Malamig ang hangin sa loob ng Visitation Area ng Batangas City Jail, kahit pa siksikan ang mga taong naghihintay ng bisita. Nakaupo si Adrian Santos, 24-anyos, nakasuot ng kupas na orange na uniform, at mahigpit na hawak ang rosaryong bigay ng kanyang nanay.
Linggo iyon—ang araw na pinakahihintay niya kada linggo. Araw ng pagbisita. Araw na makita niya si Mama Alma, ang tanging taong naniniwalang may mabuting natitira pa sa kanya.
Pero ngayon, kakaiba ang pakiramdam. Napapadyak siya nang marahan sa sahig, hindi mapakali.
Dumapo ang bantay sa likod niya.
“Adrian, relax lang. Parating na rin siguro ’yan,” sabi ng jail guard, nakangiting pilit.
Ngunit may kirot sa dibdib ni Adrian.
Hindi kasi ito ang Mama niyang kilala niya. Kahit maulan, mainit, o may bagyo, dumadating ito nang mas maaga pa sa oras. Lagi siyang may baong pansit, itlog, at ngiti.
Ngayon, kalahating oras na ang lumipas. Wala pa rin.
“Siguro natraffic lang,” bulong niya, pero hindi umabot ng puso ang paliwanag.

Humigop siya ng hangin. Tumayo. Tumingin sa orasan sa dingding.
“Guard, overtime na po. Baka po nasa labas lang si Mama, baka hindi makapasok…”
“Huwag kang mag-alala. Tatawagan ko sa gate.”
Pero bago pa makapunta ang guard, bumukas ang pinto ng Visitation Area. Pumasok ang dalawang pulis—isang lalaking nasa mid-40s at isang babaeng halatang baguhan pa.
Napahinto ang lahat. Hindi pangkaraniwan ang ganitong eksena.
Ang babaeng pulis ang unang lumapit sa guard.
“Pwede po ba naming makausap si Adrian Santos?”
Narinig iyon ni Adrian at nanlamig ang buong katawan niya.
“Po? Ako po ’yon…” mahina niyang sagot.
Lumapit ang dalawang pulis. Kita niya ang bigat sa mga mata nila. At doon pa lang, alam na niyang may mali. May napakalaking mali.
“Adrian,” simula ng pulis, “may kailangan kaming ipaalam sa ’yo tungkol sa nanay mo.”
Napaatras siya, parang binagsakan ng pader ang dibdib.
“B-bakit? Nasaan si Mama? Bakit hindi siya dumating? Aksidente ba? Naholdap ba? Sabihin n’yo!”
Huminga nang malalim ang lalaking pulis.“Kaninang umaga po… may nangyaring aksidente sa may highway papunta rito. Nadamay ang isang babae. May dala siyang ID.” Napatigil sandali ang pulis at tiningnan siya.
“Pangalan: Alma Santos.”
Para siyang nabingi.
Napaluhod siya, parang biglang tinanggalan ng lakas ang katawan.
“Hindi totoo ’yan… Dapat kasama ko siya ngayon. Dapat kumakain kami ng pansit. Hindi… hindi pwede…”
Hinawakan siyang marahan ng babaeng pulis sa balikat.
“May isa pa pong kailangan ninyong malaman.”
Dahan-dahan niyang tinaas ang ulo, luhaang mga mata.
“Ano pa bang mas sasaktan pa sa sinabi n’yo?
“Huling salita po ng nanay ninyo bago siya mawalan ng malay at nadala sa ospital…”
Huminga nang malalim ang pulis.
“‘Sabihin n’yo kay Adrian… hindi ko siya iniwan. Partida ko lang ang pag-asa niya. Sabihin n’yo… mahal na mahal ko siya.’”
Parang gumuhit ang kidlat sa puso niya. Masakit. Pero may init. May paghilom.
Tumulo ang luha niya—hindi na dahil sa sakit, kundi dahil sa pagmamahal na hindi pala naputol kahit sa huling sandali.
—
Lumipas ang mga araw, at tila humina ang mundo ni Adrian. Pero may dumating na sulat mula sa barangay—na iniwan pala ng nanay niya sa kapitan bago siya pumanaw.
Nakasulat doon:
> “Anak, ’pag oras ko na, huwag kang mawala. Ituloy mo ang pangarap mo—maging mekaniko. Inipon ko ang lahat ng kaya ko. Nakabayad na rin ako ng kalahati sa kaso mo. Huwag kang bibitaw. Darating ang araw, lalabas ka riyan, malinis ang pangalan mo. At hintayin mo ang araw na iyon… dahil alam kong kaya mong bumangon.”
Kasama ng sulat ang envelope na may laman: resibo ng binayad na legal fees, maliit na ipon, at pamasahe—para raw sa unang araw ng bagong buhay niya.
Niyakap ni Adrian ang sulat na parang yakap ng nanay niya mismo.
Doon niya napagtanto: kahit wala na si Mama, hindi nito iniwan ang laban para sa kanya.
—
Lumipas ang dalawang taon. Sa wakas, nakalabas si Adrian—malinis ang kaso matapos mapatunayan ang tunay na salarin sa insidenteng kinasangkutan niya.
At unang ginawa niya?
Pumunta siya sa libingan ng Mama Alma, may dalang puting bulaklak at lumang rosaryo.
“Ma,” ngiting-iyak niyang sabi, “nakalabas na ako. Tuloy ko na, ’yung pangarap natin. Hindi mo sinayang ang buhay mo para sa wala. Pangako… magiging taong karapat-dapat sa pagmamahal mo.”
At habang nakatayo siya roon, may malamig na hangin na dahan-dahang dumampi sa pisngi niya—parang haplos ng isang ina.
Hindi na niya nakita si Mama Alma… pero dama niya.
At doon, sa katahimikan ng hapon, alam niyang sa wakas:
Hindi na siya nag-iisa. Hindi na siya takot. At hindi na siya basag na tao—kundi isang anak na muling binuo ng pagmamahal ng kanyang ina.
Habang tinitignan ni Adrian ang mga gamit na naiwan ni Mama Alma—isang lumang bag na kupas na at isang pares ng tsinelas na halos manipis na ang swelas—may isang maliit na notebook siyang nahanap sa loob ng bulsa ng bag.
Binuklat niya ito. Doon, nakita niya ang sulat-kamay ng nanay niya. Hindi lang pala ito basta listahan ng bibilhin. Ito ay talaan ng bawat sentimong pinaghirapan nito para sa kanya.
“Lunes: Naglaba kina Kapitana. P300. Itatabi ang P250 para sa abogado ni Adrian. Ang P50, pambili ng bigas at itlog para sa kanya sa Linggo.”
“Miyerkules: Masakit ang tuhod ko, pero kailangang maglakad papuntang palengke para makatipid sa pamasahe. Ang sampung piso, malaking tulong na rin sa ipon.”
Napatakip ng mukha si Adrian. Habang nagrereklamo siya sa loob ng selda na mainit at boring, ang nanay niya ay tinitiis ang gutom at pagod sa labas. Natagpuan din niya sa loob ng notebook ang isang maliit na piraso ng tela. Iyon ang retaso ng unang uniporme niya noong elementarya na itinago ni Alma.
Bago tuluyang ilibing si Alma, ibinigay ng jail guard kay Adrian ang plastic na dala-dala ng nanay niya noong araw ng aksidente. Ito ang baon na dapat ay pagsasaluhan nila sa visitation area.
Dahan-dahan itong binuksan ni Adrian. Ang pansit ay tuyo na, at ang mga itlog ay basag-basag dahil sa lakas ng bangga. Pero sa ilalim ng lalagyan, may isang maliit na plastic ng paborito niyang kendi at isang piraso ng papel na basa na ng dugo.
Nakasaad sa papel: “Happy Birthday, Anak. Pasensya ka na kung ito lang ang kaya ko ngayon. Sa paglaya mo, babawi si Mama. Mahal na mahal kita.”
Nakalimutan na ni Adrian. Linggo pala ng kanyang kaarawan noong araw na iyon. Kaya pala nagmamadali ang nanay niya, kaya pala marami itong dala—dahil kaarawan niya.
Humagulgol si Adrian sa loob ng kanyang selda, yakap-yakap ang basag na itlog at ang madugong papel. Doon niya naramdaman ang pinakamasakit na uri ng gutom: ang gutom sa pagkakataong masabi man lang sa kanyang ina na, “Ma, salamat. Ma, tama na ang pagod, ako naman.”
ANG HAPLOS SA PANAGINIP
Sa unang gabi niya sa labas ng kulungan, natulog si Adrian sa maliit nilang kubo. Sa kanyang panaginip, nakita niya si Mama Alma. Hindi ito sugatan, hindi ito pagod. Nakasuot ito ng malinis na puting damit at nakangiti.
Inabot ni Alma ang kanyang kamay at hinaplos ang pisngi ni Adrian. Walang salitang lumabas sa bibig nito, pero narinig ni Adrian sa kanyang puso ang tinig na nagsasabing: “Malaya ka na, anak. Pwede ka nang huminga.”
Nagising si Adrian na basa ng luha ang unan, pero sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, hindi na mabigat ang dibdib niya. Alam niyang ang bawat pag-ikot ng turnilyo bilang isang mekaniko, ang bawat patak ng pawis niya sa trabaho, ay alay niya sa babaeng ibinigay ang lahat para lang magkaroon siya ng bukas.
WAKAS.
ARAL NG KWENTO:
Pahalagahan ang bawat sandali: Huwag ipagpaliban ang pagsasabi ng “Mahal kita” o “Salamat” sa mga mahal sa buhay; ang isang ordinaryong araw ay maaaring huli na pala