Sino ba naman sa atin ang aayaw sa gulay? Mula pagkabata, ito na ang laging paalala ni Nanay at Tatay, “Kumain ka ng gulay para humaba ang buhay.” Ito ang mantra ng bawat pamilyang Pilipino. Kapag nakakita tayo ng isang plato ng mainit na kanin na may kasamang ginisang ampalaya, tortang talong, o kaya naman ay sinigang na punong-puno ng kangkong at sitaw, ang agad na pumapasok sa isip natin ay kalusugan. “Healthy living” ika nga ng mga millennial at Gen Z. Pero paano kung sabihin ko sa inyo na ang paniniwalang ito, na nakaukit na sa ating kultura at tradisyon, ay maaring mali pala kapag tumungtong na tayo sa edad na sisenta? Paano kung ang mismong pagkain na inaakala nating magliligtas sa atin ay siya pa palang dahan-dahang sumisira sa ating katawan kapag tayo ay senior citizen na? Ito ang nakakagulat at nakakabahalang rebelasyon na yumanig sa online world kamakailan, isang katotohanang tila bombang sumabog sa harap ng ating mga hapag-kainan. Isipin niyo na lang ang gulat ng marami nang malaman nilang ang mga paborito nilang sahog sa araw-araw ay maaring maging sanhi ng malalang karamdaman. Hindi ito chismis lang, mga bes, kundi base sa paliwanag ng isang doktor na may halos tatlong dekadang karanasan. Handa na ba kayong malaman kung alin sa mga nasa ref niyo ngayon ang dapat nang itapon? Kapit lang, dahil ang kwentong ito ay maaring magdugtong ng buhay ng inyong mga Lolo at Lola.

Ang usap-usapan ngayon sa social media ay ang video ni Dr. Emilio Navarro, isang beteranong doktor na nagpasabog ng katotohanan tungkol sa nutrisyon ng mga nakatatanda. Sa loob ng kanyang 28 taong karanasan, marami na siyang nakitang pasyente na isinugod sa ospital hindi dahil sa bisyo, hindi dahil sa alak o sigarilyo, kundi dahil sa pagkain ng gulay. Oo, tama ang basa niyo. Gulay ang itinuturong salarin. Isipin niyo ang senaryong ito: isang masiglang Lolo o Lola, na araw-araw kumakain ng gulay dahil gusto nilang umiwas sa sakit, pero bigla na lang silang babagsak. Ito ang nangyari sa isang 68-anyos na pasyente na bigla na lang nawalan ng malay dahil sa acute kidney failure. Ang nakakapangilabot, noong tinanong siya ng doktor, buong pagmamalaki niyang sinabi na araw-araw siyang kumakain ng partikular na gulay na iyon para maging malusog. Napakasakit isipin na ang pagsisikap mong alagaan ang iyong sarili ay siya pa palang nagpapahamak sa iyo. Ito ay dahil sa isang simpleng biyolohikal na katotohanan: ang katawan natin noong tayo ay bente o trenta anyos ay ibang-iba na kapag tayo ay nasa sisenta na. Ang ating atay at bato, na siyang tagasala ng mga dumi sa katawan, ay hindi na kasing-episyente tulad ng dati. Kaya naman ang mga kemikal sa gulay na kayang-kayang tunawin ng ating katawan noong kabataan, ay nagiging lason na naiipon sa ating sistema pagtanda.

Unahin nating pag-usapan ang gulay na madalas nating makita sa mga salad o kaya ay sahog sa bistek. Ang sibuyas. Oo, mga momshie, ang sibuyas na pampabango at pampalasa sa halos lahat ng lutuing Pilipino. Sinasabing maganda ito sa puso at sirkulasyon ng dugo, at totoo naman iyon—kung bata ka pa. Pero ayon sa rebelasyon sa video, kapag lampas 60 ka na, ang hilaw na sibuyas ay nagiging traydor. Naglalaman ito ng sulfur compounds na kapag hindi naluto nang maayos ay hindi na kayang i-proseso ng humihinang atay ng mga seniors. Ang resulta? Sinisira nito ang mga red blood cells o ang mga pulang selula ng dugo. Isipin niyo na lang ang kwento ni Lolo Jose Cruz mula sa Cebu. Tulad ng marami sa atin, naniwala siya na ang pagkain ng hilaw na sibuyas araw-araw ay makakatulong sa kanyang high blood pressure. Pero imbes na guminhawa, bigla na lang siyang hinimatay matapos ang tatlong buwan. Ang diagnosis? Hemolytic anemia. Wasak ang kanyang mga red blood cells. Nakakapanlumo isipin na ang akala niyang gamot ay lason pala. Pero huwag mag-alala, hindi naman kailangang tuluyang itakwil ang sibuyas. Ang sikreto, ayon sa doktor, ay ang paggisa. Kapag niluto o iginisa ang sibuyas, nawawala ang bagsik ng sulfur compounds at nagiging ligtas na itong kainin. Kaya sa mga mahilig mag-kilawin diyan o maglagay ng hilaw na sibuyas sa sawsawan, mag-isip-isip na po tayo kung may kasama tayong senior sa bahay.

Kung nagulat kayo sa sibuyas, mas lalo kayong manghihinayang sa pangalawang gulay na binanggit. Ito ay ang paborito ng bayan, ang reyna ng mga karinderya—ang Talong. Sino ba naman ang hindi mapapakain ng marami kapag tortang talong o adobong talong ang ulam? Pero mga bes, humanda kayo sa katotohanan. Ang talong, pati na ang mga kamag-anak nito sa “Nightshade Family” tulad ng kamatis, patatas, at bell pepper, ay naglalaman ng “alkaloid.” Ito ay isang uri ng natural na kemikal na ginagamit ng halaman para protektahan ang sarili, pero para sa mga may edad na, ito ay nagiging sanhi ng matinding pamamaga o inflammation. Ito ang nagpapaliwanag kung bakit maraming Lolo at Lola ang dumadaing ng sakit sa tuhod at kasu-kasuan kahit na puro gulay naman ang kinakain nila. Tingnan niyo ang nangyari kay Lola Maria Reyz ng Quezon City. Mahilig siya sa talong—steamed, prito, ensalada—dahil ang alam niya, ang kulay ube ay masustansya. Pero habang tumatagal, halos hindi na siya makalakad sa sakit ng tuhod. Ang akala niyang rayuma lang dahil sa katandaan, ay pinalala pala ng paborito niyang ulam. Nang itigil niya ang pagkain ng talong at lumipat sa broccoli at carrots, aba, laking gulat niya nang mabawasan ang sakit ng tuhod niya. Imagine, sa simpleng pag-iwas lang sa talong, guminhawa ang buhay niya. Nakakalungkot lang dahil napakasarap pa naman ng ensaladang talong na may bagoong, pero kung kapalit naman nito ay ang kakayahang maglakad nang walang sakit, siguro ay “worth it” na ring isakripisyo.

Pero ang pinakamatinding rebelasyon, ang numero unong kalaban ng mga bato o kidney ng mga seniors, ay walang iba kundi ang Spinach. Oo, ang gulay na pinasikat ni Popeye na pampalakas daw. Akala natin ay puno ito ng iron at folate, na totoo naman, pero para sa mga lampas 60, ito ay puno ng “oxalate.” Ang oxalate ay inilarawan ng doktor na parang maliliit na karayom na naiipon sa bato. Sa mga kabataan, kayang-kaya itong ilabas ng katawan, pero sa mga seniors na may humihina nang kidney function, naiipon ito at nagiging kidney stones. Isipin niyo, ang isang serving lang ng spinach ay may lamang oxalate na limang beses na mas mataas sa recommended daily limit! Grabe, para kang kumakain ng bato sa bawat subo. Ang kwento ni Lolo Pedro Santos ng Davao ay isang babala sa ating lahat. Araw-araw siyang humihigop ng sabaw na may spinach para daw lumakas, pero ang ending, napuno ng bato ang kanyang kidney at halos masira na ito. Buti na lang at naagapan. Nang palitan niya ang spinach ng kale at broccoli, unti-unting bumalik ang sigla ng kanyang bato. Ito ang patunay na hindi lahat ng berde ay “go” signal para sa kalusugan. Minsan, ang berde ay “stop” din pala. Kaya sa mga mahilig sa spinach shake o spinach salad diyan na mga seniors, naku, itigil niyo na yan bago pa kayo mauwi sa dialysis.

Ngayong alam na natin ang mga bawal, ano naman ang dapat kainin? Huwag kayong mag-alala dahil hindi naman tayo gugutumin ni Doc. Mayroon siyang napakasimpleng formula para mas madaling tandaan ng ating mga seniors: Ang “Krus, Ugat, at Kalabasa.” Una, ang “Krus” o Cruciferous vegetables. Ito yung mga gulay na ang bulaklak ay hugis krus tulad ng broccoli, kale, repolyo, at pechay. Ang mga ito ay tunay na lodi pagdating sa paglilinis ng atay o detox. Ligtas na ligtas kainin at talagang nakakatulong maglabas ng dumi sa katawan. Pangalawa, ang “Ugat” o Root vegetables. Nandiyan ang carrots, labanos, at iba pang tumutubo sa ilalim ng lupa. Puno ito ng fiber na maganda sa tiyan at halos walang halong lason. At pangatlo, ang pamilya ng “Kalabasa” o Gourds. Kasama dito ang pipino, melon, at pakwan. Dahil puno ito ng tubig, napakaganda nito para manatiling hydrated ang ating mga lolo at lola. Napakadali lang tandaan, di ba? Kapag nasa palengke ka, hanapin lang ang Krus, Ugat, at Kalabasa, at siguradong ligtas ang ihahain mo sa pamilya. Para kang may dalang kodigo sa pamamalengke na magliligtas sa iyo sa kapahamakan.

Hindi lang sa pagpili ng gulay nagtatapos ang sikreto. May ibinahagi ring “Golden Rule” si Doc Emilio pagdating sa pagkain, ito ang “3-6-9 Rule.” Tunog jackpot sa lotto, pero ito ay jackpot sa kalusugan. Ang “3” ay nangangahulugang dapat may tatlong kulay ng gulay sa iyong pinggan araw-araw: Berde, Kahel (Orange), at Puti. Isipin niyo na lang na nagpipinta kayo sa inyong plato. Ang “6” naman ay ang anim na mahahalagang nutrients na dapat balanse: Carbs, protein, taba, vitamins, minerals, at fiber. At ang pinakamahalaga para sa mga seniors, ang protina! Kailangan ito para hindi lumiit ang muscles. At ang huli, ang “9.” Ito ang pinakamahirap sundin para sa mga mahilig sa midnight snack. Bawal na ang kumain pagkalipas ng alas-nuwebe ng gabi. Bakit? Dahil sobrang bagal na ng panunaw ng mga seniors kapag gabi. Kung kakain ka pa ng late, hindi na yan matutunaw at magiging sanhi lang ng hindi magandang tulog at pagtaas ng asukal sa dugo. Parang Cinderella lang, may deadline ang pagkain. Pagsapit ng 9 PM, sarado na dapat ang kusina. Disiplina ang kailangan, pero sulit naman ang kapalit na mahimbing na tulog at magaan na pakiramdam pagkagising.

Isa pang napakahalagang paalala na tila binabalewala ng marami ay ang paraan ng pagluluto. Alam niyo ba na bawal na bawal na ang hilaw na gulay sa mga seniors? Oo, paalam na sa mga fresh lumpia na hilaw ang ubod o mga salad na hindi dumaan sa init. Ayon kay Doc, kailangan nang lutuin ang lahat ng gulay. Ang reason? Wala nang sapat na enzymes ang tiyan ng mga seniors para tunawin ang matitigas na fibers ng hilaw na gulay. Magdudulot lang ito ng kabag at sakit ng tiyan. Mas madali ring ma-absorb ng katawan ang sustansya kapag luto na ang gulay. Kaya mga momshie, siguraduhing luto nang maayos ang carrots, broccoli, at iba pa. Exempted lang dito ang mga matutubig na prutas tulad ng pakwan at pipino. Pero yung iba? Isalang na sa kalan! Mas masarap na, mas ligtas pa. Isipin niyo na lang na parang baby ulit ang tiyan ng ating mga lolo at lola, kailangan ng malambot at madaling tunawin para hindi mahirapan. Ito ay isang uri ng pagmamahal—ang pagluluto ng naaayon sa pangangailangan ng kanilang katawan.

Siguradong marami sa inyo ang napapaisip ngayon, “Paano naman kami? Bata pa naman kami, pwede pa ba kaming kumain ng hilaw na sibuyas at talong?” Ang sagot ay oo, dahil malakas pa ang inyong resistensya at organs. Pero, hindi ba’t mas maganda kung ngayon pa lang ay alam na natin ang mga ito? At higit sa lahat, para ito sa ating mga magulang at lolo’t lola na kasama natin sa bahay. Madalas, tayo ang nagluluto o namimili para sa kanila. Responsibilidad natin na siguraduhing ang inihahain natin ay nagpapalakas sa kanila at hindi nagpapahina. Isipin niyo ang guilt kung malaman niyong ang araw-araw na sinigang na may kangkong at talong na inihain niyo ay siya palang nagpapahirap sa paglalakad ng inyong nanay. Kaya napakalaking tulong ng impormasyong ito. Ito ay isang “wake-up call” sa bawat pamilyang Pilipino na mahilig sa gulay. Hindi lahat ng natural ay automatic na ligtas para sa lahat ng edad. May mga bagay na nagbabago habang tayo ay tumatanda, at kailangan nating sabayan ang pagbabagong iyon ng tamang kaalaman.

Ang daming netizens ang nag-react sa video na ito. Halo-halong emosyon. May mga natakot, may mga nanghinayang, at mayroon ding mga nagpasalamat dahil nabigyan ng linaw ang kanilang mga nararamdaman. Sabi ng isang netizen, “Kaya pala laging sumasakit ang tuhod ng tatay ko, paborito niya ang tortang talong! Naku, ititigil na namin yan simula bukas.” May isa naman na medyo natawa pero seryoso, sabi niya, “Goodbye spinach shake, hello broccoli na lang. Mahirap na, mahal magkasakit sa kidney.” Ramdam mo sa mga komento ang kagustuhan ng mga Pilipino na maging malusog, pero aminado silang kulang sila sa tamang impormasyon. Marami rin ang humiling na sana ay mas maaga nilang nalaman ito. “Sana napanood ko to bago nagka-gout si Mama,” sabi ng isang concerned daughter. Ito ang patunay na ang kalusugan ay talagang kayamanan, at ang tamang kaalaman ay susi para maingatan ito. Nakakatuwa ring makita na nagtatagpo-tagpo sa comments section ang mga magkakaibigan at magkakapamilya, nagta-tag sa isa’t isa, “Hoy mare, panoorin mo to, bawal na sayo ang hilaw na sibuyas!” Ito ang klase ng viral content na may kabuluhan.

Sa huli, ang mensahe ng video ay simple lang pero tumatatak: Ang pagtanda ay hindi sakit, ito ay isang yugto ng buhay na nangangailangan ng ibayong pag-iingat at pagbabago. Hindi porket nakasanayan na natin ang isang bagay noong tayo ay bata pa, ay dadalhin na natin ito hanggang sa pagtanda. Ang katawan natin ay parang makina, habang tumatagal, kailangan ng mas maselan na maintenance. Ang pag-iwas sa spinach, talong, at hilaw na sibuyas ay maliit na sakripisyo kumpara sa ginhawang maidudulot nito—ang pagbawas ng sakit sa tuhod, ang pag-iwas sa dialysis, at ang mas mahimbing na tulog. Sino ba naman ang aayaw sa mas mahaba at masiglang buhay kasama ang mga mahal sa buhay? Kaya mga bes, pagkatapos niyong basahin ito, silipin niyo na ang inyong ref. May talong ba diyan? May spinach? Alam niyo na ang gagawin. I-share ang artikulong ito sa inyong mga magulang, tito, tita, at sa lahat ng kakilala niyong “young at heart.” Sabay-sabay tayong maging wais sa kalusugan. Dahil sa huli, ang tunay na sikreto ng mahabang buhay ay hindi lang sa kung anong kinakain natin, kundi sa kahandaan nating baguhin ang ating nakasanayan para sa ikabubuti ng ating katawan. Kayo, anong gulay ang handa niyong i-give up para sa mas mahabang buhay? Comment na sa ibaba at pag-usapan natin yan!

Ito ang realidad ng buhay, mga Kapamilya. Minsan, ang inaakala nating kakampi ay siya palang nagiging sanhi ng ating mga aray. Pero huwag tayong mawalan ng pag-asa. Ang kagandahan sa pagkakaroon ng tamang impormasyon ay may kapangyarihan tayong baguhin ang ating kapalaran. Isipin niyo si Lolo Pedro, Lolo Jose, at Lola Maria. Kung hindi nila nalaman ang tungkol sa mga bawal na gulay, marahil ay lalo pang lumala ang kanilang kondisyon. Pero dahil sa simpleng pagbabago ng diet, bumuti ang kanilang kalidad ng buhay. Ito ang nais nating mangyari sa bawat lolo at lola sa Pilipinas. Gusto nating makita silang naglalaro kasama ang mga apo, nakakapaglakad nang walang iniindang sakit, at na-eenjoy ang kanilang retirement years nang walang “maintenance” na gamot hangga’t maaari.

Huwag nating kalimutan ang sinabi ni Doc tungkol sa pagmamahal sa sarili. Ang pagpili ng tamang pagkain ay isang uri ng self-love. Sa edad na sisenta, hindi na pwede ang “bahala na.” Dapat “sigurado na.” Sigurado sa kinakain, sigurado sa epekto, at sigurado sa kalusugan. Kaya sa susunod na pupunta kayo sa palengke, tandaan ang mantra: Krus, Ugat, Kalabasa. Iwan na ang mga Nightshades kung sumasakit na ang tuhod. Iwan na ang Spinach kung may history ng kidney stones. Maging mapanuri. Huwag basta maniwala sa sabi-sabi na “basta gulay, okay yan.” Maging matalino sa pagpili. Ang kalusugan ay hindi nakukuha sa swerte, ito ay pinag-aaralan at pinagsisikapan.

Sana ay naging eye-opener sa inyo ang artikulong ito. Hindi layunin nito na takutin kayo kundi paalalahanan. Ang buhay ay napakaganda para gugulin lang sa sakit at paghihirap. Kung may paraan naman para maiwasan ang mga karamdamang ito sa pamamagitan ng simpleng pagpalit ng gulay, bakit hindi natin subukan? Malay niyo, ito na pala ang sagot sa matagal nang iniinda ni Lolo na sakit ng balakang o ni Lola na panghihina. Subukan niyo ang 3-6-9 rule at ang “safe veggies” sa loob ng tatlong buwan, at tingnan ang resulta. Tulad ng sabi sa video, baka magulat kayo na bumata kayo ng sampung taon—hindi lang sa itsura, kundi sa pakiramdam. Kaya tara na, ayusin na ang grocery list at simulan ang healthy changes ngayon din! Stay healthy at ingat po tayong lahat!