Ibinenta ng tatay ang kaisa-isang kalabaw para sa tuition ko, pero ginamit ko lang ang pera pang-inom at barkada.

Mabigat ang bawat hakbang ni Mang Kardo habang hinihila ang tali ng kaniyang kaisa-isang kalabaw npalabas ng kanilang bakuran. Ito na ang huling umaga na makakasama niya ang hayop na naging katuwang niya sa pagbubungkal ng lupa sa loob ng mahigit sampung taon. Tuyot ang lupa at matindi ang sikat ng araw sa probinsya, ngunit mas matindi ang hapdi sa dibdib ng matanda. Wala na siyang ibang pagpipilian. Kailangan na niyang bitawan ang alaga para sa kinabukasan ng kaniyang anak.
Dalawampung taong gulang na si Dan at nasa ikatlong taon na sa kolehiyo sa kursong Engineering. Malaki ang kailangang halaga para sa tuition fee, pambayad sa boarding house, at mga proyekto. Alam ni Mang Kardo na ang diploma ni Dan ang tanging paraan para makaahon sila sa hirap kaya kahit parang pinipiga ang kaniyang puso ay tinanggap niya ang bayad ng buyer. Ilang libong piso kapalit ng kaniyang kanang kamay sa pagsasaka.
Nang iabot ni Mang Kardo ang makapal na sobre kay Dan, nanginginig ang kaniyang mga kamay na puno ng kalyo at sugat.
“Anak, ito na ang pinagbentahan sa alaga natin,” wika ng ama habang pinipigilan ang pagtulo ng luha sa kaniyang mga mata. “Pagbutihin mo ang pag-aaral mo ha. Huwag mo kaming intindihin ng nanay mo dito. Kakayanin ko ang bukid kahit wala na tayong kalabaw. Basta ikaw, mag-aral ka nang mabuti para hindi ka matulad sa akin na isang kahig, isang tuka.”
Tumango si Dan at mahigpit niyang niyakap ang ama. Ramdam niya ang panghihina ng katawan nito. Nangako siya na hindi sasayangin ang sakripisyong ito. Puno ng determinasyon si Dan nang sumakay siya ng bus patungo sa lungsod. Dala niya ang pag-asa ng kanilang buong angkan.
Ngunit ang lungsod ay puno ng makukulay na ilaw, mapanuksong aliw, at matitinding tukso.
Sa unang buwan ay naging maayos ang lahat. Pumapasok siya sa oras at nagtitipid. Pero sadyang mahina ang loob ni Dan pagdating sa pakikisama. Nakilala niya ang grupo nina Jayson, mga estudyanteng galing sa mayayamang pamilya na ang tanging inaatupag ay ang magsaya at uminom. Dahil takot si Dan na mapag-iwanan o tuksuing probinsyano, sumama siya sa isang inuman. Doon nagsimula ang unti-unting pagguho ng kaniyang mga pangako.
Ang perang galing sa pinagbentahan ng kalabaw ay naging tiket niya sa mundo ng barkada. Gabi-gabi ay nasa bar sila o kaya ay nasa mga mamahaling kainan. Doon naramdaman ni Dan na para siyang hari. Nakalimutan niya ang amoy ng putik at ang init ng araw sa bukid. Ang tanging naririnig niya ay ang malakas na tugtog at ang tawanan ng mga kaibigan niyang huwad.
“Shot puno!” sigaw ni Dan habang itinataas ang baso ng mamahaling alak. Siya ang taya ngayong gabi. Siya ang bida. Pakiramdam niya ay hawak niya ang mundo.
Habang nilulustay ni Dan ang pera sa alak, sigarilyo, at sugal, sa kabilang dako naman ay si Mang Kardo. Mag-isa ito sa gitna ng malawak na bukid sa ilalim ng tirik na araw. Walang kalabaw na humihila ng araro. Gamit lamang ang isang lumang asarol at ang natitirang lakas ng kaniyang tumatandang katawan, pilit na binubungkal ng matanda ang matigas na lupa. Tagaktak ang pawis nito at halos mabaluktot na ang likod sa sobrang hirap.
Bawat hampas ng asarol sa lupa ay para sa pangarap niya kay Dan. Tinitiis ni Mang Kardo ang sakit ng rayuma at ang hapdi ng init. Iniisip niya na sa bawat butil ng pawis niya ay may katumbas na mataas na grado ang kaniyang anak. Iniisip niya na balang araw ay makikita niyang naka-toga si Dan at aakyat sa entablado. Iyon na lang ang nagpapalakas sa kaniya para magpatuloy kahit halos bumigay na ang kaniyang mga buto.
Hindi alam ni Mang Kardo na sa mga oras na iyon ay bagsak na lasing si Dan sa isang kalsada, walang pasok, at paubos na ang pera.
Lumipas ang panahon at dumating ang sembreak. Kinailangang umuwi ni Dan hindi dahil tapos na ang semestre, kundi dahil wala na siyang matuluyan at wala na ring makain. Ubos na ang libo-libong piso na kapalit ni Karding. Umuwi siyang puno ng kaba pero dala pa rin ang kayabangan na kaya niyang ilusot ang sitwasyon sa pamamagitan ng pagsisinungaling.
Pagbaba niya ng tricycle sa tapat ng kanilang kubo, nanlumo siya sa kaniyang nakita. Parang may kung anong sumakal sa kaniyang leeg.
Nakaupo si Mang Kardo sa hagdan habang hinihilot ang sariling binti. Sobrang payat na nito. Ang dating matikas na pangangatawan ng kaniyang ama ay tila naubos na. Sunog na sunog ang balat nito at halatang hirap na hirap kumilos. Napatingin si Dan sa silong ng bahay kung saan dating nakatali ang kalabaw nila. Walang laman iyon. Tahimik. Ang tanging nandoon ay ang kalawangin na asarol na naging kapalit ng kalabaw.
“Dan? Anak!”
Pilit na tumayo si Mang Kardo nang makita ang anak. Kahit hirap maglakad ay sinalubong niya ito ng yakap. Amoy araw at amoy lupa ang ama, pero sa pagkakataong ito, parang amoy ng pagsisisi ang naamoy ni Dan.
“Kumusta ang pag-aaral? Engineer na ba ang anak ko? Pasensya ka na at wala tayong handa, mahina ang ani dahil mabagal akong magbungkal mag-isa,” masayang wika ng matanda habang nangingilid ang luha sa tuwa.
Doon gumuho ang mundo ni Dan. Tiningnan niya ang mga kamay ng ama na nakahawak sa kaniyang balikat. Puno ito ng sugat, paltos, at putik. Mas dumami ang kalyo at nanginginig pa ito. Ito ang mga kamay na nagbungkal ng lupa nang mano-mano dahil wala na silang kalabaw. Ito ang mga kamay na nagtiis ng hirap habang ang mga kamay ni Dan ay humahawak lang ng baso ng alak at sumusugal.
Hindi nakasagot si Dan. Yumuko siya at naramdaman ang bigat ng kaniyang kasalanan.
“Anak? May problema ba? May sakit ka ba?” nag-aalalang tanong ni Mang Kardo.
Sa sobrang bigat ng nararamdaman, napaluhod si Dan sa harap ng kaniyang ama sa gitna ng maalikabok na lupa. Humagulgol siya nang malakas. Ang iyak na matagal na niyang pinipigil ay bumulwak na parang baha. Wala na siyang pakialam kung marinig siya ng mga kapitbahay.
“Tay, patawad! Patawarin niyo po ako!” sigaw ni Dan habang nakayakap sa tuhod ng ama.
Nagulat si Mang Kardo. Hinaplos niya ang ulo ng anak.
“Bakit anak? Bagsak ba ang grades mo? Ayos lang ‘yun, babawi tayo sa susunod,” malumanay na sabi ng ama.
Umiling si Dan habang patuloy sa pag-iyak. Halos hindi na siya makahinga sa tindi ng sakit ng dibdib niya.
“Wala akong grades, Tay. Hindi ako pumasok. Hindi ako nag-aral. Yung pera… yung pinagbentahan niyo kay Karding… naubos ko sa alak. Ginastos ko sa barkada. Wala na, Tay. Wala na lahat. Sinayang ko ang sakripisyo niyo.”
Tumigil ang mundo sa paligid nila. Tanging ang iyak lang ni Dan ang naririnig. Inasahan ni Dan na sisipain siya ng ama. Inasahan niyang sasampalin siya at palalayasin. Handa siyang tanggapin ang lahat ng sakit at parusa.
Pero naramdaman niya ang panginginig ng katawan ni Mang Kardo. Hindi sa galit, kundi sa matinding lungkot. Dahan-dahang napaupo ang matanda sa lupa, katabi ng nakaluhod na anak.
Wala itong sinabing masama. Wala itong mura. Tumingin lang si Mang Kardo sa malawak na bukid na ngayo’y tiwangwang dahil hindi na niya kayang bungkalin mag-isa. Tumulo ang luha ng matanda, tahimik na dumaloy sa pisngi niyang kulubot.
“Sayang, anak,” bulong ni Mang Kardo at basag ang boses nito. “Hindi ako nanghihinayang sa kalabaw. Kayang kitain ang pera kahit abutin ako ng ilang taon. Pero yung pagod ko? Yung gutom namin ng nanay mo? Yung pangarap ko para sa’yo? Bakit mo ipinagpalit sa alak at sa mga kaibigang wala naman dito ngayon?”
Ang bawat salita ay parang punyal na sumaksak sa puso ni Dan. Mas masakit pa ito kaysa sa kahit anong bugbog. Nakita niya ang pagkadurog ng puso ng kaniyang ama. Ang bayaning magsasaka na ibinigay ang lahat, ay winasak ng sarili niyang anak.
Sa huli, walang nagawa si Dan kundi ang yakapin ang ama habang pareho silang umiiyak sa ilalim ng papalubog na araw. Narealize ni Dan na hindi lang pera ang nawala. Nawala ang tiwala. Nawala ang panahon. At higit sa lahat, ninakawan niya ang kaniyang ama ng dignidad at pahinga na dapat sana ay tinatamasa nito sa kaniyang katandaan.
Kinabukasan, hindi na bumalik si Dan sa lungsod. Sinunog niya ang kaniyang mga gamit pang-gimik. Kinuha niya ang asarol at siya na ang nagbungkal ng lupa. Ito ang simula ng mahaba niyang pagbabayad-puri. Bawat patak ng pawis niya sa ilalim ng araw ay alay niya para sa ama na hindi sumuko sa kaniya, kahit na siya mismo ay sumuko sa pangarap nila.