Wala na si Mama.
Wala na rin si Papa.

Hindi na sila babalik—kahit anong gawin ko, kahit anong iyak ko sa gabi. Ang iniwan lang nila sa mundo… ay si baby at ako.

Noong araw na iyon, umuulan nang malakas. Para bang pati langit ay nakikiramay. Hawak-hawak ko ang maliit na kumot ni baby habang nakatingin ako sa dalawang kabaong. Hindi ko pa lubos maintindihan ang salitang “paalam,” pero ramdam ko ang bigat nito sa dibdib ko—sobrang bigat para sa isang batang tulad ko.

“Kuya…” mahina ang iyak ni baby. Gutom siya.
At doon ko unang naisip: Paano na kami?

Bata pa ako. Wala pa akong alam sa mundo. Pero alam kong isang bagay—ayokong magutom si baby. Ayokong lumaki siya mag-isa, gaya ko.

Simula noong araw na iyon, natuto akong gumising nang mas maaga kaysa sa araw. Naglalakad ako nang malayo para maghanap ng kahit anong trabaho—magbuhat sa palengke, maglinis ng bakuran, magbenta ng bote at diyaryo. Kapag napapagod ako, iniisip ko ang mukha ni baby kapag may gatas na siyang iniinom. Kapag nasasaktan ang kamay ko, iniisip ko ang ngiti niya kapag busog siya.

May mga gabing umiiyak ako nang tahimik para hindi niya marinig. May mga gabing yakap-yakap ko siya, habang humihingi ako ng tawad sa kanya dahil minsan… kanin lang at asin ang kaya kong ibigay.

“Pasensya na ha,” bulong ko sa kanya. “Balang araw, babawi si Kuya.”

Madalas akong tanungin ng mga tao,
“Hindi ka ba napapagod?”
Napapangiti lang ako. Paano ako mapapagod kung ang pahinga ko ay ang makitang humihinga siya nang mahimbing?

Tuwing gabi, tumitingala ako sa langit. Hinahanap ko si Mama. Hinahanap ko si Papa. At sa bawat bituin na kumikislap, inuulit ko ang pangako ko:

“Kung naririnig ako ni Mama sa langit, gusto ko lang sabihin:
Mama, huwag kang mag-alala.
Ako na po ang bahala kay baby.
Magpahinga po kayo ni Papa.”

Hindi ko alam kung hanggang kailan ko kakayanin.
Hindi ko alam kung ano ang mangyayari bukas.

Pero alam ko ito—habang humihinga ako, hindi mag-iisa si baby.
Habang may lakas ang puso ko, may pamilya pa rin kami.

Dahil minsan, kahit bata ka pa…
pinipilit ka ng mundo na maging matanda

Lumipas ang mga taon nang hindi ko namalayan.

Si baby… hindi na baby.
Marunong na siyang magsalita. Ang una niyang malinaw na salita—hindi “Mama”, hindi “Papa”.

“K… Kuya.”

Nang marinig ko iyon, napaupo ako sa sahig. Para akong tinamaan sa dibdib. Masakit… pero mainit. Parang may apoy na nagsasabing: Kaya mo pa.

Pumapasok na siya sa eskwela. Ako naman, huminto na. Hindi dahil ayaw ko—kundi dahil kailangan kong pumili. At pinili ko siya.

Tuwing may school program, ako ang nakatayo sa likod. Tahimik. Nakatingin. Kapag tinatanong siya ng guro:

“Asan ang Mama mo? Asan ang Papa mo?”

Ngumingiti siya, tapos itinuturo ako.

“Andiyan po si Kuya. Siya po ang pamilya ko.”

May mga gabing nilalagnat siya. Binubuhat ko siya papuntang ospital kahit wala akong pamasahe. May mga gabing nagugutom ako, pero sinasabi kong busog na ako para siya ang kumain.

May mga panahong gusto ko nang sumuko.
May mga gabing tinatanong ko ang langit:

“Bakit kami pa? Bata lang naman kami…”

Pero sa tuwing naiisip kong iwanan ang lahat, naririnig ko ang boses niya:

“Kuya… huwag ka aalis ha. Natatakot ako.”

At doon ko naiintindihan—
hindi pala ako nabubuhay para sa sarili ko.
Nabubuhay ako… para sa kanya.

“ANG PANGAKONG HINDI NAPUTOL”

Isang gabi, umuwi siya galing eskwela na may hawak na papel. Takbo siyang lumapit sa akin, parang may dalang kayamanan.

“Kuya! Top ako!”
May bitbit siyang medalya—ginto. Kumikinang.

Hindi ko napigilan ang luha ko.
Hindi dahil pagod ako.
Hindi dahil mahirap ang buhay.

Kundi dahil sulit.

“Kuya,” sabi niya bigla, seryoso ang mata.
“Kapag malaki na ako… ako naman ang mag-aalaga sa’yo.”

Natawa ako. Umiiyak. Nanginginig ang boses.

“Hindi ko kailangan ‘yon,” sagot ko.
“Basta maging mabuti kang tao… sapat na.”

Sa gabing iyon, muli akong tumingala sa langit. Mas maliwanag ang mga bituin kaysa dati. At sa puso ko, malinaw ang mga salita:

“Mama… Papa…
Hindi perpekto ang pagpapalaki ko sa kanya.
Pero hindi ko siya iniwan.
Hindi siya nagutom mag-isa.
Hindi siya lumaking walang pamilya.”

At doon ko naintindihan—
kahit wala na sina Mama at Papa…
hindi naputol ang pagmamahal nila.

Dumaan lang…
sa kamay ng isang batang napilitang tumanda