Iniwan Kami ng Tatay Ko — Sampung Anak Para sa Mas Batang Babae. Pagkalipas ng Sampung Taon, Gusto Niyang “Umuwi”

Isang ordinaryong Martes ng hapon nang mag-text si Mama.

“He called. Ang tatay mo. Pwede ka bang dumaan?”

Nanlamig ang tiyan ko.

Pagdating ko sa bahay namin sa Bulacan, kalahati ng mga kapatid ko kunwari busy sa assignments pero halatang nakikinig. Si Mama, nakaupo sa mesa, hawak ang cellphone na parang may kagat.

“Gusto niyang umuwi,” sabi niya, mahina pero steady ang boses.

Napatawa ako. “Umuwi? Dito? Sa bahay na iniwan niya?”

Tumango siya. “Wala na daw sila nung babae. Nagkamali daw siya. Miss na daw niya tayo.”

Miss?!

Parang hindi siya ang umalis noong walong buwan pa lang buntis si Mama kay bunso.

Sampung Anak. Isang Ina.

Naalala ko pa.

Kinse anyos ako noon. Tinipon niya kami sa sala. Hawak ang Bibliya, parang magso-sermon.

“Mga anak,” sabi niya, “may plano ang Diyos para sa akin. May panibagong yugto.”

Akala ng kapatid kong si Carlo, lilipat lang kami ng simbahan.

Hindi niya sinabi ang totoo.

Hindi niya sinabi na may dalawampu’t dalawang taong gulang na choir member na naghihintay sa kanya sa labas, may maleta na sa trunk ng kotse.

Hindi niya sinabi na iiwan niya ang nanay naming namamaga ang paa sa pagbubuntis.
Ang sabi lang niya kay Mama, sa likod ng saradong pinto:

“Karapatan ko ring maging masaya.”

At umalis siya.

—
Ang Mga Taon Pagkatapos

Hindi siya nagpadala ng sustento.

Nagpadala siya ng Bible verse sa Messenger minsan.

Si Mama?

Naglinis ng opisina sa Maynila sa gabi.

Nagtinda ng kakanin sa umaga.

Nag-aral ng caregiving sa TESDA kasi sabi niya, “Hindi pwedeng hanggang dito na lang ako.”

Lahat kami natutong magtipid. Natutong tumahimik kapag brownout. Natutong huwag magtanong kung bakit wala kaming tatay sa moving-up ceremony.

Pero kahit kailan, hindi kami hinayaan ni Mama na kamuhian siya.

“Masasaktan lang kayo,” lagi niyang sabi.

Ako? Hindi ko kinamuhian.

Ginawa kong gasolina.

—
Ang Plano

Nang sabihin niyang gusto niyang bumalik, hindi ako pumayag na basta-basta.

May ceremony si Mama sa state university sa Linggo — pagtatapos niya sa Nursing, may parangal pa bilang “Outstanding Working Student.”

Sampung taon siyang nag-aral habang binubuhay kaming sampu.

Nag-text ako kay Papa gamit ang phone ni Mama:

“May family reunion dinner sa Linggo, 7PM. Lahat ng anak nandun. Mag-ayos ka. Isesend ko address.”

Agad siyang nag-reply.
“Salamat sa second chance. Gusto ko nang buuin ulit ang pamilya natin.”

Pamilya.

—
Ang Araw ng Katotohanan

Naka-barong siya pagdating. Medyo numipis ang buhok. Mas mukhang matanda.
“Akala ko dinner,” sabi niya nang makita ang tarpaulin sa gym.

GRADUATION & HONORING CEREMONY

“Family naman ito,” sagot ko. “Ito ang pamilya ngayon.”

Sa loob, nakaupo kaming magkakapatid sa unahan.

Nag-slide show.

Si Mama, nagmo-mop sa hallway ng opisina.
Si Mama, nag-aaral sa lamesa alas-tres ng madaling araw.

Si Mama, may eyebags pero may ngiti.
Narinig ko siyang huminga nang malalim sa likod ko.

Tinawag ang pangalan niya.
“Maria Santos — single mother of ten, top of her class.”

Tumayo kaming lahat.

Palakpakan.

Ang Pinakamahirap na Parte

Inabutan ako ng mic.

Hinawakan ako ni Papa sa braso. “Huwag mong ipahiya ang pamilya natin.”

Tumingin ako sa kanya.
“Ikaw ang gumawa ng kwento. Hindi ako.”

Sa harap ng lahat, nagsalita ako.
“Lumaki kaming sampu na tinatawag na ‘blessing’ ng tatay namin. Pero isang gabi, habang walong buwan buntis si Mama, pinili niyang sumunod sa sarili niyang kaligayahan.”

Tahimik ang buong gym.
“Akala ko noon, babagsak si Mama. Pero hindi. Siya pala ang haligi ng pamilya.”

Napuno ng palakpakan.
“Salamat,” sabi ko, “sa lalaking umalis. Kasi dahil doon, nakita namin kung sino talaga ang matatag.”

Umiiyak ang mga kapatid ko.

Si Mama, nakayuko, nanginginig.

—
Sa Labas ng Gym

Lumapit siya kay Mama.
“Pwede ba akong bumawi? Umuwi? Ayusin natin?”

Tahimik si Mama.
“Pinatawad na kita noon pa,” sabi niya.

Napangiti siya.
“Pero ang pagpapatawad,” dagdag niya, “hindi ibig sabihin babalik ka sa dati mong pwesto.”

Natigilan siya.
“Kailangan ka namin noon,” sabi ko. “Nung nawalan ng kuryente. Nung tinatanong si bunso kung bakit wala siyang tatay sa school program.”

Wala siyang nasagot.

Sa loob ng gym, tinatawag kami para sa family picture.

May bakanteng pwesto sa gitna.

Saglit ko iyong tiningnan.

Pagkatapos, pumwesto ako sa tabi ni Mama at inakbayan siya.

Nag-flash ang camera.

Ngayon

Dati, ako ‘yung batang iniwan ng tatay.

Ngayon, ako ‘yung anak ng isang babaeng hindi bumitaw.

At sapat na ‘yon.