SINABIHAN AKO NI MISTER NA KASALANAN KO KUNG BAKIT MAHIRAP KAMI, DAHIL LAGI DAW AKONG NABUBUNTIS, PITO NA KASI ANG ANAK NAMIN. PAGOD NA DAW SIYANG KUMAYOD SA PAMILYA NA NAMIN. WALA NA DAW SIYANG TIME SA SARILI NIYA KAKA WORK. AT ULTIMO BRIEF NIYA HINDI NA DAW SIYA MAKABILI, PARA LANG MAY PANGKAIN KAMI ARAW ARAW

Malamig na ang kaning-lamig sa harap ko, pero mas malamig ang boses ni Junjun na kanina pa bumubulaga sa pandinig ko.

Pito. Pitong buhay ang galing sa katawan ko, pero sa paningin niya ngayon, pito itong pagkakamali na ako lang ang may gawa.

​”Kasalanan mo ‘to, eh,” bulyaw niya habang hinahagis ang sapatos niyang butas na ang swelas.

“Lagi ka na lang nabubuntis! Tingnan mo tayo, hindi na tayo makaahon. Pagod na pagod na akong kumayod para sa inyo!”

​Hindi ako nakasagot. Gusto kong itanong, Sino ba ang kasama ko sa banig gabi-gabi? Ako lang ba ang nandoon? Pero pinili kong lunukin ang pait.

Alam kong pagod siya. Alam kong gutom siya. Pero hindi ko alam na pati ang pagkatao ko, isusumbat na rin niya.

​”Wala na akong time sa sarili ko,” dagdag niya, halos paos na sa galit. “Kahit bagong brief, hindi ako makabili! Ultimo pambili ko ng gamit, napupunta lang sa pangkain niyo araw-araw. Ubos na ubos na ako, Lani.”

​Tiningnan ko ang mga kamay ko magaspang, nangingitim ang mga kuko sa kalalaba at kalilinis ng bahay.

Tiningnan ko ang bunso naming natutulog sa gilid, suot ang lumang damit na hiningi ko lang sa kapitbahay.

Gusto kong sabihin sa kanya na wala rin akong bagong bra sa loob ng limang taon. Na ang huling beses na nakabili ako ng sabon na mabango ay noong binyag pa ng pang-apat namin.

​Pero ang masakit? ‘Yung marinig na ang pagbuo namin sa pamilyang ito ay naging “kasalanan” ko na lang.

​Tumayo ako at kinuha ang platong may kaunting kanin at asin. Inilapag ko sa harap niya.

​”Pasensya ka na, Junjun,” mahinahon kong sabi, kahit nanginginig ang boses ko.

“Pasensya ka na kung masyado akong naging mapagmahal sa ‘yo kaya heto tayo. Pasensya ka na kung ang tanging maibibigay ko lang sa ‘yo ay ang buong buhay ko, habang ikaw, brief lang ang inaalala mo.”

​Hindi siya kumibo. Umiwas siya ng tingin.

​”Kung pagod ka nang kumayod para sa amin, isipin mo rin kung gaano kapagod ang katawan ko sa pagdadala at pagpapalaki ng pitong bata na ‘yan. Pero kahit kailan, hindi ko sila isinumbat sa ‘yo. Dahil akala ko, binuo natin sila dahil sa pag-ibig, hindi dahil sa pagkakamali.”

​Tumalikod ako para asikasuhin ang susunod na kakain na anak. Malabo na ang paningin ko sa luha, pero kailangang patigasin ang loob.

Dahil bukas, gigising uli ako nang maaga para maglaba, magluto, at mag-alaga kahit pa ang tingin sa akin ng katuwang ko sa buhay ay ang pabigat sa kanyang balikat.

Lumipas ang tatlong araw na parang multo kaming nagkakasama sa iisang bubong. Hindi na inulit ni Junjun ang sinabi niya, pero hindi na rin niya ako tiningnan nang diretso sa mata. Natutulog siya sa sahig, ako sa kama kasama ang bunso. Ang anim na iba pa’y nagsisiksikan sa隔壁 na kwarto, sanay na sa katahimikang bumabalot sa bahay tuwing nag-aaway ang magulang.

Pero sa pagkakataong ito, walang away. Walang sigawan. Walang basag na pinggan. Tanging ang malamig na espasyo sa pagitan naming dalawa ang lumalaki araw-araw.

Ikaapat na araw, narinig kong umiyak si Marco, ang panganay namin na sampung taong gulang pa lang.

“Ma, bakit galit si Papa sa ‘yo? Sabi niya sa akin kanina, huwag daw akong tumulad sa inyo na mag-anak nang mag-anak kahit walang wala.”

Para akong sinaksak sa dibdib.

Napaluhod ako sa harapan niya. “Anak, hindi galit sa akin si Papa. Pagod lang siya. Nag-aalala lang siya para sa inyo.”

“Eh ba’t kayo niya sinisisi?” tanong ng bata na hindi ko alam kung saan nakakuha ng ganung lalim na pag-iisip. “Kung sama-sama naman tayong pumirma sa kasal niyo, pareho naman kayong pumayag na magka-anak, ‘di ba?”

Napasinghap ako. Mula sa bibig ng bata, may katotohanang kahit ako’y nangangambang harapin.

“Oo, anak. Pareho kaming pumayag,” mahina kong sabi, sabay haplos sa kanyang pisngi. “At pareho rin naming kayong mahal. Huwag ka nang mag-alala, ha? Kakayanin natin ‘to.”

Pero nang gabing iyon, habang hinihintay kong makatulog ang lahat ng bata, napaisip ako. Saan nga ba talaga nagkamali? Sa pag-ibig ba? O sa paniniwalang sapat na ang pagmamahal para mabuhay?

Kinabukasan, maaga akong gumising. Hindi para maglaba o magluto. Pumunta ako sa barangay hall. Doon ko nalaman na may programa pala ang gobyerno para sa mga katulad kong walang trabaho—ang paggawa ng tinapay na ipinagbibili sa murang halaga sa mga kapitbahay. Pwede raw kumita kahit maliit, basta sipagan.

Umuwi akong may dala-dalang listahan ng pwedeng pagkunan ng puhunan. Hindi ko alam kung paano, pero alam kong kailangan kong kumilos. Hindi para patunayan ang sarili ko kay Junjun—kundi para sa sarili ko, at para sa mga anak ko.

Nang makita niya akong nagsusulat sa notebook, nagtaka siya.

“Ano ‘yan?”

“Mag-iisip ako ng pagkakakitaan ko. Para kahit papano, makatulong.”

Tumawa siya nang pait. “Wala kang alam sa negosyo, Lani. H’wag mong pahirapan ang sarili mo.”

Napahinto ako. Tiningnan ko siya nang diretso.

“Junjun, limang taon na akong walang trabaho. Pero sampung taon na akong nagpapaandar ng bahay na ‘to. Hindi ba’t negosyo rin ‘yun? Nag-iipon ng makakain, namamahagi ng badyet, nagpapaunlad ng limitadong resources. Baka mas marami pa akong alam sa negosyo kaysa sa inaakala mo.”

Nanatili siyang tahimik, pero sa kanyang mga mata, may kumislap—hindi ko alam kung pag-aalinlangan, respeto, o pareho.

Makalipas ang isang buwan, may maliit na tindahan na kami sa harap ng bahay. Hindi malaki—table lang na may mga plastic na lalagyan ng mantika, asukal, kape, at ilang pirasong sabon. Pero sa likod-bahay, nag-aalaga ako ng limang inahing manok na bigay ng nanay ko. ‘Yung mga itlog, ibinebenta ko sa kapitbahay o kaya’y ipinapalit sa gulay.

Si Junjun, tahimik na nanonood. Hindi na siya nagsasalita nang masakit, pero hindi pa rin siya humihingi ng tawad. Minsan, pag-uwi niya galing trabaho, tumitingin siya sa tindahan, tumitingin sa akin, tapos papasok na lang nang walang imik.

Hanggang sa isang gabi, may kumatok sa pinto.

Si Aling Rosa, ang aming kapitbahay na may-ari ng pinakamalaking tindahan sa baryo.

“Lani, narinig ko raw magaling kang mag-alaga ng manok? Yung tindahan mo, kahit maliit, parang ang linis-linis. Baka gusto mong mag-supply sa akin ng itlog? Tsaka kung kaya mo, baka pwedeng turuan mo rin ako n’ung recipe mo ng banana chips? ‘Yung binibenta mo last week, ubos agad sa mga suki ko.”

Napatingin ako kay Junjun na nasa may pintuan, nakikinig.

“Sige po, Aling Rosa,” nakangiti kong sagot, habang ang puso ko’y parang lulundag sa tuwa. “Bukas, dadalhan ko kayo ng sample ng iba ko pang paninda.”

Nang makaalis si Aling Rosa, lumapit si Junjun sa akin. Sa unang pagkakataon pagkatapos ng ilang buwan, hinawakan niya ang kamay ko.

“Lani… pasensya na.”

Napatingin ako sa kanya. May luha sa kanyang mga mata—luha na hindi ko inaasahang makikita pang muli.

“Pasensya na kung nasabi ko ‘yung mga masasakit na salita. Pasensya na kung hindi ko nakita ‘yung hirap mo. Akala ko kasi, ako lang ang nagbubuhat sa pamilyang ‘to. Hindi ko alam na ikaw pala, ikaw ang humahawak sa bigat para hindi kami gumuho.”

Hindi ako sumagot agad. Tumingin ako sa loob ng bahay, sa aming pitong anak na nagkakagulo sa harap ng telebisyon, sa bunso naming nakahiga sa banig, sa mga damit na nakasampay sa labas kahit hatinggabi na.

“Hindi ako perpekto, Junjun. Nagkamali rin ako—siguro, dapat noon pa ako kumilos para kumita, dapat noon ko pa sinabi sa ‘yo ang nararamdaman ko. Pero hindi ko ginawa dahil akala ko, responsibilidad kong tiisin ang lahat para sa pamilya.”

Humarap ako sa kanya.

“Pero ngayon, alam ko na. Hindi pwedeng ikaw lang ang kumikilos, at hindi rin pwedeng ako lang ang nagtitiis. Kailangan nating dalawa. Magkasama.”

Napayuko siya. “Mahal pa ba kita pagkatapos ng lahat ng ‘yun?”

Huminga ako nang malalim. Tiningnan ko ang pitong buhay na bunga ng aming pagmamahal—at ng aming pagkakamali. Tiningnan ko ang lalaking katabi ko, pagod, bugbog sa buhay, pero narito pa rin.

“Alam mo, Junjun, noong gabing sinabi mong kasalanan ko kung bakit tayo mahirap, gusto kitang sagutin. Gusto kitang tanungin kung bakit biglang naging kasalanan ang pag-ibig. Pero ngayon, naiisip ko… siguro hindi naman tungkol sa kasalanan ang lahat. Tungkol ito sa pagpili.”

“Pagpili?”

“Oo. Kasi araw-araw, pumipili tayo. Pumipili tayong magkasama kahit mahirap. Pumipili tayong magpatawad kahit masakit. Pumipili tayong manatili kahit gusto nang sumuko. At kung totoo ‘yun…” napahinto ako, pinipigil ang sariling luha.

“Kung totoo ‘yun, oo, mahal pa rin kita. Hindi dahil sa wala kang pagkakamali, kundi dahil sa kabila ng lahat, pamilya pa rin tayo.”

Yumakap siya sa akin. Sa unang pagkakataon, hindi dahil may gusto siya, hindi dahil gabi na. Yumakap siya dahil sa wakas, nakita niya ako.

Sa likod-bahay, tumilaok ang manok. Sa loob, nagtawanan ang mga bata. At sa pagitan naming dalawa, unti-unting uminit ang malamig na kanin na kanina pa naming pinagsasaluhan.

Hindi pa kami yumayaman. Pero sa gabing iyon, naramdaman kong may pag-asang makaahon—hindi lang sa hirap ng buhay, kundi sa hirap ding magpatawad at magmahal muli.