Naisip mo na ba kung gaano ka katagal mananatili sa mundong ito? Aminin man natin o hindi, dumarating ang takot sa bawat isa sa atin—ang takot na baka hindi natin maabutan ang paglaki ng ating mga apo o ang tagumpay ng ating mga anak. Sa bawat pagsakit ng tuhod o likod, napapaisip tayo kung senyales na ba ito ng paghina. Pero paano kung sabihin ko sa’yo na hindi mo kailangan ng mamahaling laboratoryo para malaman ang sagot? Minsan, ang mismong katawan mo na ang bumubulong ng katotohanan.

May mga simpleng palatandaan na madalas nating binabalewala, mga bagay na akala natin ay normal na bahagi lang ng pagkaka-edad. Ngunit ayon sa siyensya, ang mga ito pala ay malinaw na kristal na bola na sumisilip sa ating kinabukasan. Ang artikulong ito ay hindi hula, kundi base sa pagsusuri ng mga eksperto sa mga taong matagumpay na nairaos ang buhay lampas sa edad na 70. Handa ka na bang malaman kung nasa tamang landas ka pa?

Simulan natin sa isang kwento na siguradong makaka-relate ang marami. Isipin mo ang iyong kapitbahay na si Mang Joe. Sa edad na 75, daig pa niya ang mga binatilyo kung kumilos. Tuwing umaga, makikita mo siyang naglalakad papuntang palengke, hindi hinihingal, at diretso ang tindig. Para sa kanya, ang paglalakad ay hindi ehersisyo kundi bahagi ng kanyang kaligayahan. Ito ang unang senyales: ang bilis ng iyong paglalakad.

Ayon sa mga pag-aaral, ang bilis ng iyong hakbang ay direktang konektado sa tibay ng iyong puso at utak. Si Mang Joe, kahit may edad na, ay kayang makipagsabayan sa agos ng tao sa bangketa. Hindi siya yung tipong kailangan pang alalayan o huminto kada kanto para humabol ng hininga. Ang kanyang bawat hakbang ay may kasiguraduhan, simbolo ng isang katawang handang tumagal pa ng ilang dekada.

Sa kabilang banda, nariyan naman si Mang Frank. Kaedad ni Mang Joe, pero tila napag-iwanan na ng panahon ang kanyang katawan. Napapansin ng mga tao na ang lakad ni Mang Frank ay pabigat nang pabigat. Madalas siyang matapilok o mawalan ng balanse. Ang akala ng marami, ito ay dahil lang “matanda na siya,” pero ang totoo, ito ay babala ng kanyang sistema na mayroong hindi tama sa loob.

Ang bagal ng paglalakad ay hindi lang katamaran. Ito ay maaring indikasyon ng humihinang kalamnan, problema sa sirkulasyon ng dugo, o di kaya ay unti-unting pagbagal ng takbo ng utak. Kapag ang “pundasyon” o mga binti ay nagsimulang bumigay, asahan na ang ibang parte ng katawan ay susunod na. Pero huwag mawalan ng pag-asa, dahil ang senyales na ito ay pwedeng baguhin.

Hindi mo kailangang tumakbo ng marathon para maibalik ang sigla. Ang simpleng pagdadagdag ng ilang minutong lakad araw-araw ay malaking tulong na. Gaya ni Mang Joe, gawing bisyo ang paglalakad. Kahit sa loob lang ng bahay habang nanonood ng TV o pag-akyat sa hagdan imbes na mag-elevator. Ang bawat hakbang ay pamumuhunan para sa mas mahabang buhay.

Dumako naman tayo sa ikalawang senyales na madalas nating ipinagwawalang-bahala: ang lakas ng kamay o “grip strength.” Alam niyo ba na ang simpleng higpit ng iyong pakikipag-kamay ay nagsasabi kung gaano katibay ang iyong buong katawan? Hindi ito tungkol sa pagiging macho, kundi sa integridad ng iyong muscles at nerves.

Kilalanin natin si Tatay Robert. Sa edad na 78, siya pa rin ang tinatawag ng kanyang misis kapag ayaw bumukas ng takip ng garapon ng ube jam. Kayang-kaya niyang buhatin ang mga pinamili sa grocery nang walang nanginginig na kamay. Ang kanyang “grip” ay matatag, parang bakal na hindi basta-basta bumibitaw. Ito ay patunay na ang kanyang muscle mass ay nananatiling solido.

Samantala, si Tatay Walter naman ay nakakaramdam na ng panghihina. Minsan, nahuhulog na lang ang hawak niyang baso o kutsara. Hirap na siyang pumiga ng bimpo o magbukas ng pinto. Ang akala niya, pasmado lang siya, pero ang totoo, ito ay sign ng “muscle loss” na maaaring magdulot ng mas seryosong komplikasyon sa hinaharap. Kapag mahina ang kapit ng kamay, senyales ito na humihina na rin ang kapit mo sa buhay.

Huwag hayaang mangyari ito sa’yo. Pwede mong sanayin ang iyong mga kamay sa simpleng paraan. Mag-squeeze ng stress ball habang nanonood ng balita, o magbuhat ng maliliit na water jugs. Ang pagpapanatili ng lakas ng kamay ay hindi lang para makapagbukas ka ng garapon, kundi para masiguro mong kaya mong alagaan ang sarili mo hanggang sa pagtanda.

Ikatlong senyales: Ang kakayahang tumayo sa isang paa. Mukhang pambata, di ba? Pero subukan mo ngayon. Kaya mo bang tumayo sa isang paa ng sampung segundo nang hindi kumakapit sa pader? Ang “balance test” na ito ay isa sa pinaka-accurate na predictor ng longevity. Ang balanse ay nangangailangan ng teamwork ng mata, tenga, utak, at muscles.

Si Lola Carol, 72 anyos, ay parang ballerina kung kumilos. Kaya niyang magsuot ng sapatos nang nakatayo lang sa isang paa. Madalas siyang nag-yoga o simpleng stretching sa umaga. Dahil dito, iwas siya sa disgrasya. Alam niyo naman sa edad na ito, ang simpleng pagkadulas ay pwedeng maging simula ng malaking problema sa kalusugan.

Ibahin mo si Lola Nancy. Konting kibot lang, parang matutumba na. Kailangan laging may hawakan kapag naglalakad. Ang kawalan ng balanse ay delikado dahil pinapataas nito ang risk ng “falls” o pagkahulog, na isa sa pangunahing sanhi ng injury sa mga seniors. Kapag bumagsak ang katawan, madalas ay mahirap nang bumangon muli ang kalusugan.

Ang good news? Pwede mong i-train ang iyong balanse kahit anong edad. Subukang tumayo sa isang paa habang nagsisipilyo o naghuhugas ng pinggan. Gawin itong laro sa sarili. Kapag napatatag mo ang iyong balanse, pinapatatag mo rin ang iyong kinabukasan. Iwas ospital, iwas gastos, at higit sa lahat, mas mahabang panahon kasama ang pamilya.

Pang-apat na senyales: Ang iyong tulog. “Tulog mantika” ka ba o “gising manok”? Ang kalidad ng tulog ay repleksyon ng kalidad ng iyong kalusugan. Habang natutulog tayo, nagre-repair ang ating mga cells at nililinis ng utak ang mga toxins. Kung kulang ka sa tulog, para mong pinagkakait sa katawan mo ang pagkakataong magpagaling.

Si Lolo Henry ay disiplinado. Alas-nuebe pa lang ng gabi, pahinga na. Paggising ng umaga, presko at handa na sa agahan. Malinaw ang kanyang isip at bihira siyang magkasakit. Ang sapat na tulog ay nagbibigay sa kanya ng “shield” laban sa mga sakit tulad ng Alzheimer’s at heart disease.

Pero si Lolo Bill, laging puyat. Nanonood ng TV hanggang madaling araw, o di kaya ay pabiling-biling sa kama. Resulta? Laging mainitin ang ulo, makakalimutin, at matamlay. Ang “chronic sleep deprivation” ay parang anay na dahan-dahang sumisira sa pundasyon ng iyong bahay. Hindi mo namamalayan, bumibigay na pala ang iyong resistensya.

Kung gusto mong humaba ang iyong buhay, igalang mo ang iyong pahinga. Bawasan ang kape sa hapon, iwasan ang gadgets bago matulog, at panatilihin ang regular na schedule. Ang masarap na tulog ay ang pinakamurang gamot para sa masiglang pangangatawan. Tandaan, ang katawang laging puyat ay katawang mabilis manghina.

Ikalimang senyales: Gana sa pagkain. Hindi ito tungkol sa dami ng kinakain, kundi sa “appetite” at uri ng pagkain. Sa pagtanda, natural na bumabagal ang metabolismo, pero ang biglaang pagkawala ng gana ay red flag. Ang pagkain ay gasolina; kapag wala nito, titigil ang makina

Tingnan niyo si Aling Margaret. Kahit simple lang ang ulam—nilagang gulay at pritong isda—ganadong-ganado siya. Mahalaga sa kanya ang nutrisyon. Hindi siya nagpapalipas ng gutom. Dahil dito, sapat ang kanyang timbang at enerhiya para sa mga gawain. Ang kanyang “healthy appetite” ay senyales ng maayos na digestive system at masayang disposition.

Si Aling Susan naman, laging “walang gana.” Madalas ay kape at tinapay na lang ang laman ng tiyan. Pumapayat siya nang husto, at nagiging sakitin. Ang “malnutrition” sa matatanda ay seryosong problema. Kapag hindi sapat ang nutrients, humihina ang muscles at immune system.

Kaya’t huwag balewalain ang pagkain. Piliin ang masustansya pero masarap. Kumain ng paunti-unti pero madalas. Gawing “social event” ang pagkain kasama ang pamilya para mas ganahan. Ang tamang nutrisyon ay ang iyong sandata laban sa panghihina.

Ika-anim: Kakayahang humawak sa stress. Ang stress ay “silent killer.” Sa edad na 70 pataas, dapat ay “chill” na lang ang buhay. Ang sobrang pag-aalala ay nagpapataas ng blood pressure at sumisira sa puso.

Si Mang John, master ng “dedma.” Kapag may problema, kalmado lang. Nagdadasal, nag-iisip, at hindi nagpapadala sa emosyon. Alam niyang hindi solusyon ang galit. Dahil dito, normal ang kanyang BP at laging maaliwalas ang mukha.

Samantalang si Mang Richard, konting aberya lang, high blood na. Lahat pinoproblema—mula sa pulitika hanggang sa chismis sa barangay. Ang laging galit at stress ay nagpapabilis ng “aging process.” Para kang kotseng laging naka-rev ang makina, mabilis masira.

Matutong huminga. I-let go ang mga bagay na hindi mo kontrolado. Ang payapang isip ay susi sa mahabang buhay. Tandaan, hindi mo madadala ang problema sa hukay, kaya bakit mo ito dadalhin sa araw-araw? Piliin ang kapayapaan para sa mas mahabang kinabukasan.

At ang huli, pero marahil pinakamahalaga: Ugnayang Panlipunan. Ang “loneliness” ay kasing delikado ng paninigarilyo. Ang taong may mga kaibigan at pamilya ay mas mahaba ang buhay kaysa sa mga nag-iisa.

Si Lola Elanor, laging may ka-text o ka-chat. Active sa church group, at laging present sa family reunion. Ang kanyang “social life” ay nagbibigay sa kanya ng purpose at saya. Ang tawanan at kwentuhan ay gamot sa kaluluwa at katawan.

Si Lola Barbara naman, laging mag-isa sa kwarto. Walang makausap, walang mapagsabihan ng nararamdaman. Ang lungkot ay nagpapahina ng immune system at nagpapabilis ng mental decline. Ang tao ay “social being”; kailangan natin ng koneksyon para mabuhay.

Kaya’t huwag magkulong. Makipagkwentuhan sa apo, kumustahin ang kumare, o sumali sa mga grupo sa barangay. Ang simpleng “hello” ay pwedeng magdugtong ng taon sa iyong buhay. Ang pagmamahal at koneksyon ang tunay na sikreto ng longevity.

Ano ang sinasabi ng mga netizen dito? Marami ang napa-comment ng “Sana all” sa video. Sabi ng isa, “Grabe si Lolo, daig pa ako maglakad! Ako na 30 pa lang, hingal na sa hagdan!” May nagbiro rin na, “Ang sikreto pala ay chismis, kaya mahahaba buhay ng mga Marites sa amin!” Pero marami rin ang naging emosyonal, “Sana nalaman ko ‘to nung buhay pa si Tatay. Baka napahaba pa namin ang buhay niya.”

Ang mga reaksyong ito ay patunay na uhaw tayo sa kaalaman kung paano pahahabain ang oras natin kasama ang ating mga mahal. Hindi natin hawak ang kapalaran, pero hawak natin ang ating kalusugan.

Sa huli, ang tanong ay hindi “kailan tayo mawawala,” kundi “paano tayo nabubuhay ngayon?” Ang pitong senyales na ito ay paalala na ang ating katawan ay templo na dapat ingatan. Huwag hintaying magkasakit bago kumilos.

Kaya kapatid, kaibigan, anak—tingnan mo ang iyong mga magulang, o ang iyong sarili. Nakikita mo ba ang mga senyales na ito? Kung oo at positibo, ituloy lang! Kung may nakikitang problema, agapan na habang maaga. I-share ang artikulong ito sa iyong pamilya. Baka ito na ang sign na hinihintay niyo para magbago ng lifestyle. Tandaan, ang pinakamagandang regalo sa pamilya ay ang iyong malusog at mahabang buhay. Comment na sa baba kung alin sa mga senyales ang kailangan mong i-improve!