Sa wakas na tanaw nila ito, sa pagitan ng mga puno, lumitaw ang mga bubong ng mga bahay. Nasa likod sila ng palengke ng Paete. Ang paete ay iba sa Maynila. Ang hangin dito ay amoy sariwang kahoy at bulaklak. hindi usok at polusyon. Ang mga bahay ay gawa sa kahoy karamihan ay luma at may mga masalimuot na ukit sa mga bintana at pintuan.

Ang buong bayan ay tila isang malaking gawaan ng sining. Maingat na lumabas si Melissa mula sa gubat, akay-akay ang mga bata. Ang palengke ay abala na. Ang mga tindera ay sumisigaw ng kanilang mga paninda. Ang mga mamimili ay nagtatawaran. amoy, isda, gulay at bagong lutong kakanin. Subalit ang pinakapansin-pansin ay ang mga tindahan na nagbebenta ng mga produktong gawa sa kahoy.

Mga santo, mga muebables, mga laruan, mga palamuti, lahat ay inukit ng may pambihirang husay. Hinanap ng kanyang mga mata ang sinabi ni Aling Remedios, isang pagawaan na may nakaukit na pangalang Manuel’s Woodcrafts. At doon sa isang kanto nakita niya ito. Isang maliit na tindahan na bukas ang harapan. Puno ng mga hindi patapos na obra.

Sa harap nito, nakaupo sa isang maliit na bangko ang isang matandang lalaki. Maputi na ang kanyang buhok at makapal ang kanyang salamin sa mata. Nakayuko siya abala sa pag-ukit ng isang piraso ng kahoy. Ang kaniyang mga kamay ay kulubot at puno ng kalyo. Ngunit ang bawat galaw ng kanyang pait ay tiyak at puno ng sining.

Siya na marahil si Mang Manuel. Dahan-dahang lumapit si Melissa. Ang puso’y kinakabahan. Tumayo sila sa harap ng tindahan. Naghihintay na mapansin. Ilang sandali pa itinaas ng matanda ang kanyang ulo marahil ay naramdaman ang kanilang presensya. Tiningnan niya sila sa ibabaw ng kanyang salamin. Ang mga matay nagtatanong.

“Magandang hapon po,” sabi ni Melissa. Ang boses ay halos pabulungiw. Tumango ang matanda. Magandang hapon din, Hija. Ano ang maipaglilingkod ko sa inyo? May hinahanap ba kayong ukit? Imbes na sumagot maingat na inilabas ni Melissa mula sa kanyang bulsa ang maliit na estatwa ng mangingisda at ipinakita ito sa matanda.

Natigilan si Mang Manuel. Ibinaba niya ang kanyang pait at kinuha ang estatwa. Sinuri niya ito nang mabuti ang kanyang mga daliri. ay marahang dumadampi sa bawat ukit. Isang malalim na buntong hininga ang kumawala sa kanya. Pagkatapos ay tumingin siya kay Melissa. Ang kanyang mga mata ngayon ay puno ng pag-unawa at isang bakas ng kalungkutan.

Kay Remedios ito galing. Sabi niya, “Hindi isang tanong kundi isang pahayag.” Tumango si Melissa. Opo. Sabi niya, “Hanapin ko raw po kayo.” Muling tumingin si Mang Manuel sa mga bata na nakatago sa likod ni Melisa. Tumingin siya sa kanilang mga damit na halatang luma sa kanilang pagod na mga mukha at sa takot sa kanilang mga mata. Tumayo siya. “Hali kayo.

Pumasok kayo sa loob.” Pinapasok niya sila sa likod ng tindahan sa isang maliit na espasyo na nagsisilbing kanyang paggawaan. Amoy barnish at bagong tabas na kahoy. Isinara niya ang kurtinang nagsisilbing pinto. Iniligtas ni Remedios ang buhay ng aking asawa. Maraming taon na ang nakalipas paliwanag ni Mang Manuel. Nanganganak noon ang aking asawa at kinailangan ng isang espesyalista.

Si Remedios na isang hilot ang tanging nakatulong sa kanya. Isang malaking utang na loob na hindi ko kayang bayaran. Bago siya lumipat sa gubat, sinabi niya sa akin na kung may darating na taong dala ang isa sa aking mga gawa nangangahulugang kailangan nila ng tulong na walang tanong-tanong. Huminga siya ng malalim.

Hindi ko alam kung ano ang tinatakasan ninyo at hindi ko na rin aalamin. Ang mahalaga ay ligtas kayo dito sa ngayon. Sa mga salitang ion, gumuho ang lahat ng lakas na pinilit itago ni Melisa. Napahagulgol siya ang lahat ng takot, sakit at pagod na kanyang tini. Sa loob ng ilang araw ay biglang bumuhos. Niyakap lang siya nina at Niko. Umiiyak na rin.

Hayaan lang sila ni Mang Manuel na umiyak. Nang huminahon na si Melisa, nagsalita itong muli. Kailangan ninyo ng bagong pangalan. Sabi niya dito sa Paete, maraming dumarating na tagai ibang lugar para magtrabaho. Hindi na bago iyon. Simula ngayon, ikaw na si Aen, isang malayong pamangkin ko mula sa Bicol na nabywuda kamakailan.

Tumingin siya sa mga bata. At kayo naman ang pangalan mo ay Bea. Sabi niya kay Lia. At ikaw naman ay si Max. Sabi niya kay Nico. Kailangan ninyong sanayin ang sarili sa mga bagong pangalan na yan. May isang maliit na silid sa likod ng kanyang pagawaan. Doon sila pinatuloy ni Mang Manuel. Simple lang ito.

May isang papag at ilang mga gamit. Ngunit para sa kanila ito ay isang palasyo, isang lugar kung saan maaari silang matulog nang hindi natatakot. Kinabukasan nagsimula ang kanilang bagong buhay. Si Melisa na ngayon ay si Aen ay nagsimulang magtrabaho sa pagawan. Hindi siya marunong mag-ukit ngunit magaling siyang manahi.

Ginamit niya ang kanyang kaalaman para gumawa ng mga maliliit na unan at supot na tela na may burdang disenyo na ipinaparehas sa mga produktong kahoy ni Mang Manuel. Nagustuhan ito ng mga turista at unti-unting nakatulong si Aen sa maliit na negosyo. Sinalian na ngayon ay si Bea at si Nico na si Max na ay ipinasok ni Mang Manuel sa lokal na pampublikong paaralan.

Sa simula si Bea ay tahimik at laging nakabantay. Takot na magkamali at mabunyag ang kanilang tunay na pagkatao. Ngunit ang mga bata sa Paete ay pala kaibigan. Unti-unti natuto siyang ngumiti at makipaglaro. Si Max naman dahil mas bata ay mas madaling naka-adjust. Ang ala-ala ng kanilang pagtakas ay unti-unting nagiging isang masamang panaginip na lamang para sa kanya.

Lumipas ang mga buwan, ang kanilang buhay ay naging isang payapang rutina. Sa umaga, maghahatid si Aen sa mga bata sa eskwelahan. Maghapon siyang magtatrabaho sa paggawan ang tunog ng kanyang makinang pantahi ay kasabay ng lagitik ng pait ni Mang Manuel. Sa hapon, susunduin niya ang mga bata. Magluluto sila ng hapunan at magkukwentuhan tungkol sa kanilang araw.

Sa unang pagkakataon, sa loob ng mahabang panahon, nakaramdam si Melisa ng kapayapaan. Ang takot ay nandoon pa rin isang maliit na anino sa sulok ng kaniyang isipan ngunit natabunan na ito ng pangaraw-araw na mga gawain at ng init ng pagtanggap ng isang maliit na komunidad. Nagsimula siyang maniwala na marahil posible pa lang magsimulang muli.

Marahil dito na nila matatagpuan ang kanilang tahanan. Isang araw, may idinaos na school festival sa paaralan nina Bea at Max. Isa sa mga kaibigan ni Bea ay nag-upload ng isang group pictures sa Facebook. Isang masayang larawan ng mga batang babaeng magkakaibigan. Nasa pinakagilid si Bea. Bahagya lang nakangiti ngunit naroon siya.

Sa Maynila daang kilometro ang layo si Victor na hindi tumigil sa paghahanap ay nagbabayad sa mga taong ang tanging trabaho ay maghalughog sa social media. Sa libo-libong mga larawang kanilang tinitingnan, araw-araw isang larawan ang pumukaw sa pansin ng isa sa kanila. Izinu niya ang mukha ng isang pamilyar na batang babae.

Ipinakita niya ito kay Victor. Tinitigan ni Victor ang screen ng computer. Ang kanyang mga mata ay nanliit. Pagkatapos ng ilang sandali, isang mabagal at nakakatakot na ngiti ang gumuhit sa kanyang mga labi. “Nahanap ko na kayo.” bulong niya sa larawan. Ang panandaliang kapayapaan ng pamilya ay malapit ng mabasag. Isang tahimik na gabi ng Sabado, katatapos lang nilang maghapunan, tinutulungan ni Bea si Eyen na magligpit ng pinagkainan habang si Max naman ay abala sa pagguhit sa isang piraso ng papel sa sahig.

Si Mang Manuel ay nasa labas nagpapahangin sa kanyang tumba-tumba. Ang eksena ay payapa isang larawan ng domestic bliss na pinangarap ni Melissa na muling makamtan. Biglang tumunog ang lumang landline phone sa loob ng pagawaan. Bihira itong gamitin maliban sa mga tawag mula sa mga suki na nagpapagawa. Nagkatinginan si Aen at Mang Manuel.

May kung anong kaba na biglang kumalat sa hangin. Si Mang Manuel ang tumayo para sagutin ito. Hello, Manuel’s Wood Crafts. Sabi niya sa kanyang karaniwang tono. Nakinig siya sa kabilang linya. Unti-unting nawala ang kulay sa kanyang mukha. Ang kanyang mga balikat ay tila bumagsak. Naiintindihan ko.

Sabi niya sa mahinang boses. Salamat sa babala. Ibinaba niya ang telepono. Ang kanyang kamay ay nanginginig ng bahagya. “Sino po ‘yun, Lumanuel?” tanong ni Beya na nakaramdam ng pagbabago sa kapaligiran. Tumingin si Mang Manuel kay Aeniy mata ay puno ng pag-aalala. isang kaibigan, isang vlogger na ang pangalan ay Carlo.

Matagal na niyang iniimbestigahan ang mga taong humahabol sa inyo. Napahawak si Aen sa gilid ng mesa. Anong sabi niya? Nalaman na nila kung nasaan kayo. Dahil sa isang litrato sa internet, papunta na sila rito. Sinabi niya na kailangan ninyong umalis. Ngayon din. Mayroon daw siyang mga contact na pwedeng magtago sa inyo sa Mindanao.

Mindanao. Isa na namang pagtakas. Isa na namang bagong lugar. Bagong pangalan, bagong buhay. Ang pamilyar na bigat ng takot ay muling bumalik malamig at mabigat sa kanyang dibdib. Tumingin siya sa kanyang mga anak. Si Max na walang kamalay-malay ay masayang nagpapakita ng kanyang guhit.

Si Bea naman ay nakatayo sa tabi niya. Ang mukha ay balisa handa nang tumakbo muli. Nakita ni Melisa sa mukha ng kanyang anak ang isang bagay na nagpaguho sa kanyang puso pagod. Isang uri ng pagod na hindi dapat maranasan ng isang bata. Pagod sa pagtakbo, pagod sa pagtatago, pagod sa pagiging isang taong hindi naman siya. At sa sandaling iyon, isang bagay ang nagbago sa loob ni Melissa.

Ang takot na matagal ng kumokontrol sa kanya ay biglang napalitan ng isang nag-aalab na damdamin galit, isang dalisay at nagbabagang galit. “Hindi.” Sabi niya ang kanyang boses ay mahina ngunit matatag. Napatingin sa kanya si Mang Manuel. Anong sabi mo Ayn? Sabi ko hindi. Ulit niya mas malakas na ngayon. Humarap siya kay Mang Manuel.

Ang kanyang mga mata ay may apoy na hindi pa nakikita ng matanda kailan man. Hindi na kami tatakbo. Pagod na akong tumakbo. Pagod na akong magtago. Pagod na akong makita ang takot sa mga mata ng mga anak ko. Ito ang tahanan namin ngayon. Dito kami nagtayo ng bagong buhay at hindi ko hahayaang sirain nila ito. Pero hija mapanganib sila.

Giit ni Mang Manuel. Mga mamamatay tao sila. Alam ko. Sagot ni Melissa. At dahil doon kailangan na itong matapos. Kung tatakbo kami ngayon habang buhay na silang hahabol sa amin, kailangang matigil ito dito. Ngayon kinuha niya ang telepono at muling tinawagan ang numerong tumawag kanina. Ako si Melissa. Sabi niya ng may sumagot. Ang asawa ni Daniel.

Ayokong tumakas. Gusto kong lumaban. tulungan mo ako.” Sa kabilang linya natigilan si Carlo ang vlogger. Pagkatapos ay isang mabagal na ngiti ang sumilay sa kanyang mga labi. Ito ang pagkakataon na hinihintay niya. “Okay,” sabi niya. Kung ganoon kailangan nating magplano. Kinabukasan araw ng linggo ang palengke ng paete ay mas abala kaysa karaniwan.

Nagkasundo si Melisa at Carlo na ito ang perpektong lugar para sa unang hakbang. Kailangan nilang ipakita kay Victor na hindi na sila natatakot. Kailangan nilang gumawa ng eksena. Naglakad si Melisa sa gitna ng palengke kasama sina Bea at Max. Ito ang Pain. Alam niyang pinagmamasdan na sila. Sa paligid, nakakalat ang mga pulis na nakasibilan na ipinadala ni Carlo sa tulong ng kanyang mga contact.

Habang bumibili sila ng prutas, isang lalaki ang bumangga ng malakas kay Melissa. Matangkad ito, may suot na baseball cap na halos tumatakip sa kanyang mukha. “Mag-ingat ka naman, miss.” Sabi nito ang boses ay may pagbabanta. “Ikaw ang dapat mag-ingat.” Kalmadong sagot ni Melissa tinitingnan nito ng diretso sa mata.

Nakita niya ang pagkagulat sa mukha ng lalaki. Hindi ito ang inaasahan niyang reaksyon mula sa isang babaeng dapat ay takot. May ipinapabigay sao si boss. Bulong ng lalaki. Idinulas ang isang nakatuping papel sa kanyang kamay. Sumama ka sa amin ng tahimik kung ayaw mong masaktan ang mga batang ‘yan. Ngumiti si Mil sa isang ngangiting hindi umabot sa kanyang mga mata.

Pakisabi sa boss mo, tapos na ang araw ng pananahimik ko. Sa isang iglap sa isang kilos na hindi inaasahan ng sinuman, lalo na ng lalaki dumampot si Melisa ng isang tabo. Mula sa katabing pwesto ng isdaan, isinawsaw ito sa balde ng marumi at malansang tubig na pinaghugasan ng isda at ibinuhos ang laman nito ng buong lakas sa mukha ng lalaki.

Ang malamig at mabahong tubig ay bumuhos sa lalaki. Natigilan ang lahat sa paligid. Ang lalaki na ngayon ay amoy isda at basang-basa ay napasigaw sa gulat at galit. Anong ginagawa mo? Hindi siya sinagot ni Melisa. Sa halip sumigaw siya ng malakas para marinig ng lahat. Magnanakaw. Tulungan ninyo ako.

Kinukuha niya ang bag ko. Ang sigaw niya ay naging hudyat. Ang mga tao sa palengke na nakakita sa eksena ay agad na kumilos. Ang mga tindero ay nagsilabasan mula sa kanilang mga pwesto. Ang lalaki na ngayon ay napapaligiran na ay nataranta. Sinubukan niyang itulak ang mga tao para makatakas ngunit huli na ang lahat.

Apat na lalaking nakasibilan ang mga pulis ang biglang sumulpot at dinamba siya. Ipinusasan siya sa gitna ng palengke habang siya ay nagpupumiglas at nagmumura. Nakatayo lang si Melisa sa gitna ng kaguluhan. Yakap ang kanyang mga anak. Ang kanyang puso ay kumakabog ng mabilis. Ngunit sa kauna-unahang pagkakataon, hindi ito dahil sa takot.

Ito ay dahil sa tapang. Tumingin siya sa paligid. Sa di kalayuan nakita niya ang isa pang tauhan ni Victor nakatayo sa tabi ng isang poste na katitig sa kaniya ng may makapaniwalang ekspresyon bago mabilis na tumalikod at naglaho sa gitna ng mga tao. Ang mensahe ay naipadala na ang babaeng kanilang hinahabol ay hindi na isang tupang takot.

Siya ay isa ng leyong handang lumaban para protektahan ang kanyang mga anak. N gabing iyon sa paggawaan ni Mang Manuel habang pinapakalma niya ang nanginginig pa ring mga bata. Alam ni Melisa na wala ng atrasan. Ang kanyang ginawa ay isang deklarasyon ng giyera. Ngayon kailangan niya itong tapusin. Tumunog ang kanyang cellphone si Victor.

Malaki ang pagkakamali mo, Melissa. Sabi ng malamig na boses sa kabilang linya. Ang kalmado nitong tono ay mas nakakatakot pa sa galit. Akala mo ba matatakot mo ako sa isang maliit na palabas sa palengke? Pinakawalan mo lang ang isang demonyo na hindi mo kayang kontrolin. Hindi ako natatakot sao, Victor. Sagot ni Melisa ang boses ay matatag.

Isang tuyong tawa ang kanyang narinig. Dapat lang dahil hindi ako ang dapat mong katakutan. Ang dapat mong katakutan ay kung ano ang kaya kong gawin sa mga taong mahal mo. Ang tawag ay naputol. Niyakap ni Melisa ang kanyang mga anak ng mahigpit. Alam niya kung ano ang ibig sabihin ng ng banta na iyon.

Hindi na siya ang hahabulin ni Victor. Ang kanyang mga anak na ang target. Ang giyera ay naging mas personal. mas mapanganib at kailangan niyang manalo ano man ang mangyari. Ang banta ni Victor ay parang isang malamig na kamay na humaplos sa likod ni Melissa. Nag-iiwan ng kilabot na nanuot hanggang sa kanyang mga buto. Hindi na niya pinapasok sina Bea at Max sa eskwelahan.

Sa bawat araw na lumilipas ang maliit na pagawaan ni Mang Manuel, ang naging mundo ang kanilang kuta at ang kanilang kulungan. Ang mga pulis na nakasibilan ay nagbabantay sa labas nagpapanggap ng mga tambay o naglalako. Ngunit ang pakiramdam ng seguridad ay manipis na salamin na anumang oras ay maaaring mabasag.

Lumipas ang tatlong araw ng nakakabing tensyon. Bawat sasakyang dumadaan, bawat estrangherong naglalakad sa kalye ay nagdudulot ng kaba. Alam ni Melissa na naghihintay lang si Victor pinipili. ang perpektong sandali para umatake. Ang gyera ng nerbyos na ito ay mas masahol pa sa hayagang paghabol. Sa ikaapat na araw, nangyari ang kanyang pinakakinatakutan.

Hapon yon at abala si Melisa sa pagtatahi habang si Max ay naglalaro sa sahig. Si Bea ay nagpaalam na pupunta lang sa katabing tindahan para bumili ng yelo. Isang bagay na ginagawa niya halos araw-araw. Limang minuto, s minuto, 15 minuto. Hindi pa rin bumabalik si Bea. Isang pamilyar na takot ang nagsimulang gumapang sa puso ni Melissa.

“Max, anak, dito ka lang kay Law Manuel.” Sabi niya pilit na pinapakalma ang sarili. Pupuntahan ko lang ang ate Bea mo. Paglabas niya wala si Bea sa tindahan. Tinanong niya ang tindera. Ay kanina pa ho siya umalis, Aling Een. May kasabay siyang lalaki. Sabi niya tiyuhin daw niya. Nanigas si Melissa. Walang silang tiyuhin sa Paete.

Mabilis siyang bumalik sa paggawaan. Ang kanyang isip ay gulong-gulo. Pagpasok niya nakita niya ang isang lumang cellphone na nakapatong sa kanyang makinang pantahi. Isang modelong hindi niya pag-aari. Nag-ring ito. Nanginginig ang mga kamay na sinagot niya ito. Nasaan ang anak ko? Sigaw niyang hindi na nag-abalang magtanong kung sino ang nasa kabilang linya.

Ang malamig at mapangasar na tawa ni Victor ang sumagot. Nasa akin siya. Ligtas naman siya sa ngayon. Mukhang namana niya ang tapang mo. Pero alam mo ang tapang ay madaling maging katangahan. Hayop ka. Pakawalan mo ang anak ko. Kalma lang Melissa. Mayroon akong simpleng alok. Sabi ni Victor. Ang libro de kwenta. Kapalit ng buhay ng anak mo. Magkita tayo. Ikaw lang mag-isa.

Dadalhin mo ang libro at ibabalik ko sa’yo ang anak mo. Walang pulis, walang daya. Kung may makita akong kahit isang anino ng pulis, hindi mo na makikita ang anak mo ng buhay. Saan? Tanong ni Melissa. Ang bawat salita ay parang lason. Sa kanyang dila. Sa lumang aso karera sa labas ng bayan, alam mo ‘yun. Isang oras maghihintay ako.

Ang tawag ay naputol. Bumagsak si Melisa sa isang upuan ng kanyang mundo ay gumuho. Kinuha nila ang kanyang anak, ang kanyang matapang at tahimik na si Lia. Ito na ang huling pagtutuos at siya ang nasa dehado. Agad niyang tinawagan si Carlo ang blogger. Sa loob ng ilang minuto, dumating si Carlo kasama ang hepe ng pulisya.

Pinaliwanag ni Melisa ang nangyari. Isa itong bitag. Sabi ng hep gagamitin niya ang anak mo para makuha ka. At kapag nakuha na niya ang gusto niya, papatayin niya kayong pareho. Alam ko sagot ni Melissa ang kanyang mukha ay matigas na parang bato. Kaya kailangan nating unahan siya. Kailangan natin ng plano at ako mismo ang pupunta doon. Masyadong mapanganib.

Tutol ni Carlo. Iyun ang gusto niya. Ako ang gusto niya giit ni Melisa ang kanyang mga mata ay nag-aapoy. Ito ay sa pagitan na lang naming dalawa. Responsibilidad ko ito. Ako ang nagpasimuno ng laban na ito. Ako ang tatapos. Ngunit kailangan ko ang tulong ninyo. Kailangan kong masigurong makukuha ko ang anak ko ng ligtas.

Nagkatinginan si Carlo at ang hepe. Nakita nila sa mga mata ni Melisa ang isang determinasyon na hindi matitinag. Nagplano sila ng mabilis at maingat. Ang lumang asukarera ay isang malaking lugar na may maraming pasikot-sikot perpekto para sa isang ambos. Ngunit ito rin ay may mga kahinaan.

May mga mataas na torres sa paligid nito. Sabi ng hepe, inilalatag ang isang mapa sa mesa. Maglalagay tayo ng dalawang sniper doon. Hindi sila makikita mula sa ibaba. Ang assault team ay maghihintay sa likod. Mga dal metro ang layo. Papasok lang sila sa hudyat ko. Paano ako makikipag-ugnayan sa inyo? Tanong ni Melissa.

Ipinakita ni Carlo ang isang maliit na butones na parang palamuti sa damit. Isa itong listening device at panic button. Maririnig namin ang lahat ng pag-uusapan ninyo. Kapag pinindot mo ito, iyon na ang hudyat para pumasok ang assault team, bibigyan ka namin ng ling minuto. Sabi ng hepe, subukan mong kausapin siya, libangin siya.

Hanapin mo ang tamang tiyempo para makuha mo ang anak mo palayo sa kanya. Sa oras na maging ligtas ang bata o sa oras na makita naming nasa panganib ang buhay mo, papasok kami. Inabot ni Melisa ang kwaderno ni Daniel. Ito. Ito ang kailangan niya. Binuklat ito ng hepe. Hindi natin ito pwedeng ibigay sa kanya. Ito ang ebidensya.

Hindi natin ibibigay. Sabi ni Melis sa isang ideya ang nabubuo sa kanyang isipan. Pero kailangan niyang isipin na ibibigay ko. Isang oras ang lumipas. Si Melisa suot ang blusang may nakatagong listening device ay nagmamaneho ng lumang kotse ni Mang Manuel papunta sa asukarera. Ang kwaderno ay nasa upuan sa tabi niya.

Ang kanyang puso ay kumakabog ng napakabilis ngunit ang kanyang mga kamay sa manibela ay steady. Ang lumang asukarera ay isang dambuhalang kalansay. nagawa sa kalawang na bakal at basag na semento. Nakatayo ito sa gitna ng isang malawak na tubuan, tahimik at nakakatakot sa papalubog na araw. Ipinark niya ang kotse sa harap ng malaking bukana. Tulad ng napag-usap.

Kinuha niya ang kwaderno at bumaba. Ang hangin ay tahimik. Ang tanging maririnig ay ang lagaslas ng mga dahon ng tubo. Victor! Sigaw niya ang kanyang boses ay umalingawngaw sa loob ng abandonadong gusali. Dito sa itaas, Melissa.” Sagot ng isang boses mula sa ikalawang palapag. At dahan-dahan lang sa pag-akyat kung ayaw mong masaktan ang maganda mong anak.

Pumasok si Melisa sa loob. Ang sahig ay puno ng mga nagkalat na bakal at basag na bote, amoy kalawang at pagkabulok. Maingat siyang umakyat sa isang bakal na hagdanan na umuga sa bawat hakbang niya. Sa ikalawang palapag, isang malawak na platform na may mga dambuhalang makina, nakita niya sila. Nakatayo si Victor sa gitna may hawak na baril.

Sa tabi niya, nakatali sa isang upuan si Bea. May busal na tape sa bibig. Ang mga mata ng bata ay nanlalaki sa takot puno ng luha. Nang makita nito ang kanyang ina, pilit itong sumigaw sa likod ng busal. “Nandito na ako.” Sabi ni Melisa huminto mga s metro mula sa kanila. Itinaas niya ang kwaderno. “Ito ang gusto mo. Pakawalan mo na ang anak ko.

” Ngumisi si Victor. “Hindi ganoon kadali, Melissa. Ibigay mo muna sa akin ‘yan. Pakawalan mo muna siya. Giit ni Melisa. Ilayo mo siya sa’yo. Hayaan mo siyang pumunta sa akin. Kapag nasa akin na siya, ihahagis ko sao ang libro. Nag-isip si Victor. Tinitimbang ang kanyang mga pagpipilian. Pagkatapos tumawa siya.

Inuutusan mo ba ako? Sa tingin mo ba may karapatan kang mag-utos dito? Itinutok niya ang baril sa ulo ni Bea. Huwag. Sigaw ni M. ang kanyang tapang ay biglang naglaho at napalitan ng purong takot. “Gusto mong matapos na ito?” tanong ni Victor ang kanyang mukha ay nagdilim. “Sige sige tapusin na natin.” Lumapit siya kay Melis sa hila-hila ang upuan kung saan nakatali si Bea.

Ang libro. Utos niya inilahad ang kanyang kamay. Nasa bingit na ng panganib si Melissa. Ang plano ay hindi gumagana. Kailangan niyang gumawa ng paraan. Kailangan niya ng oras. Sandali. Sabi niya, “Gusto mong malaman kung bakit kayo tinridor ni Daniel?” Natigilan si Victor. Ang tanong ay pumukaw sa kanyang interest.

“Ano ang ibig mong sabihin?” “Nakasulat lahat dito.” Sabi ni Melissa tinatapik ang kwaderno. Hindi lang mga numero. Nakasulat din dito ang pangalan ng taong totoong nag-utos sa kanya. Naitago ito. Ang taong nagplano ng lahat para pabagsakin ka. Ang kasosyo mo si Roberto. Ang pangalang yon ay isang purong kasinungalingan, isang pangalang kinuha niya mula sa Alapa.

Ngunit ang epekto nito kay Victor ay parang isang sampal. Pagdududa hinala. Iyun ang kailangan ni Melissa. Nagsisinungaling ka. Sabi ni Victor ngunit may bakas ng pag-aalinlangan sa kanyang boses. Bakit ko gagawin ‘yon? Tanong ni Melisa dahan-dahang lumalapit. Buksan mo. Basahin mo. Tingnan mo kung sino ang totoong kaaway mo.

Dahan-dahan dahan-dahan inilapit niya ang kwaderno. Si Victor na ngayon ay nalilito sa pagitan ng galit at pag-usisa ay iniabot ang kanyang kamay para kunin ito. Iyun na ang sandaling hinihintay ni Melissa. Ngayon na sigaw niya. Ang kanyang sigaw ay hindi para kay Victor. Para ito sa kanyang anak. Ang plano B. Ang planong sila lang dalawa ang nakakaalam.

Sa isang iglap, ibinagsak ni Bea ang kanyang buong bigat sa isang panig. Itinumba ang upuang kinauupuan niya. Kasabay nito inihagis ni Melisa ang makapal na kwaderno hindi kay Victor kundi sa mukha nito. “Ngayon na!” sigaw niya muli kasabay ng pagpindot sa panic button na nakatago sa kanyang damit. Ang laro ay nagsimula na.

Ang makapal na kwaderno ay tumama sa mukha ni Victor ng may malakas na kalabog. Napamura ito sa sakit at gulat at sa isang saglit na pagkawala ng balanse nabitawan niya ang pagkakahawak sa upuan ni B. Iyun lang ang pagkakataong kailangan nila. Habang si Victor ay abala sa pag-alis ng libro sa kanyang mukha, mabilis na kumilos si Melisa.

Hinila niya ang natumbang upuan papalayo kasama ang kanyang anak, papalayo sa panganib. Kasabay nito ang katahimikan ng asukarera ay biglang binasag ng tunog ng nabasag na salamin mula sa itaas. Dalawang putok ng baril ang umalingawngaw ngunit hindi ito tunog ng baril ni Victor. Mas malakas ito, mas matinis ang mga sniper. Ang isang bala ay tumama sa bakal na sahig.

Ilang pulgada lang. Mula sa paa ni Victor na nagpatalsik ng mga tilamsik ng apoy. Ang pangalawa ay bumasag sa nag-iisang bumbilya sa itaas na nagdulot ng biglaang kadiliman sa kanilang paligid maliban sa maputlang liwanag ng papalubog na araw na pumapasok sa mga sirang bintana. Pulis! Isang sigaw ang umalingawngaw sa ibaba.

Sinundan ng malalakas na yabag ng mga combat boots na umaakyat sa hagdanan. Nataranta si Victor. Sa isang iglap, nawala ang lahat ng kanyang kontrol. Ang bitag na inihanda niya ay naging bitag para sa kanya. Sagalit, itinutok niya ang kanyang baril sa direksyon ni Melissa at Bea na gumagapang sa sahig. “Hindi kayo makakatakas.

” Sigaw niya at kinalabit niya ang gatilyo. Isang malakas na putok ang pumuno sa hangin. Itinulak ni Melisa si Bea sa likod ng isang malaking kalawang na makina habang naramdaman niya ang isang mainit na hapdi sa kanyang braso. Nadaplisan siya ngunit hindi niya in sakit. Beya anak, gumapang ka papunta sa hagdan bilis. Utos niya.

Umiling si Bea ang mga matay puno ng luha at takot. Hindi po kita iiwan, mama. Mula sa iba’t ibang direksyon, sumulpot ang assault team ang kanilang mga flashlight na nakakabit sa baril ay sumasayaw sa dilim na parang mga nagagalit na alitaptap. Baba ang baril sumuko ka na. Napaligiran na si Victor.

Walang nang matatatakasan ngunit sa halip na sumuko isang desperado at baliw na ngiti ang sumilay sa kanyang mga labi. Kung babagsak siya, isasama niya sila. Itinaas niyang muli ang baril ngayon ay nakatutok ng diretso sa puso ni Melisa. Sa sandaling iyon, hindi na naghintay si Melisa sa mga pulis. Ang instinct ng isang ina, ang galit na naipon sa loob ng maraming buwan ang nagtulak sa kanya.

Dumampot siya ng isang mahabang tubo ng bakal na nakakalat sa sahig. Sa isang malakas na sigaw na puno ng lahat ng kanyang sakit at paghihirap, sumugod siya. Hindi ito inaasahan ni Victor bago pa man niya maiputok ang kanyang baril. Isang malakas na palo mula sa tubo ng bakal ang tumama sa kaniang kamay na may hawak ng baril. Isang tunog ng nabaling buto.

Ang narinig at ang baril ay tumalsik sa sahig. Isang malakas na dagok pa sa tuhod. Napaluhod si Victor sumisigaw sa sakit. Hindi pa tapos si Melissa. Itinaas niya ang tubo para sa isang huling mapaminsalang palo. Ngunit bago pa man ito bumagsak, isang kamay ang pumigil sa kanya. Ang hepe ng pulisya. Tama na ginang. Sabi nito.

Ang boses ay mahinahon. Tapos na. Kami na ang bahala sa kanya. Binitawan ni Melissa ang tubo ng bakal. Bumagsak ito sahig nang may malakas na kalansing. Pagkatapos ang lahat ng lakas ay biglang nawala sa kanyang katawan. Napaluhod siya. Humihingal habang dinadamba ng mga pulis si Victor at ipinoposas ito.

Tumingin siya kay Bea na tumatakbo na papalapit sa kanya. Niyakap niya ang kanyang anak ng napakahigpit. Okay ka lang anak? Hindi ka ba nasaktan? Umiling si Bea umiiyak sa kanyang balikat. Ikaw po mama. Yung braso niyo po may dugo. Doon lang naramdaman ni Melisa ang matinding kirot ngunit ang sakit ay walang-wala kumpara sa napakalaking ginhawa na bumalot sa kanya. Tapos na. Sa wakas tapos na.

Makalipas ang anim na buwan, ang pagawaan ni Mang Manuel ay mas abala kaysa dati. Pinalaki na ito at may dalawa ng bagong katulong si Melisa sa pananahi. Ang Isen’s Corner ay naging kilala na sa Paete hindi lang dahil sa magagandang produkto kundi dahil na rin sa kwento ng babaeng nasa likod nito. Ang pagkahuli kay Victor ay nagbukas ng daan para sa pagbagsak ng buong sindikato.

Ang kwaderno ni Daniel na nakuha ng mga pulis ang naging huling pako sa kanilang kabaong. Si Roberto ang kasosyo ni Victor ay nahuli rin kasama ang iba pang matataas na miyembro. Nalaman ni Melisa na ang kanyang hula-hula lang na pangalan ay nagkataong totoo pala. Mayroon talagang tensyon sa pagitan nina Victor at Roberto at ang kanyang sinabi ay nagsilbing mitsa para sila ay magturuan.

Inalok sila ng gobyerno na ibalik ang kanilang dating pagkatao sa ilalim ng witness protection program. Pwede na silang bumalik sa pagiging sina at Nico. Ngunit pagkatapos ng isang mahabang pag-uusap kasama ang kanyang mga anak. Tumangg si Melissa. Sino po ba tayo talaga, mama? Tanong sa kanya ni Lya isang gabi.

Ngumiti si Melissa at hinaplos ang buhok ng anak. Si Melissa ay isang babaeng takot na tumatakbo. Si Een ay isang babaeng lumalaban at nagtatayo ng pangarap. Sino sa tingin mo ang mas gusto nating maging? Pinili nilang manatili sa Paete. Pinili nilang manatili bilang sina Een Bea at Max. Dahil ang mga pangalang ito ay hindi na isang kasinungalingan o isang panakip butas.

Ito na ang simbolo ng kanilang lakas ng kanilang bagong simula ng kanilang tagumpay. Isang hapon habang nagkakape siya sa labas ng pagawaan, pinanood ni Een ang kanyang mga anak na masayang naglalaro sa kalye kasama ang kanilang mga kaibigan. Ang tawa nila ay malaya, walang bahid ng takot. Ito ang buhay na ipinaglaban niya.

Kinuha niya mula sa kanyang pitaka. ang isang luma at lukot na litrato. Isang litrato niya at ni Daniel noong bago pa lang silang magkasintahan. Nakatayo sa ilalim ng puno ng balete sa Quezon. Patawarin mo ako sa pagsira sa buhay natin iyon. Ang nakasulat sa huling liham ni Daniel. Hindi mo ito sinira mahal ko. Bulong ni Aen sa litrato.

Binigyan mo kami ng paraan para itayo itong muli ng mas matatag. Itinupi niya ang litrato at ibinalik sa kanyang pitaka. Ang nakaraan ay hindi na isang multo na humahabol sa kanya. Ito ay isang aral, isang bahagi ng kung sino siya ngayon. Si Mang Manuel ay lumabas mula sa paggawaan may dalang dalawang tasa ng mainit na tsokolate para sa pinakamatapang na babaeng kilala ko.

Sabi niya iniaabot ang isa kay Aen. Ngumiti si Een tunay at payapang namangiti. Tinanggap niya ang tasa. Sa paglubog ng araw habang ang langit ng Paete ay nagiging kulay kahel at lila, tiningnan niya ang kanyang bagong buhay, ang kanyang bagong tahanan, ang kanyang bagong pamilya. Malay-maya na sila at iyon ang pinakamahalaga sa lahat. M.