Bago tayo magsimula sa ating istorya, sandali lang at makiisa ka muna sa atin. I-comment mo naman kung taga saan ka at anong oras ka nanonood ngayon dahil gusto kong malaman kung hanggang saan nakakarating ang mga kwentong tulad nito. At habang binabasa mo ang kwento ni Yandro, baka sakaling may isang tagpo rito na tumimo sa puso mo.

Dahil minsan ang buhay ng isang taong halos hindi na pinapansin ng mundo, siya pa pala ang may dalang pinakamalaking himala. Sa gilid ng isang maruming estero sa lungsod ng Maynila, sa lugar na halos magkapatong-patong na ang mga barong-barong at amoy kalawang, usok at nabubulok na basura ang humahalo sa hangin, naroon ng munting tahanan ng mag-iinang Villeegas.

Isang tagping yero ang bubong. Ang dingding ay pinagtagpi-tagping plywood, trapal at lumang tarpolin ng kandidato noong nakaraang eleksyon. Kapag umuulan hindi natanong kung may tulo. Ang tanong ay kung saang bahagi ng bahay ang hindi papasukan ng tubig. Doon nakatira si Yandro Villeegas.

Lang taong gulang, payat, maitim sa sikat ng araw ngunit matalim ang mga mata. Sa murang edad, natutuhan na niyang gumising ng mas maaga kaysa sa mga tandang sa palengke. Hindi dahil masipag siyang bata sa kagustuhan niyang maging mabuting halimbawa. kundi dahil kung hindi siya babangon ng madaling araw, wala silang kakainin. Yandro, anak, mahina angulit paos tawag ng kanyang ina mula sa kanto ng silid.

Mag-ingat ka mamaya. Huwag ka masyadong lalayo. Agad na lumapit ang bata kay Melsa. Ang kanyang ina na nakahiga sa manipis na banig. Namumutla ang mukha nito at ilang araw ng hindi mawala-wala ang ubo. Tinapik ni Yandro ang nanlalambot nitong kamay. Opo, nay. Sa may palengke lang po ako at sa likod ng mall. Marami raw kahon doon pag Lunis.

Kapag umapagod ka umuwi ka agad. Pilit na sabi ni Melsa bago mahigpit ang pag-ubo. Huwag mong ubusin ang lakas mo para sa amin. Ngumiti si Yandro pero may pait ang ngiting iyon. Para kanino pa po ba ako lalakas, Nay? Sa sulok naman ng bahay, nakaupo ang kanyang pitong taong gulang na kapatid na si Pinning. Nakabalot pa ng lumang kumot kahit tirik na ang araw sa labas.

Pinapanood lang siya nito habang isinasabit niya sa balikat ang sako. “Kuya, mahina nitong sabi. Pag may nakuha kang laruan sa basura, akin ha.” Natawa si Yandro. Oo, pero pagkain hati tayo. Huwag na. Sa’yo na lang. Ikaw naman ang pagod. Umiling ang bata. Hindi pwede. Basta tayong tatlo. Hati-hati. Lumabas si Yandro ng bahay na walang tsinelas sa isang paa at may kupas na tsinela sa kabila. Sanay na siya roon.

Sa kanilang lugar hindi nauso ang magreklamo sa kakulangan. Ang mahalaga ay nakakagalaw ka pa. Paglabas niya sa iskinita, bumungad agad ang ingay ng umaga. Mga nagbabanggaan sa pila ng poso, mga batang umiiyak, radyo ng kapitbahay na sintonado ang tugtog at mga tricycle na pilit sumisingit kahit masikip ang daan.

Sinalubong siya ng kanyang matandang kapitbahay na si Aling Daria, isang balo na nagtitinda ng suman sa kanto. O Yandro, dalhin mo ito. Iniabot nito ang isang maliit na piraso ng suman na binalot sa dahon. Aling Darya, nakakahiya po. Tumigil ka nga. Ang payat-payat mo na. Kapag hinimatay ka sa init, wala ring pupulutan ng bote sa inyo.

” Ngumiti si Andrew at tinanggap ang pagkain. “Salamat po.” Kumusta na nanay mo? Ganun pa rin po. Malakas po ang ubo. Napailing ang matanda. Dapat madala na sa doktor. Wala pa po kaming pangbayad. Hindi na makasagot si Aling Darya. Sa kanilang lugar ang salitang doktor ay hindi lunas. Para sa mga mahihirap, minsan isa yung salita na mas masakit pa sa sakit mismo.

Naglakad si Yandro papunta sa palengke. Tangan ang sako, kawit na bakal at pag-asa na sana eh mas marami siyang mapulot kaysa kahapon. Sa isang basurahan sa likod ng bakery, nakakita siya ng mga plastic at bote. Sa may palengke naman ay may mga sirang karton at lata. Sanay na ang kanyang mga mata na tumingin kung saan hindi tumitingin ang iba.

Habang ang mga tao ay iwas na iwas sa tampak ng kalat, Yandro naman ang marunong kumilatis kung alin ang may halaga at alin ang wala. Maya-maya narinig niya ang masunuhing boses ng mas nakakatandang scavenger na si Otep. Oo. Tabingi ang tsinelas. Aga mo yata ngayon. Kasama nito sina Gaspar at Lambo.

Mga binatang halos magbibinata pa lang ngunit matagal ng kinalawang ang ugali dahil sa kalsada. “Maaga rin naman kayo?” sagot ni Yandro habang patuloy sa pagpulot. Lumapit si Gaspar at sinipa ang isang latang pupulutin sana ni Yandro. “Akin yan. Nauna ko pong nakita.” Pigil na sabi ng bata. Ano ngayon? Singal ni Lembo. Batas ba ng basura na sa’yo na kapag una mong nakita? Tinignan sila ni Yandro ngunit hindi na kumibo.

Alam niyang kapag sumugot pa siya mauuwi sa suntukan. At sa kanilang kalagayan ang bawat sugat ay dagdag problema. Tahimik niyang kinuha ang iba pang bote at lumipat ng pwesto. Duwag. Bulong ni Otep. Saka nagtawanan silang tatlo. Pero kahit ganoon hindi nagalit ng todo si Yandro. Sanay na siyang apihin. Sanay na siyang maliitin.

Sa araw-araw na pagharap niya sa gutom, init at yabang ng ibang tao, natutuhan niyang may mga laban na hindi dapat patulan kung gusto mong makarating sa gabi nang may maiuwi pa. Bandang tanghali, dumiretso siya sa junk shop ni Beron Laksamana, isang lalaking malaki ang tiyan. Ngunit hindi kasing tigas ng mukha niya ang puso nito.

Sa pasukan pa lang amoy na agad ang pinaghalong kalawang, lumang papel at alikabok. May timbangan sa gilid at tampak ng diaryo, bakal at bote sa bawat kanto. Anong dala mo ngayon? Tanong ni Tio Beron. Mga bote po, lata tsaka karton. Lumapit si Celia ang kahera ng junk shop na laging nakakunot ang noo na parang may kaaway sa mundo.

Siya ang tipo ng taong kahit umaga pa lang parang galit na agad sa sinoang huminga sa harap niya. Dito mo ilagay. Sabi ni Celia. Habang tinatanggal ni Yandro ang mga laman ng sako, pasimple niyang napansin na may isang bote siyang inilagay sa timbangan. Pero hindi isinama ni Celia sa bilang. Ate Celia, mahinang sabi niya. May isa pa pong bote doon.

Tumaas ang kilay ng babae. Aba, tinuturuan mo ba ako? Hindi po. Baka lang po hindi niyo napansin. Ang dami mo ng reklamo, bata. Kung ayaw mo rito, sa iba ka magbenta. Natahimik si Yandro. Ngunit si Tio Beron na nasa likod at nagsusulat sa lumang kwaderno ay napatingin. Celia, malamig na sabi ng matanda. Isama mo na. Kita ko rin.

Saglit na natigilan ng babae saka padabog na idinagdag ang bote. Eddie, wow! Isang bote ikayamanin mo na. Hindi kumibo si Yandro. Tinanggap niya ang barya at ilang lukot na perang papel. Pagkabigay sa kanya ng kabayaran, mabilis niyang kinuwenta iyon sa isip. Kulang pa rin sa gamot, kulang pa rin sa upa, kulang pa rin kahit sa simpleng masarap na ulam.

Pero sapat na muna para sa bigas at kaunting sardinas. Habang palabas siya, tinawag siya ni Tio Beron. Yandro! Lumingon ang bata. Magkano kulang niyo sa up kay Carding? Nagulat siya. Paano niyo po nalaman? Buong eskinita alam. Malakas boses noun kahapon hanggang dito narinig ko. Napayo si Yandro. Tatlong araw daw po ang palugit. Ay gagong ‘yun.

Bulong ni Tio Beron. Ito. May inilabas ang matanda na dalawang pirasong pandisal mula sa isang supot. Hindi ito utang. Huwag kang mahiya para sa kapatid mo. Nan laki ang mata ni Yandro. Salamat po tio Beron. Makinig ka. Dagdag nito. Matagal na akong nakikita rito. Hindi kagaya ng iba. Huwag mong hayaang lamunin ka ng galit sa buhay.

Tumanggo si Yandro ngunit hindi niya alam kung paano sasagutin iyon. Dahil sa totoo lang minsan gusto na rin niyang magalit, minsan gusto na rin niyang sumigaw. Bakit ba may mga batang ipinanganak na may sariling kwarto, malinis na damit at baon sa eskwela? Habang siya kailangan munang mangamoy basura bago mabuhay ang pamilya.

Pag-uwi niya sa eskinita, nadatan niyang nasa labas ng kanilang barong-barong si Cardeng Bungo, ang may-ari ng lupa kasama ang dalawa nitong tauhan. Nakatupi ang mga braso nito at nakasimangot parang may-ari ng buong mundo. Oh, ayan na pala ang batang lalaking tagapagligtas kuno ng pamilya. Mapanlait nitong sabi. Naku po, Mang Karding.

Mahinang sabi ni Melsa sa pintuan. Halatang nagpumilit bumangon. Tatlong araw Melsa. Tatlong araw lang. Madiing sabi ng lalaki. Kapag wala pa kayong bayad, bubunutin ko ang bubong niyo mismo. Please po, konting palugit pa. Ayaw ko ng pakiusap. Negosyo ito. Hindi charity. Napakuyom ang kamao ni Yandro. Mangkarding, magbabayad po kami.

Lumingon ang lalaki sa kanya. Talaga? Saan galing? Sa bote mong butas. Natahimik ang paligid. Ramdam ni Yandro ang pag-init ng kanyang tenga atlaeg. Gusto niyang sumagot. Gusto niyang ipagtanggol ang ina niya pero nanatili siyang tuwid. Maghahanap po ako ng paraan. Humalakhak si Karding. Maghanap ka dahil sa susunod na balik ko, wala na akong pakialam kung umuubo pa nanay mo oiiyak kapatid mo.

Pagkaalis ng tatlo, napaupo si Melsa at napahagulgol ng tahimik. Lumapit si Pining at yumakap sa kanya. Si Yandro naman ay nanatiling nakatayo sa gitna ng maliit nilang bahay, hawak ang pandesal at perang halos hindi sapat sa isang araw. Sa unang pagkakataon ng araw na iyon, bigla niyang naramdaman ang bigat ng lahat. Ang sakit ng ubo ng kanyang ina, ang gutom ng kapatid niya, ang pang-aapi sa junk shop, ang panganakot ni Karding at ang katotohanan.

Sa mundong ito, kapag mahirap ka, parang lahat may karapatang yurakan ka. Lumapit si Melsa sa kanya at hinawakan ang pisngi niya. Anak, huwag kang masyadong magpasan, bata ka pa. Napatingin si Yandro sa ina. Kung hindi po ako, sino? Naluha si Melsa. Hindi ka namin obligasyon. Mahinang ngumiti ang bata ngunit may lungkot ang mga mata niya.

Hindi ko po kayo obligasyon, nay. Kayo po ang pamilya ko. Gabi na ng mahiga sila. Ngunit hindi nakatulog agad si Yandro. Naririnig niya ang pag-ubo ng kanyang ina at ang mahinang paghingga ni Pining sa kanyang tabi. Sa labas may mga lasing na nag-aaway, may kumalakalabog na yero at may mga asong nag-uunahan sa mga buto sa kanal.

Munit sa gitna ng lahat ng ingay na iyon, may isang desisyon na unti-unting tumitigas sa puso ng bata. Kinabukasan, hindi na siya magpapalimit sa palengke at sa likod ng mall. Lalayo siya. Pupunta siya sa mga lugar na iniiwasan ng karanimang batang nangangalakal sa mga service road likod ng mga malalaking gusali at maging sa mga tambakan malapit sa mga pribadong establisimento kung saan mas malaki ang kita ngunit mas malaki rin ang panganib.

Dahil sa loob ng tatlong araw, kailangan niyang humanap ng paraan para hindi sila mapalayas. At hindi niya alam ang desisyong iyon ang simpleng paglayo para maghanap ng mas maraming basura ang magtutulak sa kanya palapit sa isang lugar na babago hindi lamang sa buhay niyang basurero kundi sa kapalaran ng isang pamilya na napakayaman na hindi pa niya kailan man nakikilala.

Bago tayo magpatuloy sa susunod na bahagi ng ating istorya, makiisa ka muna sa atin. I-comment mo naman kung taga saan ka at anong oras ka nanonood ngayon. Nakakatuwang isipin na sa iba’t ibang sulok ng mundo may mga pusong sabay-sabay na nakikiramay, kinikilig at nasasaktan sa iisang kwento. Kaya samahan mo ako sa pagpapatuloy ng buhay ni Yandro.

Dahil sa bahaging ito, mangsisimula ng umikot ang kapalaran sa paraang hindi niya kailan man inaasahan. Magdamag, halos hindi nakatulog si Yandro. Paulit-ulit sa isip niya ang boses ni Mang Karding, ang ubo ng kanyang ina at ang pangungusap na para bang unti-unting kinikiliti ang takot sa dibdib niya. Tatlong araw. Tatlong araw bago sila tuluyang mawalan ng bubong.

Kaya bago pa sumilip ang araw, nakabangon na siya. Tahimik siyang bumangon mula sa banig upang hindi magising si Pining. Ngunit gising na pala si Melsa. Anak, paos na sabi nito. Aalis ka na? Opo, Nay. Mahinang sagot ni Andrew habang inaayos ang lumang sako. Lalayo po ako ngayon. Baka mas marami pong mapulot. Agad na umupo si Melsa.

Halikhalat hirap na. Huwag Yandro, delikado. Sa mga malalaking gusali may mga gwardya baka mapagkamalan ka pang magnanakaw. Lumapit siya at hinawakan ng kamay ng ina. Wala na tayong choice, Nay. Meron. Sagot ni Melsa. Nangingilid ang luha. Pwede tayong makiusap ulit. Napangiti si Yandro ngunit mabigat ang ngiting iyon.

Nay, sa mga tulad natin ang pakiusap minsan parang hangin lang. Dumadaan pero walang gustong humawak na tahimik si Melsa. Alam niyang tama ang anak niya at iyon ang mas masakit tanggapin. Sa murang edad, ang batang dapat naglalaro pa sana ay marunong ng magsalita na parang matandang ilang dekada ng sinasaktan ng buhay.

Lumapit si Pining na kagigising lang. Gusto mata at magulo ang buhok. Kuya, uuwi ka agad ha? Oo, sagot ni Yandro. Pag may nakuha akong pera, bibilhan kita ng itlog. Dalawa. Napatawa siya ng bahagya. Kapag sinwerte, tatlo pa. Bago siya lumabas, may inabot si Melsa sa kanya. Isang lumang panyo na dati panggamit ng kanyang ama noong nabubuhay pa.

Kupas na iyon at halos manipis na sa kalumaan. Dalhin mo ito. Sabi ng babare. Pampunas ng pawis. Tinanggap iyon ni Yandro at inilagay sa bulsa. Hindi na siya nagsalita. Alam niyang kapag humaba pa ang usapan baka hindi niya kayaning umalis ng hindi naiiyak. Mula sa esttero, naglakad siya ng mas malayo kaysa karaniwan.

Dinaan niya ang palengke, ang terminal ng jeep, ang likod ng isang supermarket at ilang compound na dati ay hindi niya pinapansin. Habang tumatagal ang lakad, mas nagiging kakaiba ang paligid. Unti-unting nawawala ang mga kalyeng sanay siya at napapalitan ng mas malalapad na daan, mas mataas na pader at mga gusaling kulay puti at salamin.

Nang sumikat ng buo ang araw, narating niya ang isang distrito ng lungsod na ibang-iba sa kanilang lugar. Malinis ang kalsada, halos walang kalat, tahimik ang paligid. Pero para kay Yandro, ang mga ganitong lugar ang kadalasang may malaking posibilidad na mapupulot sa likuran. Mga karton ng deliveries, plastic mula sa supplies at kung minsan mga bote mula sa pantry ng mga empleyado.

Napahinto siya nang makita ang isang malaking pribadong ospital. Mataas ang bakod, makintab ang mga bintana at may maayos na hardin sa harap. Sa entrance pa lang makikita mo na agad na ang mga taong nakakapasok doon ay hindi tulad ng mga taong pumipila sa health center kung saan kailangan pang maghintay ng ilang oras para lang matawag ang pangalan.

Sa loob ng hospital na iyon sa isang silid na may mamahaling kagamitan at malalamig na ilaw, unti-unting gumuho ang mundo ng mag-asawang Leandro at Celestine Virgara. Nakahiga si Celestine sa kama. Namumutla. Basang-basa ang luha sa pisngi. Kapapanganak pa lamang niya ng mas maaga sa inaasahan at mula pa kanina ay tila isang bangungot ang lahat.

Sa gilid ng kama ay nakatayo sila Yandro. Suot pa rin ng gusot na mamahaling polo at hindi malaman kung paano hahawakan ng sariling takot. Nasaan ang anak ko? Nanginginig na tanong ni Celestine. Bakit hindi ninyo siya dinadala rito? Nagpalitang tingin ng dalawang nurse. Sa harap nila ay nakatayo si Dr. Nicaor Valenya, ang kilalang neonatal specialist ng ospital.

Galing daw, matalino, bihasa. Ngunit sa oras na iyon, malamig ang boses niya at mas malamig ang mukha. Mrs. Vergara, mabigat ngunit kontroladong sabi niya, “Ginawa namin ang lahat. Naging komplikado ang paghinga ng bata. His vitals dropped significantly.” “Buhay ba siya o hindi?” singha ni Leandro halos mawalan na ng pasensya.

Bahagyang yumuko si Doktor Nicor. Pagkatapos ay nagsalita sa paraang tila sanay na sanay na siya sa ganitong eksena. I’m sorry, the baby did not make it. Para iyong martilyong dumiretso sa dibdib ni Celestine. Hindi, bulong niya. Hindi. Hindi pwede. Narinig ko siyang umiyak. Narinig ko. Ma’am, putol ng doktor.

May mga pagkakataong may reflex sounds pagkatapos ng delivery. Hindi ibig sabihin yun na stable ang bata. Dalhin niyo sila rito. Napasigaw si Celestine. Kahit minsan lang, kahit mahawakan ko man lang. Ngungit nanatiling matigas ang mukha ni Doktor ni Canor. Mas makakabuti po ang hood na ninyong makita sa kalagayan niya ngayon.

Napaatras si Celestine sa sakit. Wala man lang akong karapatan bilang ina. Sumingit si Leandro puno ng galit. Dr. Valenya, sabihin mo sa akin ang totoo. Lahat ba ng pwedeng gawin ay ginawa ninyo? Mr. Vergara? Malamig na sagot ng doktor. Hindi ito ang oras para pagdudahan ng proseso namin. Nanggigigil man si Leandro, wala siyang nagawa kundi hawakan ang nanginginig na kamay ng asawa.

Ngunit sa loob-loob niya, may maliit na bahagi ng sarili na hindi lubos makapaniwala. Hindi niya maipaliwanag kung bakit pero may kung anong mali sa paraan ng doktor magsalita. Masyadong mabilis, masyadong tiyak at parang gusto ng tapusin ang lahat bago pa sila makapagtanong ng mas marami. Sa labas ng silid, si head nurse resette Pardo ay naglalakad ng mabilis sa corridor. Tinawag siya ni Dr.

Nianor sa gilid. Reset. Mahinang sabi nito ngunit may diin. Ayusin mo na ang transfer. Doc. Alanganing sagot ng nurse. Sigurado po ba tayo? Wala na po talagang Napasulyap si Dror Nicanor sa kanya. Malamig at mapanganib ang tingin. Ayaw kong inuulit ang sarili ko. Napalunok si Ret Podok.

Kasunod noon, pinatawag niya ang utility aid na si Marlon Tase. Isang lalaking sanay sa mga utos ng ospital ngunit hindi sanay sa pagdadala ng bagay na may ganitong kabigat na pakilamdam. Marlon, sabi ni Ret, dalhin mo ito sa service bay. May magpi-pick up. Tinanggap ng lalaki ang insulated medical container. Magaang iyon gulit tila napakabigat para sa kanyang budhi.

Ma’am, sanggol po ba ito? Gawin mo na lang ang trabaho mo.” Mabilis na sabi ni Riz pero napansin din niya ang sariling panginginig. Samantala, sa kabilang panig ng ospital, walang kaalam-alam si Leandro sa trahedyang nangyayari sa loob. Nasa likurang kalsada siya ng gusali. Masusing sinusuri ang mga tambak na kahon at plastic sa may loading area.

Ilang beses na siyang napalingon dahil may dalawang gwardang paikot-ikot pero mas abala ang mga iyon sa delivery van na dumarating. Konti pa, bulong niya sa sarili habang isinisiksik sa sako ang ilang bote at lata. Konti pa. Habang lumalakad siya sa may service alley, naamoy niya ang pinaghalong disinfectant, basang karton.

at usok ng sasakyan. Hindi iyun karaniwang lugar para sa batang tulad niya. Pero dahil desperado na siya, tiniis niya ang kaba. Biglang dumaan si Marlon, bitbit ang insulated container at ibinabae iyon sa may tabi ng Service Bay habang may kinakausap sa telepono. Halata sa kilos nitong balisa siya. Oo, ma’am Ret. Saglit lang po, may hinihintay lang daw po ako rito, sao niya sa telepono.

Sa kabilang linya ay may sumagot ngunit hindi na iyun narinig ni Yandro. Maya-maya, tinawag si Marlon ng isang delivery staff mula sa likod. “Pre, ikaw ba yung hahanapan ng pirma dito?” “Sandali!” sigaw pabalik ni Marlon sa kadali-dali niyang iniwan muna ang lalagyan sa gilid. Ilang metro ang layo, nakayuko si Yandro sa isang tumpok ng karton nang may narinig siyang kakaiba.

Mahina, napakahina. Parang impit na tunog. Napakumatnoo siya. Una, inisip niyang baka pusa lang iyon. Maraming ligaw na pusa sa mga service area ng gusali. Ngunit nang tumigil siya at makinig muli, narinig niya ulit ang tunog. Mas malinaw sa pagkakataong iyon. Parang isang munting iyak. Napalingon siya sa paligid.

Walang tao sa mismong tabi ng container. Abala ang ilang staff sa mas malayong bahagi ng service road. Unti-unti siyang lumapit. Nanginginig ang dibdib. Sa bawat hakbang, mas lumilinaw ang tunog. May tao ba diyan? Mahinang sabi niya kahit alam niyang imposibleng may sumagot. Napaluhod siya sa tabi ng insulated container.

Nanamig ang kanyang kamay. Saglit siyang nag-atubili. Baka magalitan siya. Baka mapahamak siya. Baka magpagkamalan siyang magnanakaw. Ngunit muling narinig niya ang mahinang iyak. Sa pagkakataong iyon hindi na siya nagdalawang isip. Dahan-dahan niyang inangat ang takip at sa sandaling bumukas iyon, parang tumigil ang mundo ni Yandro.

Sa loob nakabalot sa manipis na tela, naroon ang isang bagong silang na sanggol. Maputla ang balat, namumula ang maliliit na labi. Malamig ang mga kamay ngunit gumalaw ito. Mahina, pilit, buhay. “Diyos ko.” pabulong na sabi ni Yandro. Nanlalaki ang mata. Buhay ka pa. Hindi niya alam ang tamang gawin ngunit alam niyang mali ang nangyayari.

Sanggol ito. Hindi gamit, hindi basura, hindi bagay na basta na lang iniiwan sa gilid. Dali-dali niyang kinalong ang bata ngungit na takot siyang bakal lalo itong lumamig. Naalala niya ang lumang panyo ng kanyang ama sa bulsa. Kinuha niya iyon at maingat na idinagdag sa manipis na balot ng sanggol sakay yinakap ito sa dibdib para mainitan ang kanyang katawan.

“Sandali lang, huwag ka munang bibitaw.” Bulong niya. Para bang naiintindihan siya ng bata. Napalingon siya sa ospital. Pwede siyang tumakbo pabalik at isigaw iyon. Pero paano kung ang mismong mga taong dapat magligtas dito ang may kagagawan kung bakit ito nandoon? Hindi niya kayang ipaliwanag. ngunit may kakaibang takot na humawak sa kanya.

Muli niyang narinig ang mahinang iyak ng sanggol. At sa loob lamang ng ilang segundo, gumawa si Yandro ng desisyong magpapabago sa lahat. Tatakas muna siya palayo roon hindi para nakawin ang bata kundi para humanap ng totoong tutulong. Humigpit ang hawak niya sa sanggol at nagsimulang tumakbo palabas ng service alle. Tangan ang sako sa isang balikat at ang munting buhay na hindi niya kilala.

Ngunit ayaw niyang hayaang mamatay sa kabilang braso. Sa bawat yabag niya, hindi niya alam na palapit siya hindi lamang sa pinakamalaking panganib sa kanyang buhay kundi sa sandaling magtatagpo ang mundo ng isang basurerong bata at ng isang bilyonaryong pamilyang durog na durog sa pag-aakalang nawala na ang kanilang anak.

Bago tayo magpatuloy sa susunod na bahagi ng ating istorya, makiisa ka muna sa atin. I-comment mo naman kung taga saan ka at anong oras ka nanonood ngayon. Nakakatuwang isipin na habang binabasa mo ang kwentong ito, may isa ka ring lugar sa mundo na tinatahan. At tulad ni Yandro, baka dumaan ka rin sa mga araw na pakiramdam mo ay wala ng pag-asa.

Kaya samahan mo akong muli dahil sa bahaging ito, mas lalo pang iikot ang mundo sa isang pangyayaring walang sino man ang makapaniwala. Humahango si Andrew habang mahigpit mayakap-yakap ang sanggol sa kanyang dibdib. Halos hindi niya maramdaman ang bigat ng sako sa balikat dahil mas mabigat ang kaba na nakadagan sa puso niya.

Sa bawat hakbang niya palayo sa service ali ng ospital, pakiramdam niya ay may hahabol sa kanya, may sisigaw, may pipigil. Ilang beses siyang napalingon baka makita siya ng gwardya, baka akusahan siyang nagnanakaw, baka bawiin sa kanya ang sanggol at ibalik sa mga taong handa na itong ituring napatay. Pero sa tuwing mararamdaman niya ang bahagyang paggalaw ng bata sa kanyang bisig, mas bumibilis ang kanyang mga paa.

“Konti na lang, konti na lang,” bulong niya. Hindi niya alam kung sa sarili ba niya iyon sinasabi o sa sanggol. “Malamig pa rin ang katawan ng bata. Hindi malakas ang iyak nito para iyong pira-pirasong paghingang pilit kumakapit sa buhay.” Naglaro sa isip ni Andrew ang tanong kung saan siya pupunta. Hindi pwedeng sa barangay hall dahil baka matagalan.

Hindi pwedeng basta sa kalsada lamang humingi ng tulong dahil baka maunahan ng gulo. Hindi rin siya makabalik agad sa bahay. Malayo iyon at baka hindi kayanin ng sanggol. Biglang sumagi sa isip niya ang maliit na karenderya sa kanto ng kalsadang dinaanan niya kanina. Ang karenderyang may nakapilang mga tricycle driver at construction worker.

Naalala niya ang matandang tindera roon si Aling Susing na minsang napagbilhan niya ng lumang bote kapalit ng lugaw at nagsabing dati raw siyang hilot sa probinsya bago napadpad sa lungsod. Oo nga. Bulong ni Andre. Si Aling Susing. Mabilis siyang tumakbo patungo sa kanto. Ang paligid ay tila unti-unting umiingay.

Mga sasakyan, busina, mga nagmamadaling tao. Ngunit sa pandinig ni Yandro, para bang iisang tunog na lang ang umiiral. Ang mahinang putol-putol na paghinga ng sanggol. Pagdating niya sa karenderya, halos mapasubsob sa lakas ng pagkakatakbo. “Aling Susing, Aling Susing.” Halos pasigaw niyang tawag. Napalingon ang mga kumakain.

Nasa likod ng kaldero ang matandang babae. Nakatapis, pawisan at may hawak pang sandok. Oh Yandro, bakit ka ganyan? Anong nangyari sa’yo? Lumapit agad siya sa mesa at ibinaba ang bahagya ang batang karga ngunit hindi binitiwan. May nakita po ako. Sanggol po sa likod ng ospital. Akala po nila patay na siya pero buhay pa po yata.

Nanlaki ang mata ni Aling Susing. Ano? Lumapit ito agad at pinahawi kay Yandro ang tela. Sa isang tingin pa lang, nag-iba na ang mukha ng matanda. Naalis ang pagiging simpleng tinderang palangiti at napalitan ng seryosong anyo ng isang taong alam ang dapat gawin sa oras ng kagipitan. “Diyos ko,” bulong nito. Malamig pa rin pero may hininga.

Sandali. Aling Susing, ano pong gagawin? Hindi pwedeng mataranta. Ikaw huminga ka muna. Mabilis nitong ipinahiram ang sariling tuwalya. Doon tayo sa loob. Pumasok sila sa likod ng karindirya sa maliit na espasyong may kahoy na bangko at estante ng mga rekado. Inutusan ni Aling Susing ang pamangkin niyang si Maita na bantayan muna ang tindahan.

“Maita, ikaw muna sa harap. Huwag kang magpapapasok sa loob.” “Opo, tiya.” Sagot ng dalaga. Halatang naguguluhan ngunit sumunod agad. Maingat na ihiniga ni Aling Susing ang sanggol sa ibabaw ng malinis na katsa. Pinakiramdaman niya ang dibdib nito. Hinawakan ng talampakan at dahan-dahang minasahe ang maliliit na kamay. Buhay pa siya.

Mariin nitong sabi. Mahina lang. Nilalamig. Parang nabawasan ang pader na nakadagan sa dibdib ni Yandro nang marinig niya iyon. Sabi ko po eh. Gumalaw siya. Napatingin sa kanya si Aling Susing. Saan mo eksaktong nakita? Sa likod po ng malaking ospital, nasa isang malamig na lalagyan. Parang parang iniwan lang. Saglit na napapikit ang matanda, parang may naiisip na hindi niya gustong isipin.

Hindi basta-bastang nangyayari yan. Dadalhin po ba natin pabalik? Hindi agad sumagot si Aling Susing. Sa halip, pinabuksan niya ang maliit na dekuryanteng kalan at nagpainit ng tubig. Kumuha siya ng malinis na bimpo at bahagyang pinunasan ng katawan ng sanggol upang maibalik ang init nito ng paunti-unti. “Makinig ka saakin, Yandro.

” Sabi niya habang abala ang mga kamay. “Hindi natin agad ibabalik kung may mali ng nangyari roon. Baka mapahamak lang lalo ang bata. Pero paano po kung hinahanap na siya? Mas dapat nga tayong mag-isip. Hindi mo ba naisip kung totoong akala nilang patay na ito? Bakit iniwan sa ganng lugar? Bakit hindi maayos ang proseso? Hindi yan normal. Napalunok si Yandro.

Hindi niya iyon lubos na naisip kanina dahil nanaig ang takot. Pero ngayon na naririnig niya mula sa ibang tao, mas lalo siyang kinilabutan. Aling Susing mahina niyang sabi. Baka habulin po ako. Baka sabihin ninakaw ko. Tumingin sa kanya ang matanda. At sa unang pagkakataon ay nakita ni Andrew sa mukha nito ang tunay na awa.

Ikaw ang sumagip, bata. Huwag mong kalimutan yan. Sa loob naman ng ospital, unti-unting nadudurog si Leandro Vergara habang pinipilit niyang manatiling matatag para sa asawa. Nakatayo siya sa labas ng silid ni Celestine. Nakatitig sa salaming bintana ngunit walang nakikita. Ang isip niya ay magulo. Parang may butas ang lahat ng paliwanag na natanggap niya ngunit wala siyang makahawakang kungkretong dahilan.

Lumapit sa kanya si Veronque Dalisay. Ang hipag niya nakasuot ng mamahaling damit at may mukha ng pag-aalalang tila sinadya ang bawat tiklop. Leandro. Malambot nitong sabi. Magpakatatag ka para kay Celestine. Hindi siya tumingin. Hindi ko maintindihan kung bakit ang bilis ng lahat. Ganito talaga minsan. Mas mabuting tanggapin na lang habang maaga. Doon lang siya napatingin rito.

Tanggapin? Kapatid ng asawa ko. Ang kausap ko ngayon. Hindi abogado ng trahedya. Bahadyang natigilan si Veronique ngunit mabilis ding nabawi ang pormal na mukha. Hindi ko ibig sabihin non. Nag-aalala lang ako sa inyo. Lumapit si Rafellian, anak ni Veronique, isang bintanang nasa late teens na halatang hindi komportable sa tensyon.

“Mom, let him breathe. Raf, not now.” Malamig na sabi ng ina. Samantala, sa isang sulok ng hallway, tahimik na nanginginig si nurse reset. Ilang beses niyang tinawag si Marlon ngunit hindi ito sumasagot. Nagsimula ng bumilis ang tibok ng dibdib niya. Anong ginagawa mo Marlon? bulbol niya. Sa karendarya naman, ilang minuto pa ang lumipas at bahagyang lumakas ang reaksyon ng sanggol.

Mas malinaw ang iyak nito ngunit mahina pa rin. Napaupo si Andrew sa sobrang gulat at ginhawa. Umiiyak na po siya. Halos pabulbol niyang sabi. Magandang senyales ‘yan pero hindi pa tayo ligtas. Kailangang madala siya sa tamang doktor. Saang doktor po? Napaisip ang matanda. May dati akong suki dito. Driver ng isang executive sa ospital na iyan.

Minsan naikwento niya sa akin ang pamilya ng may-ari ng kung anu-anong negosyo. Vergara yata ang apelido. Kung tama ang kutob ko, importanteng bata ito. Vergara. Ulit ni Andro. Parang walang ibig sabihin sa kanya ang pangalan. Tumanggos si Aling Susing. At kung kanila nga hindi pwedeng itago ang batang ito pero hindi rin pwedeng ibalik lang ng walang saksi.

Anong gagawin natin? Bago pa ito makasagot, may dumaan sa labas ng karenderya. Isang mamahaling itim na sasakyan. Dahan-dahang huminto sa gilid. Bumaba roon si Leandro. Namumula ang mga mata. Nakalugmok ang balikat at tila hindi alam kung saan tutungo. Sumunod ang isa niyang aid na si Dario Sarmiento hawak ang telepono. “Sir,” sabi ni Dario.

“We should go back. Ma’am Celestine might ask for you.” Hindi ako makahinga sa loob. Parang may mali. Malamig na sagot ni Leandro. Napatigil siya ng makarinig ng mahinang iyak mula sa karenderya. Isang iyak ng sanggol. Sa una parang binugbog ng ala-ala ang puso niya. Nanigas siya. Dahan-dahan siyang napalingon sa pinanggagalingan ng tunog. “Sir,” tanong ni Dario.

Hindi sumagot si Leandro. Para siyang hinihila ng kung anong pwersa. Lumakad siya patungo sa karinderya. Mabagal sa una tatos mas mabilis sa loob. Sakto ring isinasara ni Aling Susing ang kurtina sa maliit na silid nang maramdaman niyang may anino sa pintuan. Pasensya na po! Sarado ang Naputol siya nang makita ang lalaking nakatayo roon.

Kahit hindi sila magkakilala, alam niyang hindi ordinaryong tao ang nasa harap niya. Ngunit hindi iyon ang tunay na nagpatigil sa kanya. Ang tunay na nagpabigat sa hangin ay ang titig ni Leandro na diretso sa sanggol na karga-karga pa rin niandro. Para bang biglang nawala ang ingay ng kalsada. Nagtama ang mga mata ng bilyonaryo at ng batang basurero.

Lalong humina ang tuhod ni Yandro nang makita niyang nanginginig ang kamay ng lalaki. “Ang ang batang Iyan!” paos na sabi ni Leandro. Mabilis na lumapit si Dario. Sir, teka lang. Ngunit hindi ito pinansin ni Leandro, nakapako ang tingin niya sa munting mukha ng sanggol, sa ilong nito, sa hugis ng labi, sa maliit na birthmk sa gilid ng leeg.

Isang detalye na ilang oras pa lang ang nakalipas ay nakita niya sa delivery room bago siya palabasin. “Hindi maaari,” bulong niya. “Hinding maaari.” Napigit ang hawak ni Yandro sa sanggol. hindi sa pag-aari kundi sa pagproteksyon. Buhay pa po siya. Nakita ko po siya sa likod ng ospital. Iniwan po siya roon. Nanlaki ang mata ni Leandro.

Anong sabi mo? Sa may Sabis Bay po. Nasa loob siya ng malamig na lalagyan. Akala ko po patay pero umiyak po siya. Halos mawalan ng kulay ang mukha ni Leandro. Lumapit pa siya ng kaunti. Pagkatapos ay dahan-dahang inabot ang bata ngunit hindi agad kinuha. Parang natatakot siyang mahawakan ito at maglahunan naman ng pag-asa.

Maaari ko bang bulong niya. Tumingin si Yandro kay Aling Susing. Tumanggo ang matanda. Maingat na iniabot ng bata ang sanggol sa lalaki. Pagkasalo ni Leandro sa sanggol, tila bumigay ang lahat ng pinipigilan niyang luha. Nanginginig ang labi niya. At nang muling umiyak ng bahagya ang sanggol sa mismong mga bisig niya, hindi na siya nakapagsalita agad.

Lucian! Pabulong niyang sabi. Halos hindi makahinga. Anak ko, anak ko. Napatakbo si Dario palabas. Sir, tatawag ako ng doktor. Tatawag ako ngayon din. Ngunit hindi na iyon halos narinig ni Leandro. Nakayakap siya sa sanggol na sinabi sa kanyang patay na. at sa harap niya ay isang batang basurero. Pawisan, marumi, gutom at pagod.

Ang batang gumawa ng hindi nagawa ng mga tao na nasa mamahaling ospital. Napatingin si Leandro kay Yandro. Puno ng pagkabigla, pasasalamat at nagsisimulang galit sa mga taong nagsinungaling sa kanya. “Anong pangalan mo Ihho?” “Eandro Pop.” Tumanggo si Leandro. Nangingilid pa rin ang luha. Yandro, hindi mo pa alam ang ginawa mo. Hindi mo pa alam.

At sa sandaling iyon, sa masikip na likod ng isang simpleng karenderya, nagtagpo ang dalawang mundong hindi kailan man dapat nagtagpo. Ang mundong lumaki sa putik at gutom at ang mundong nakatira sa salamin at yaman dahil sa isang sanggol na pinaniwalaang patay. Ngunit sa tulong ng isang batang namumulot ng basura, muling piniling huminga.

Bago tayo magpatuloy sa susunod na bahagi ng ating istorya, makiisa ka muna sa atin. I-comment mo naman kung taga saan ka at anong oras ka nanonood ngayon. Nakakatuwang isipin na sa bawat oras at lugar na binabasa mo ito, may mga pusong sabay-sabay ding nananalig na kahit gaano kadilim ang nangyari, may pagkakataon pa ring bumawi ang buhay.

Kaya samahan mo akong muli dahil sa bahaging ito, hindi lang isang sanggol ang muling hihinga kundi pati ang pag-asa ng isang batang matagal ng sanay sa kawalan. Hindi agad nawala ang pagkabigla sa mukha ni Leandro Vergara habang yakap-yakap niya ang sanggol na ilang oras lang ang nakalipas ay pinaniwalaang sa kanyang wala na.

Nanginginig pa ang mga kamay niya hindi sa takot lang kundi sa halo-halong galit, ginhawa at pagkawasak ng tiwalang hindi niya inakalang mababasag sa mismong ospital na ilang taon din niyang sinuportahan bilang investor at kliyente. Dario, malakas niyang tawag sa aid niyang kanina pa hawak ang telepono. Tumawag ka ng ambulansya? Hindi.

Huwag sa ospital na yon. Humanap ka ng ibang neonatal specialist. Yung walang kinalaman sa kanila. Ngayon din? Opo sir. May kakilala po si Attorney Sabino sa St. Teres Medical Tower. Tatawag na po ako. Sagot ni Dario Sarmiento taranta ngit mabilis kumilos. Sa sulok naman ng maliit na espasyo sa likod ng karenderya, nakatayo si Andrew.

Pawisan, aligaga at halatang hindi pa rin makapaniwala na ang lalaking nasa harapan niya ay tunay na ama ng sanggol niya. Muntik na niyang makita na mawalan ng hininga sa malamig na lalagyan. Si Aling Susing ay tahimik na nagmamasid. Ngunit sa loob-loob niya ay alam niyang hindi na ordinaryong araw ito. Ang batang dati niyang pinapakain ng libreng lugaw ay biglang nasa gitna ng isang malaking sikreto at anumang susunod mula rito ay tiyak na magpapabago ng takbo ng buhay nito.

“Yandro!” Mahinang sabi ni Leandro hindi inaalis ang tingin sa sanggol. Sabihin mo sa akin ang buong totoo. Lahat ng nakita mo mula umpisa. Napatingin si Yandro kay Aling Susing sa kamarahang tumanggo. Nasa likod po ako ng ospital. Nangangalakal po ako ng bote at karton. Tapos may narinig po akong mahina. Parang iyak po.

Akala ko po pusa pero nang buksan ko po yung lalagyan siya po ‘yun. May nakakita ba sa’yo? Hindi ko po alam. May lalaking nag-iwan nung lalagyan tapos may tumawag sa kanya. Pagbalik ko po, wala na siya. Pinikit ni Leandro ang mga mata niya ng mariin. Ang bawat salita ni Yandro ay parang kutsily umiikot sa dibdib niya. Hindi simpleng pagkakamali ang nangyari.

Hindi ito basta misdiagnosis. May pagkababaya. Maaaring may pagtatakip. At ang mas masakit, ang asawa niyang si Celestine ay kasalukuyang umiiyak sa isang silid. iniisip na namatayan siya samantalang buhay ang anak nila at nasa bisig niya ngayon. “Sir,” sa bat ni Daro matapos ang ilang sandali.

Nakapant na po ang mobile neonatal team ng St. Teres medical Tower. Nakausap ko rin po si Dr. Amara Season. Siya raw mismo ang titingin sa bata. Nang marinig ni Leandro ang pangalan ng doktor, bahagyang tumanggo siya. Kilala niya si Dr. Amara sa reputasyon nito bilang masusing espyalista at hindi madaling maimpluwensyahan ng pera o pangalan.

Good. Sagot niya. At Dario, huwag mong ipaalam agad sa ospital. Walang kahit sinong tatawagan doon. Opo, sir. Saglit na bumaling si Leandro Cayandro. Kasama ka namin nang laki ang mga mata ng bata. Ako po. Oo. Ikaw ang nakakita. Ikaw ang nagligtas ng anak ko. Hindi kita iiwan dito na parang wala kang kinalaman.

Natigilan si Yandro. Hindi siya nasanay na ang isang mayamang tao ay nagsasalita sa kanya nung may pagalang. Hindi lang yun kasasayan. Mas lalong hindi siya nasanay na may nagsasabing mahalaga ang ginama niya. Pero nay ko po, kapatid ko po, nagkatinginan sina Leandro at Aling Susing ang matanda ang unang nagsalita.

Puntahan muna natin sila. Hindi pwedeng basta mawala ang bata sa bahay nila. Mamamatay sa kaba ang nanay niyan. Tumango si Leandro. Dario, magpadala ka ng isa pang sasakyan. Sasama tayo sa kanila sandali tapos diretso tayo sa St. Makalipas ang 20 minuto, dalawang sasakyan ang huminto sa makitid na iskinita malapit sa estero.

Para bang natigilan ng buong lugar? Hindi sanay ang mga tagaroon na makakita ng mamahaling itim na SUV sa lugar na kadalasan ay tricycle, pushcart at kariton lamang ang dumadaan. Lumabas ang mga kapitbahay at agad nagbulungan. Kanino ‘yan? May hinuhuli ba? Baka may pulitiko. Nasa tapat ng barong-barong ni Nay Yandro sina Melsa at Pinning.

Parehong gulat ng makitang bumaba ang bata mula sa sasakyan kasama ang isang matangkad at halatang mayamang lalaki na may kargang sanggol. “Yandro!” sigaw ni Melsa. Pilit lumabas sa pinto kahit hinihingal. “Saan ka nanggaling? Bakit?” Hindi niya natapos ang sasabihin nang makita ang eksena. Nanlaki ang mamamat niya sa sanggol, sa mga sasakyan at sa lalaking tila hindi bagay sa eskinita nilang nabubuhay sa hirap.

“Nay!” sabi ni Yandro lumapit agad sa kanya. “May nangyari po pero hindi po ako ang may kasalanan.” “Ano ong?” Nanginginig na tanong ni Melsa. Lumapit si Leandro at marahang yumuko bilang paggalang. “Ako po si Leandro Vergara. Ang batang ito ang anak ko. Ang totoo si Yandro po ang nagligtas sa kanya. Natahimik ang paligid. Halos walang humihinga.

Ha? Si Aling Daria na nakikiusyoso sa tabi ay napahawak sa dibdib. Anong ibig sabihin niyan? Mabilis. Ngunit maayos na ipinaliwanag ni Aling Susing ang nangyari. Habang nagsasalita siya, kitang-kita ang paglipad ng emosyon sa mukha ni Melsa. takot, gulat, pagkaawa sagol at pag-aalang baka madamay ang anak niya sa isang gulong hindi kayang labanan.

“Sir,” mahinang sabi ni Melsa kay Leandro. Wala pong masamang intensyon ng anak ko. Baka mapahamak siya. “Hindi ko po siya parurusahan.” Agad nasagot ni Leandro. Sa totoo lang, utang namin sa kanya ang buhay ng anak ko. Tumingin si Pining sa sanggol at marahang lumapit. Kuya, siya ba yung baby na niliptas mo? Tumango si Andrew. Ang liit niya.

Napangiti ng bahagya si Leandro kahit namumugto pa ang mata. Oo, pero matapang siya. Parang kuya mo. Bumaling si Melsa kay Yandro at hinawakan ng magkabilang pisngi nito. Anak, hindi ka ba nasaktan? Umiling siya. Hindi po. Natakot lang. Napaluha si Melsa at nayakap ang anak. Diyos ko, bata ka pa.

Ngunit bago pa humaba ang takpong iyon, dumating ang tawag ni Dario. Naka-ready na raw ang team ni Dr. Amara. Kailangan ng umalis. Mrs. Villegegas, mahinang sabi ni Leandro. Nais ko pong isama muna si Yandro para makapagbigay siya ng salaysay at para makasama siya sa ospital. Sisiguraduhin kong ligtas siya. Pagkatapos nito, ihahatid ko po siya pabalik.

Nag-atubiling Melsa. Ngunit nakita niya sa mga mata ng lalaki ang uri ng desperasyong hindi kayang pikiin ng kahit sinong mayaman. Tumingin si Yandro. Gusto mo bang sumama? Opo, Nay, para sa baby. Napapikit si Melsa at tumanggo. Sige, pero iingatan mo ang sarili mo. Habang papalayo ang mga sasakyan mula sa eskinita, nag-umpisa ng kumalat ang bulung-bulungan. Ang iba ay humanga.

Ang iba ay nagduda. Ang iba ay nainggit. Sa isang sulok, naroon si Kardeng Bungo ang may-ari ng lupa. Nakapamaywang at makakunot noo habang pinapanood ang pag-alis ng convoy. Anong kalokohan niyan? Bulong niya. Sa St. Three’s Medical Tower. Mabilis na inasikaso ni Dr. Amara ang sanggol. Malinaw at kalmado ang kilos niya.

kabaliktaran ng pagmamadali at kalamigan ni Dr. Ncanor. Stable but critical, sabi niya makalipas ang pagsusuri. May hypothermia siya at kailangan ng close monitoring pero malinaw na buhay ang bata at malinaw ding hindi pa siya dapat idineklarang wala na. Nanigas ang panga ni Leandro. So there was still a chance.

More than a chance. Sagot ni Dr. Amara. Diretsahan. Someone failed this child. Parang nabigyan ng pangalan ng hinala ni Leandro. Hindi na ito kutob lamang. Hindi na ito sakit lang ng isang amang nawalan at muling nakabawi. Isa na itong katotohanang may kailangang managot. Doktor, tanong niya.

Maaari ko bang ipaalam sa asawa ko? Sabihin mo na. Pero siguraduhin mong maayos ang pagkakabigay ng balita. Ang katawan at emosyon ng isang bagong panganak na ina ay marupok. sa private room na inihanda para kay Salestine matapos ilipat mula sa unang ospital halos hindi makahinga sa pag-iyak ang babae. Kanina pa siyang walang tigil sa pagtatanong kung nasaan ang bangkay ng anak niya at bakit ayaw ipakita sa kanya.

Nang bumukas ang pinto at pumasok si Leandro, agad niyang nakita ang kakaibang anyo sa mukha nito. “Leandro!” paos niyang sabi. “Bakit ganyan ang tingin mo sa akin? Anong nangyari?” Lumapit ang lalaki. Nanginginig ang mga labi. Celestine, may sasabihin ako sayo pero kailangan mong huminga ng dahan-dahan. Napailing ang babage. Takot na takot.

“Huwag mong sabihing may mas masama pa.” Umupo si Leandro sa tabi niya at hinawakan ng kamay nito. Hindi patay ang anak natin. Parang tumigil ang oras. Ano? Bulong ni Celestine. Halos walong boses. Buhay siya. Ulit ni Leandro. Tuluyan ng napaiyak. Buhay si Luen. May batang nakakita sa kanya. Niligtas siya. Ang mga mata ni Celestine ay punong-puno ng pagkabigla. Hindi.

Hindi mo ako pwedeng paahin ng ganyan. Sinasabi ko ang totoo. Tumanggo si Leandro sa pinto at pumasok si Dr. Amara. Kasunod ang neonatal nurse na may dalang incubator transport. Sa loob niyon ay ang sanggol. Mahina pa rin ngunit humihinga. Buhay. Tunay nandoon. Napahagulgol si Celestine nang makita ang anak.

Napahawak siya sa dibdib at hindi makapagsalita. Luha lang ng luha. Paulit-ulit niyang binubulong ang pangalan ng sanggol. Luen Luen sa labas ng silid, nakatayo si Yanro. Hindi siya pinapasok agad dahil maselan ang sitwasyon. Ngunit mula sa bahagy awang ng pinto ay narinig niya ang pag-iyak ng ina ng sanggol. Hindi niya man lubos na maintindihan ang bigat ng isena, ramdam niyang may isang pamilya na muling nabuo dahil hindi siya lumayo ng marinig niya ang mahinang iyak sa Service Bay.

Maya-maya lumabas si Leandro at lumapit sa kanya. Nangingilid pahin ang mga mata nito. Ngunit sa unang pagkakataon ay may bahid na iyon ng pasasalamat at malinaw na layunin. Yandro, sabi niya. Hinding-hindi ko malilimutan ang ginawa mo. Napayo ang bata. Buti na lang po narinig ko siya. Higit paraon ang ginawa mo. Sagot ni Leandro.

Maraming tao ang makakarinig pero hindi lalapit. Maraming tao ang makakakita pero magbubulag-bulagan. Ikaw kumilos ka. Nailang si Andrew. Hindi siya sanay sa papuri. Ang alam niya lang ay may sanggol na nangangailangan ng tulong at ginawa niya ang kaya niya. Ngunit wala pang isang oras ang lumipas, nagsimula ng sumabog ang balita.

May isang staff sa dating ospital na hindi napigilong magbulong sa kakilala. Ang kakilala ay nagsabi sa isa pa hanggang sa makarating iyon sa isang lokal na reporter na si Jem Cortado na matagal ng naghahanap ng istoryang magbubunyag sa kapabayaan sa mga pribadong ospital. Pagsapit ng gabi, may mga nagtatanong na kung totoo bang may bagong silang na sanggol na maling idineklarang patay.

Sa kabilang panig naman sa marangyang condo ni Veronique Dalisay, galit na galit itong tumawag sa isang hindi pinangalanang numero. Paano nangyari to? madiin nitong tanong. Akala ko tapos na ang problema. Sa kabilang linya ay mahinang boses ng isang lalaking halatang balisa. Hindi ko rin alam ma’am. May batang nakapulot daw.

Batang nakapulot. Ulit ni Veronque halos maputol ang hininga. Ayusin mo ito bago pa lumaki. Ibinalibag niya ang telepono. Sa tabi. Napatayo si Rafellian sa sofa gulat sa narinig. Ma’am, anong ibig mong sabihin? Matalim ang naging tingin ni Veronique sa anak. Wala kang narinig. Pero huli na.

Sa unang pagkakataon, may bitak na ring nagsimulang lumitaw sa maingat niyang itinagong pagkatao. Habang sa ospital ay nagsingsimula ng mabuhay ang pag-asa para kay baby Lucian. Sa isa namang maliit na waiting area ay tahimik na nakaupo si Yandro. Hawak pa rin ang lumang sako at suot ang damit na may amoy ng kalye. Hindi pa niya alam ang laki ng gulong pinasok niya.

Hindi pa niya alam na sa pagsikat ng araw kinabukasan, malalaman ng publiko ang pangalan niya. Hindi pa niya alam na ang batang kanina lang ay iniisip kung saan kukuha ng pambayad sa upa ay unti-unti ng hinihila ng tadhana papunta sa isang buhay na ni minsan ay hindi niya pinangarap dahil pakiramlan niya hindi iyon para sa mga taong tulad niya.

At sa simula pa lang ng gabing iyon, nagsimula na ring sumikat ang pinakamahirap na katotohanan na ang pagliligtas sa isang sanggol ay simula pa lamang ng mas malaking laban na haharapin ni Yandro. Bago tayo magpatuloy sa susunod na bahagi ng ating istorya, makiisa ka muna sa atin.

I-comment mo naman kung taga saan ka at anong oras ka nanonood ngayon. Nakakatuwang isipin na sa iba’t ibang sulok ng mundo may mga mataing nakatutok sa kwentong ito at marahil may ilan sa inyo na alam ang pakiramdam ng biglang mabago ang buhay sa isang iglap. Kaya samahan mo akong muli dahil sa bahaging ito, hindi lang pag-asa ang bubuhay ng himalang nangyari kundi pati galit, inggit at katotohanang matagil pa lang itinatago.

Magdamag halos hindi nakatulog si Yandro sa maliit na waiting area ng St. Teres Medical Tower. Hindi dahil komportable siya roon, sa totoo lang, pakiramdam niya ay maling tao siya sa maling lugar. Ang mga upuan ay sobrang linis. Ang ilaw ay malamig ngunit maayos. Ang mga nurse na dumaraan ay hindi sumisigaw.

Walang amoy ng kanal. Walang nag-aaway sa kanto. Walang kalansing ng bote at lata. Para sa batang lumaki sa gilid ng estero, ang katahimikan ng mamahaling ospital ay halos kasing bigat ng ingay ng kahirapan. Hawak pa rin niya ang lumang sako na parang iyun na lang ang nagdurugtong sa kanya sa totoong buhay niya. Paminsan-minsan ay lumalabas si Dario Sarmiento para kamustahin siya.

May gusto ka bang kainin? Tanong nito bandang madaling araw habang may dalang papel na supot. Umiling si Yandro. Ayos lang po. Kanina mo pa sinasabi yan. Hindi pwedeng ayos lang. Bata ka. Maya-maya, inilapag nito sa tabi niya ang isang mainit na tinapay at gatas na nasa maliit na bote. Nag-atubili pa si Yandro.

Ngunit nang maalala niyang hindi pa halos kumakain buot ng umaga, tahimik na rin niyang tinanggap. Salamat po,” mahina niyang sabi. Sir Leandro said, “You stay close. Safe ka rito.” Safe. Iyun ang salitang bihirang marinig ni Yandro sa buong buhay niya. Sa eskinita nila walang nagsasabing safe ka. Ang karaniwan mong maririnig ay mag-ingat ka. Bilisan mo.

Huwag kang magpahuli. O tiisin mo na. Kaya nang marinig niya ang salitang iyon, parang may kung anong dumikit sa dibdib niya. na hindi niya maipaliwanag. Pagsikat ng umaga, unang lumabas si Leandro Vergara mula sa silid kung saan nakaratay si Celestine at inoobserbahan si Baby Lucian. Halatang puyat at namingitim ang ilalim ng mata ngunit may bagong tikas na sa tindig niya.

Hindi na iyun ang tindig ng lalaking wasak at hindi malaman ang gagawin. Iyun na ang tindig ng isang amang may dahilan para lumaban. Lumapit siya sa kay Yandro at marahang umupo sa katakat nitong upuan. Kamusta ka? Tanong nito bandang umaga. Bagamat halatang nahihiya. Hindi agad nagsalita si Leandro. Pinagmasdang niya muna ang bata.

Ang maruming layamang ng damit, ang bakas ng alikabok sa kuko. Ang sako nitong ilang ulit ng natahi at ang mga matang pagod ngunit hindi nawawalan ng talas. Hindi ako makapagpapasalamat ng sapat sa ginawa mo.” Sabi niya sa wakas. Napayo ko si Yandro. Nakita ko lang naman po siya. Mali sagot ni Leandro.

Direktsahan ngunit hindi galit. Maraming tao ang makikita at lalayo. Ikaw lumapit ka. Maraming taong matatakot. Ikaw kumilos ka. Huwag mong babaan ang bigat ng ginawa mo. Hindi alam ni Yandro kung ano ang isasagot. Sa buong buhay niya, sanay siyang mabawasan ang halaga niya. Sanay siyang makarinig ng bata ka lang, basurero ka lang, walang mangyayari sa’yo.

Kaya hindi niya agad matanggap ang mga salitang tila sobrang laki para sa isang tulad niya. Bago pa makasagot si Yandro, dumating si Attorney Sabino Parel, ang abogado ng mga Vergara. Payat, maayos magsalita at tahimik ang dating ngunit may talim sa mga mata na halatang sanay sa mga kasong hindi basta-basta. Yandro, sabi nito, kumakalat na.

Gaano kalala? Tanong ni Leandro. Iniabot ni Attorney Sabino ang cellphone. Sa screen ay makikita ang balita mula sa local digital page na hawak ng reporter na si Gem Cortado. Newborn declared dead found alive by scavenger boy outside private hospital. May kasunod ng maikling ulat at kahit wala pang nakapangalan ng buo ang ospital, halatang lalago ito sa loob lamang ng ilang oras.

Tumigas ang panga ni Leandro. As expected, mas mabilis pa kaysa inaakala ko. Sabi ni Sabino, may source sa loob na nagsalita. Tahimik na nakinig si Yandro. Kahit hindi niya lubos naiintindihan ang kabuuan ng implikasyon, ramdam niyang lumalaki na ang gulong ito ng lampas sa kaya niyang takbuhan. Anong susunod? Tanong ni Leandro.

Una, kukunin natin ang buong medical records ni Luan. Pangalawa, kailan na nating ma-secure ang CCTV sa Service Bay at Corridor. Pangatlo, dapat mauna tayo bago pa nila manipulahin ang dokumento. Napasungap si Leandro at ang staff, lahat ng may kinalaman, iisa-isahin, sagot ng abogado. Si Dr. Nicanor Valenya, si head nurse Pardo at ang utility aid na si Marlon Tasse.

Pero may isa pa akong gusto mong marinig. Tungkol saan? Bahagyang nag-atubili si Sabino saka ibinaba ang boses. May unang piraso ng impormasyon mula sa contact ko. May money trail daw na pwedeng konektado sa isang outsider. Hindi pa kumpirmado pero may pangalang lumutang. Tumingin si Leandro sa kanya. Nanikip ang dibdib. Sino? Veronique dalisay.

Parang yelong dumaloy sa gulugod ni Leandro. Hindi siya agad nagsalita. Saglit siyang napatingin sa blankong dingding ng waiting area na parang doon niya gustong suntukin ang lahat ng tanong sa isip niya. Hindi pa sapat yan. Madiin yan sabi. Alam ko pero hindi rin ito simpleng chismis. Sa loob ng silid ni Kelestine, dahan-dahang muling nabubuo ang isang ina na pinagkaitan ng anak ng ilang oras.

Kahit mahina pa, pilit siyang bumangon upang masilayan si Lucian sa incubator. Kapag nakikita niya itong humihinga, muling dumadaloy ang luha sa mga mata niya. Nang makapasok si Yandro sa silid pagkaraan ng ilang sandali, lalo siyang nahiya. Hindi niya alam kung paano haharap sa isang inang kagagaling lang sa pinakamasakit na takot ng buhay nito.

Ngunit si Kelestine mismo ang unang nagsalita. Ikaw ba si Yandro? mahinang tanong niya. Tumanggo ang bata. Opo. Iniabot ni Kelestin ang naninginig niyang kamay. Halika rito. Nag-atubili siya ngunit lumapit din. Nang mahawakan ng babae ang kanyang kamay, napansin niyang malamig pa rin iyon at mahina ngit punong-puno ng pasasalamat.

Hindi kita kilala. Habang buhay kitang ipagdarasal, ibinalik mo ang anak ko.” Hindi ko po sadya na natigilan si Yandro. Hindi niya mahanap ang tamang salita. Napangiti si Kelestine sa gitna ng luha. Minsan hindi kailangang sadya para makagawa ng himala. Tumikhim si Leandro sa likod niya. Pilit pinigilan ng sariling emosyon.

Kelestine, kailangan din nating isipin ang segidad nila. kanila. Ulit Leandro hindi agad nakaintindi mo at ng pamilya mo. Sagot ni Leandro. Hindi na simpleng bagay ito. Kapag sumabog ng tuluyan ng balita. Pwedeng maraming taong gustong kausapin sa’yo. May media. May mga taong gustong itanggi ang nangyari.

May mga pwedeng magdulot ng gulo. Biglang pumasok sa isip ni Yandro ang kanyang ina at si Pining. “Pwede po ba akong umuwi muna?” tanong niya halatang nag-aalala. Baka natatakot na sila. Mauuna tayo roon pero hindi ka na pwedeng basta bumalik lang sa dati niyong bahay ng walang paghahanda. Bandang tali, bago pa man sila makaalis ng ospital, isang grupo ng reporters ang nagsimula ng mag-abang sa labas.

Hindi pa lumalabas ang pangalan ni Yandre sa balita pero may ilang taong nakakita sa pagdating niya kagabi. Si Jem Curtado, ang reporter na unang naglabas ng ulat ay tahimik lamang sa gilid. Hindi nanggugulo ngunit halatang gustong makumpirma ang lahat. Sir Leandro, totoo bang sanggol naing idineklarang patay? Sir, may kapayaan po ba sa ospital? Sir, may rescuer boy ba talagang involved? Mabilis silang inilabas sa ibang daan ng security.

Habang nasa sasakyan, hindi maiwasang dumikit ni Yandro sa upuan sa kaba. Hindi pa niya nararanasang pag-usapan ng mga estranghero ang buhay niya na parang balita sa telebisyon. Pagdating nila sa eskinita, natagpuan nilang mas magulo ang paligid kaysa dati. May mga kapitbahay na nagkukumpulan, may ilan ng nagkukwentok ng iba’t ibang bsyon ng nangyari at may ilan ding nadadala sa inggit.

Ayan na. Ayan na siandro. Yan ba yung batang nakakita sa sanggol? Baka may bayad na agad ‘yan. Sa gilid naroon sina Otep, Gaspar at Lembo. Hindi na sila tulad ng dati nalantad ang pang-aasar. Ngayon ang tingin nila kay Yandro ay halo ng pagtataka at hindi maipaliwanag na pagkamangha. Oh, sikat ka na pala. Sabi ni Otep.

Pilit na pakunwari pa ring mapang-aasar. Pero kapansin-pansing mahina ang boses. Hindi pinansin ni Yandro. Diretso siyang pumasok sa bahay nila. Sa loob yakap agad siya ni Melsa. Halos maiyak sa ginhawa nang makitang maayos siyang nakabalik. Katabi nito si Pining nakadungaw pa sa pinto at sabik makinig sa lahat ng detalye.

Anak, anong nangyayari sa labas? Tanong ni Melsa. Bakit may mga nagtatanong tungkol sao? Maingat na ipinaliwanag ni Yandro ang sitwasyon. Nasa likod niya si Attorney Sabino at si Dario na tahimik ngunit alerto. Nang marinig ni Melsa na pwedeng magkaproblema ang anak niya dahil sa mga taong gustong pagtakpan ang nangyari, agad siyang namutla.

“Sir!” nanginginig niyang sabi. Ayokong mapahamak ang mga anak ko. Hinding-hindi ko po hahayaan. Sagot ni Andrew. Kaya narito ako para mag-alok ng pansamantalang matutuluyan sa inyo. Hindi charity ito. Responsibilidad ko ito dahil kung hindi dahil sa anak ninyo, wala ang anak ko. Nagkatinginan sina Melsa at Yandro. Sa labas ng bahay, rinig ang mahinang bulungan ng mga kapitbahay.

Sa loob, taning ang pag-ubo ni Melsa. At ang maingat na paghinga ni Pining ang pumupuno sa katahimikan. Pansamantalang matutuluyan. Ulit ni Melsa. Opo. Sabi ni Yandro. Isang maayos na apartment. Tahimik, ligtas at magpapadala rin ako ng doktor para matingnan kayo. Napa-corrupt si Melsa. Hindi agad makapaniwala.

Sa buong buhay niya, walang mayamang lalaking pumasok sa barong-barong nila upang mag-alok ng tulong ng walang kapalit na kahiya-hiya o mabigat na kondisyon. Hindi po namin alam kung paano kayo babayaran. Mahina niyang sabi. Hindi niyo ako kailangang bayaran. Ako ang may utang. Habang nag-uusap sila, may isang mukhang hindi masaya sa nangyayari. Si Carding Bungo.

Dumungaw ito sa pintuan at pilit sumingit sa usapan. Oh, mukhang may bago na kayong padrino ah. Baka naman pwede na akong bayaran ngayon. Mabilis na humarap si Yandro ngunit mas mabilis na naging reaksyon ni Leandro. Magkano ang utang nila? Nabigla si Carding. Aba eh isang buwang upa at totoong halaga, putol ni Attorney Sabino na parang sanay ng magbasa ng mukha ng mga sinungaling.

Pawisan na sumagot si Carding at binanggit ang mas maliit na halaga na malinaw na malayo sa madalas niyang panakot kay Melsa. Tahimik na kinuha ni Dario ang pera mula sa embelope at iniabot iyon. Bayad na. Sabi ni Leandro. At mula ngayon hindi mo na sila guguluhin. Napatiklop ang bibig ni Carding at walang nagawa kundi tanggapin ang pera habang ang mga kapitbahay sa labas ay unti-unti ng nakahahalata kung paanong sa unang pagkakataon may tumanggi sa pamilyang matagal ng sinisindak ng may-ari ng lupa. Pagsapit

ng hapon, isinakay sina Melsa Pining at Yandro sa sasakyan papunta sa pansamantalang apartment na inihanda ng mga Vergara. Habang nasa sasakyan, hindi maiwasang dumikit ni Yandre sa barong-barong nilang iniwan sa tumutulubo bubong sa basang dingding sa makiput na daanan kung saan siya lumaki. Hindi pa niya alam kung hanggang kailan ang pagbabagong ito.

Hindi pa niya alam kung biyaya lang ba ito o simula ng mas mabigat pang pagsubok. Ngunit malinaw ang isang bagay, ang batang kahapon lang ay takot na mapalayas dahil sa tatlong araw na palugo sa upa, ngayon ay isinasakay sa sasakyan na may tint, dinadala sa ligtas na tirahan at pinoproteksyonan ng mga taong dati ay hindi man lang niya alam na ibinaiba sa mundo.

At habang ang buhay ni Baby Lucien ay unti-unti ng lumalakas sa loob ng incubator, ang pangalan naman ni Yandro ay unti sumisikat sa paraang hindi niya hiningi. Isang liwanag na maaaring maging daan sa pag-angat. Ngunit maaari ring magbukas ng pinto sa mga taong mas gugustuhing nanatili na lang siyang isang batang walang boses sa gitna ng basura.