PART1, 2: ANG HULING PATAK NG SABAW AT LUHA

Mabigat at kumikirot pa ang bawat hakbang ko habang palabas kami ng elevator ng ospital. Tatlong araw pa lang ang nakakalipas mula nang hiwain ang tiyan ko para ilabas si Baby Uno. Cesarean section. Ang sabi ng doktor, kailangan ko ng matinding pahinga at bawal na bawal magbuhat ng mabigat o matagtag. Pero heto ako ngayon, bitbit ang diaper bag sa kaliwang balikat habang karga-karga ko si Uno sa kanang braso. Ang asawa kong si Mike? Nauuna siyang maglakad, bitbit lang ang sarili niyang backpack at ang cellphone niyang kanina pa niya tinititigan. Nasa likod naman namin ang biyenan kong si Mama Lita at ang kapatid ni Mike na si Jessica. Panay ang reklamo ni Mama Lita na kesyo mainit daw sa lobby ng ospital at masakit na ang kanyang tuhod sa kakahintay sa billing. Wala man lang nag-alok na tulungan akong buhatin ang mga gamit ng bata. Tiniis ko na lang. Sanay na ako. Mula nang magpakasal kami ni Mike, naramdaman ko na ang pader na nakaharang sa pagitan ko at ng pamilya niya. Pero akala ko, ngayong may apo na sila, magbabago ang lahat. Akala ko, lalambot na ang puso nila.

Paglabas namin sa main entrance ng ospital, sumalubong sa amin ang init ng tanghali at usok ng mga sasakyan. Hinihingal ako. Ramdam ko ang pag-unat ng tahi ko sa tiyan sa bawat galaw. Tumingin ako kay Mike, umaasang nakapag-book na siya ng sasakyan. May konting ipon naman kami. Sa katunayan, ang savings ko noong dalaga pa ako ang ginamit naming pambayad sa bill sa ospital dahil kulang daw ang bonus ni Mike. “Mike, nasaan na yung sasakyan? Medyo nahihilo na ako sa init,” pakiusap ko. Lumingon si Mike, nakakunot ang noo, parang abalang-abala. Tumingin siya sa akin, tapos kay Mama Lita, tapos sa kalsada.

“Mahal, ganito na lang,” panimula niya, hindi makatingin nang diretso sa mata ko. “Sobrang mahal ng surge sa Grab ngayon. Nasa 800 pesos pauwi sa atin. Sayang naman. Eh kasya lang sa taxi ay apat na tao. Lima tayo kasama si Baby.” Napahawak ako sa tiyan ko. Alam ko na ang kasunod nito. “So anong plano mo?” tanong ko, pinipigilan ang luha. “Si Mama kasi, sumasakit ang rayuma. Hindi pwedeng mainitan o masikipan. Si Jessica naman, may dalang mga pasalubong galing probinsya na nasa sasakyan ng Tito mo na susundo sa kanila saglit lang. Ganito na lang, sumabay na sila Mama at Jessica sa akin sa taxi para maihatid ko sila sa bahay nila, tapos ikaw… mag-bus na lang kayo ni Baby. Isang sakay lang naman ‘di ba?”

Parang binuhusan ako ng malamig na tubig. Ako? Ang bagong panganak? Ang may sariwang tahi? Pagsasakayin sa bus kasama ang tatlong-araw na sanggol sa gitna ng tanghali at usok ng EDSA? Habang sila na malalakas ang katawan ay magta-taxi na naka-aircon? “Mike… seryoso ka ba?” nanginginig kong tanong. “Operada ako, Mike. Hindi ko kayang makipagsiksikan. Baka mabinat ako. Baka mahawa si Baby ng sakit sa bus.”

Biglang sumabat si Mama Lita. “Naku, Ella! Ang arte-arte mo naman! Noong panahon namin, pagkapanganak ko, naglalaba na ako sa ilog kinabukasan! Bus lang ‘yan! Wala namang trapik ngayon. Ang laki-laki na ng gastos ni Mike sa ospital, pati ba naman sa pamasahe mag-iinarte ka pa? Isipin mo naman ang asawa mo, naghihirap kakadiskarte!” Napayuko ako. Hiyang-hiya ako dahil pinagtitinginan na kami ng mga guard at ibang pasyente. Si Mike naman, sa halip na ipagtanggol ako, ay tumango lang. “Sige na, Mahal. Mag-iingat ka na lang. Ite-text kita kapag nakauwi na kami. Wala na talaga tayong budget, eh.”

Wala akong nagawa. Ibinigay sa akin ni Mike ang 500 pesos. “Pang-taxi mo sana ‘yan mula sa terminal ng bus pauwi sa bahay,” sabi niya. Pagkatapos noon, sumakay na sila sa isang paparating na puting taxi. Nakita ko pa si Jessica na kumaway habang nakangiti, at si Mama Lita na komportableng sumandal sa upuan. Naiwan kami ni Baby Uno sa gilid ng kalsada, nilalanghap ang maitim na usok. Tumulo ang luha ko habang pumapara ng tricycle papunta sa sakayan ng bus. “Anak, kapit ka lang ha? Pasensya ka na kay Papa mo,” bulong ko sa natutulog kong sanggol.

Ang biyahe sa bus ay isang impyerno. Puno ang sasakyan. Walang gustong magbigay ng upuan noong una. Kailangan ko pang makiusap sa konduktor na may dala akong baby bago may isang matandang lalaki na naawa at nagpaubaya ng upuan. Ang init. Ang alikabok. Ang bawat lubak sa kalsada ay parang tinutusok ng karayom ang tiyan ko. Umiyak si Baby Uno dahil sa init. Wala akong magawa kundi ibukas ang damit ko para padedehin siya sa harap ng maraming tao, tinatakpan lang ng lampin ang dibdib ko. Wala na akong hiya-hiya. Ang gusto ko lang ay tumahan ang anak ko at makauwi na kami. Halos dalawang oras ang biyahe dahil sa biglaang buhos ng ulan at trapik. Gutom na gutom na ako. Uhaw na uhaw. Ang huling kain ko ay kaninang umaga pa, lugaw lang sa ospital.

Pagdating ko sa bahay, alas-tres na ng hapon. Madilim at walang tao. Akala ko nauna na si Mike sa akin dahil naka-taxi sila, pero nakasarado ang gate. Buti na lang may duplicate key ako sa bag. Pagpasok ko, inilapag ko agad si Uno sa kuna. Kumikirot na nang sobra ang tahi ko. Pakiramdam ko ay bumukas ito ng bahagya dahil sa tagtag ng biyahe. Pumunta ako sa kusina para maghanap ng pagkain. Walang laman ang rice cooker. Walang ulam sa ref kundi tubig at ilang pirasong kamatis. Nasaan sila? Ang sabi ni Mike, ihahatid lang niya sina Mama Lita sa bahay nila na dalawang kanto lang ang layo sa amin. Dapat kanina pa siya nakauwi.

Kinuha ko ang cellphone ko para tawagan si Mike. Ring lang nang ring. Hindi sumasagot. Nag-alala ako. Baka naaksidente sila? Baka may nangyaring masama? Binuksan ko ang data ko para i-message siya sa Messenger. Pagkabukas na pagkabukas ng Facebook ko, bumungad sa akin ang isang notification: Jessica tagged you in a post. Kinabahan ako. Pinindot ko ito. At doon, sa maliit na screen ng cellphone ko, gumuho ang natitira kong respeto at pagmamahal sa asawa ko.

Isang litrato. Nasa isang sikat na Hotpot restaurant sila. Nakaupo sa mahabang mesa si Mama Lita, si Jessica, dalawa pang kapatid ni Mike na hindi ko alam na kasama pala, at si Mike. Nasa gitna nila ang umuusok na sabaw ng hotpot. Puno ang mesa ng mga plato ng hiniwang karne, seafood balls, gulay, at mga inumin. Nakangiti silang lahat, nagtatawanan. Si Mike, nakataas pa ang baso ng iced tea, parang walang inaalalang mag-ina na naghihirap sa bus. Ang caption ni Jessica: “Celebrating the arrival of Baby Uno! Congrats Kuya Mike! So happy to satisfy Mama’s cravings for Hotpot. Family is love!#Blessed #NewDad”

Nabitawan ko ang cellphone ko. Nanginginig ang buong katawan ko. Hindi sa lamig, kundi sa galit. Sobrang galit na parang sasabog ang dibdib ko. “Wala tayong budget.” Iyon ang sabi niya kanina. “Mahal ang Grab.” Pero nakuha niyang ilibre ang buong pamilya niya sa isang meal na sigurado akong aabot ng mahigit tatlong libo? Ang 800 pesos na pamasahe para sa kaligtasan at kenyamanan ng mag-ina niya, ipinagkait niya, pero ang hotpot para sa nanay niyang matapobre, go lang nang go? At ang lakas ng loob nilang mag-celebrate para kay Baby Uno gayong ang mismong nanay at ang baby ay wala doon at nagugutom sa bahay?

Pinulot ko ang cellphone. Tinitigan ko ang oras ng post. “1 hour ago.” Ibig sabihin, habang nakikipagsiksikan ako sa bus at umiiyak si Uno, humihigop sila ng mainit na sabaw. Habang tiniis ko ang sakit ng tahi ko, nagpapakabusog sila. Habang iniisip ko kung may makakain ba ako pag-uwi, sila ay nagpi-picture taking. Ang “Family is Love” na hashtag ay parang sampal sa mukha ko. Hindi ako pamilya para sa kanila. Incubator lang ako. Taga-luwal ng apo na ipagmamalaki nila sa social media, pero hindi nila kayang alagaan at respetuhin.

Maya-maya, narinig ko ang paghinto ng sasakyan sa labas. Bumukas ang gate. Pumasok si Mike, amoy na amoy ang samgyupsal at usok ng ihaw. May dala siyang maliit na styrofoam. Nakangiti pa siya, parang walang ginawang masama. “Mahal! Nandito na kami! Sorry natagalan, ang traffic eh. Hinatid ko pa kasi sila Mama. Kamusta ang biyahe? Okay lang ba si Baby?” Tanong niya habang tinatanggal ang sapatos. Lumapit siya para halikan sana ako, pero umiwas ako. Naamoy ko ang anghang ng hotpot sa hininga niya.

“Traffic? O nag-enjoy kayo sa hotpot?” malamig kong tanong. Natigilan si Mike. Namutla siya. “Ha? Anong hotpot? Hindi ah… dumeretso kami kila Mama…”

Ipinakita ko sa kanya ang cellphone ko. Ang picture nilang masaya. “Wag ka nang magsinungaling, Mike. Nakita ko na. Tagged ako, di ba? Ang galing. Nag-celebrate kayo para sa anak ko, pero yung nanay at yung anak, pinasakay niyo sa bus?”

Napakamot siya sa ulo, halatang naghahanap ng palusot. “Eh Mahal, kasi… nagutom si Mama. Eh nadaanan namin yung restaurant. Sabi niya nagki-crave daw siya. Alam mo naman, matanda na, hindi pwedeng gutumin. Alangan namang kumain sila tapos ako maghihintay sa labas? Saka… naisip ko, celebration na rin kasi safe kayong nakalabas.”

“Safe? Mike, dumugo ang tahi ko sa bus! Muntik na kaming mahulog ni Baby dahil sa preno ng driver! Gutom na gutom ako, Mike! Wala akong makain dito sa bahay! Tapos kayo, nagpapakasasa? Sabi mo walang budget? Pera ko yung ginamit sa ospital! Yung natirang pera sa wallet mo, allowance dapat natin ‘yun ngayong linggo! Inubos mo sa hotpot?!”

Biglang nagbago ang timpla ng mukha ni Mike. Siya pa ang may ganang magalit. “Ano ba, Ella?! Pagkain lang pinag-aawayan natin! Pamilya ko ‘yun! Nanay ko ‘yun! Karapatan nilang kumain! Ang babaw mo naman para magselos sa pagkain! May dala naman akong take-out para sa’yo oh!” Sabay abot ng styrofoam. Binuksan ko ito. Mga tira-tira. Halatang pinagsama-samang leftovers. May ilang pirasong karne na sunog, mais na may kagat na, at kanin na halatang galing sa “unli-rice”.

“Tira-tira?” Nanginginig na ako sa iyak. “Ito ang tingin mo sa asawa mo? Basurahan ng tira ng pamilya mo?”

“Wag ka ngang maarte! Masarap pa ‘yan! Sayang naman kung itatapon!” sigaw niya. “Pagod ako, Ella! Nag-drive ako, nag-asikaso sa ospital! Wag mo akong bungangaan!”

Doon naputol ang pisi ko. Ang pagod, ang sakit ng katawan, ang gutom, at ang sakit ng kalooban ay nagsama-sama. Kinuha ko ang styrofoam at ibinato ko ito sa kanya. Kumalat ang mga tira-tirang pagkain sa sahig, sa damit niya, at sa sofa. “Pagod ka?! Ikaw ang pagod?! Ako ang hiniwaan ng tiyan! Ako ang nagpupuyat sa anak mo! Ako ang nagpakahirap sa bus! Lumayas ka sa harapan ko, Mike! Lumayas ka!”

Nagulat si Mike sa ginawa ko. Hindi niya inaasahan na lalaban ako. Dati kasi, tahimik lang ako. Sunud-sunuran. Pero iba pala ang nagagawa ng pagiging ina. Kapag nakita mong hindi kayang protektahan ng asawa mo ang anak niyo, ikaw mismo ang magiging pader. “Aba’t… sumosobra ka na ah!” Akmang lalapit siya para hawakan ako nang biglang umiyak nang malakas si Baby Uno sa kwarto. Tumigil siya. Tumingin ako sa kanya nang diretso sa mata, yung tingin na nagsasabing handa akong pumatay kapag nilapitan niya ako.

“Huwag mong subukan, Mike,” bulong ko. “Huwag mong subukang saktan ako dahil ipapakulong kita. Ngayon din, mag-impake ka. Doon ka matulog sa nanay mong mahilig sa hotpot. Tutal, sila naman ang priority mo.”

“Bahay ko ‘to! Bakit ako aalis?” ganti niya.

“Bahay natin ‘to? Nakakalimutan mo yata, Mike. Ang downpayment nito, galing sa separation pay ko sa trabaho. Ang monthly amortization, ako ang nagbabayad gamit ang online selling ko dahil ang sweldo mo, kulang pa sa luho ng mga kapatid mo! Kung may aalis dito, ikaw ‘yun!”

Padabog siyang pumasok sa kwarto, kumuha ng ilang damit, at lumabas. “Sige! Aalis ako! Tignan natin kung kayanin mong mag-isa! Wag na wag kang iiyak-iyak at tatawag sa akin kapag naubusan ka ng gatas ha!” Binalibag niya ang pinto. Umalis siya. Naiwan ako sa gitna ng sala na makalat, amoy hotpot, at puno ng sakit.

Pero sa halip na matakot ako sa pag-iisa, nakaramdam ako ng kakaibang ginhawa. Tahimik. Walang nagrereklamo. Walang nag-uutos. Pinuntahan ko ang anak ko, kinalong, at pinadede. “Okay lang tayo, anak. Kaya ni Mama. Mas mabuti nang mag-isa kaysa kasama ang taong ipaparamdam sa’yong mag-isa ka lang.”

Kinabukasan, nagsimula ang tunay na laban. Hindi ako tumawag kay Mike. Hindi rin siya tumawag. Sa halip, nakikita ko sa Facebook na panay ang post ng pamilya niya. “Good riddance to bad vibes,” post ni Jessica. “Ang tunay na lalaki, sa Nanay umuuwi,” post naman ni Mama Lita. Pinagmumukha nilang ako ang masama, na ako ang nagpalayas sa kawawa nilang anak dahil lang sa “hotpot”. Ang daming nakikisawsaw, nagko-comment na mga kamag-anak nila na wala namang alam sa totoong nangyari. “Grabe naman si Ella, napaka-selfish.” “Pagkain lang ipinagdamot pa.”

Doon ko napagtanto, hindi sapat na pinalayas ko siya. Kailangan kong protektahan ang pangalan ko at ang anak ko. Kailangan nilang malaman ang totoo. At higit sa lahat, kailangan kong bawiin ang lahat ng kinuha nila sa akin—ang respeto, ang dignidad, at ang perang pinaghirapan ko na nilulustay lang nila.

Nag-post ako. Hindi parinig. Hindi drama. Kundi resibo. Ipinost ko ang picture ng billing sa ospital na nakapangalan sa card ko. Ipinost ko ang screenshot ng bank transfer ko para sa bahay. At ikinuwento ko ang nangyari—ang bus ride, ang tahi, ang hotpot, at ang tira-tirang pasalubong. Walang halong insulto, puro katotohanan lang. “Sa mga nagsasabing madamot ako, subukan niyong manganak via CS, mag-bus sa EDSA, habang ang asawa niyo nagho-hotpot. Tapos tsaka niyo ako husgahan.”

Sa loob lang ng isang oras, sumabog ang notification ko. Libo-libong shares. Galit na galit ang mga netizens. Binaha ng hate comments ang profile ni Mike, Jessica, at Mama Lita. “Kapal ng mukha niyo!” “Walang kwentang asawa!” “Hotpot pa more!” Nataranta sila. Nag-deactivate ng account si Jessica. Tumatawag si Mike, sunod-sunod. “Ella, burahin mo ‘yan! Nakakahiya! Matatanggal ako sa trabaho!”

Hindi ko sinagot. Pinatay ko ang cellphone ko. Niyakap ko si Uno. Nagsisimula pa lang ako. Akala nila, ang babaeng bagong panganak ay mahina. Hindi nila alam, ang ina ang pinakamapanganib na nilalang kapag ang anak na niya ang inagrayabyo. Ito ang simula ng pagbangon ko mula sa lusak na kinalalagyan ko kasama sila. At sisiguraduhin kong sa susunod na kakain sila ng hotpot, mapapaso na sila sa init ng karma.

PART 3: ANG GIYERA SA LABAS NG GATE AT SA SOCIAL MEDIA

Akala ko, ang pag-ooff ko ng cellphone ang magpapatigil sa gulo, pero simula pa lang pala iyon ng mas matinding bagyo. Kinabukasan, nagising ako hindi sa tilaok ng manok kundi sa kalampag ng gate at matinis na sigaw ni Mama Lita. “Ella! Lumabas ka diyan! Napakawalang-hiya mong babae ka! Sinisira mo ang pamilya namin!” Rinig na rinig ko ang boses niya mula sa kwarto. Yakap-yakap ko si Uno na nagising at umiiyak dahil sa ingay. Sumilip ako sa bintana. Nandoon sila—si Mike, si Mama Lita, at si Jessica. Mukhang hindi sila nakatulog. Namumugto ang mga mata ni Jessica kakaiyak dahil sa bashing, si Mike naman ay gusot-gusot ang damit at parang problemadong-problemado, habang si Mama Lita ay parang dragon na bumubuga ng apoy sa harap ng bahay ko. Naglalabasan na ang mga kapitbahay. Ang mga “Marites” sa kanto ay may hawak nang cellphone, nagla-live video. Alam kong ito ang hinihintay nilang drama.

Huminga ako ng malalim. Masakit pa ang tahi ko, pero kailangan kong harapin ito. Hindi pwedeng magtago na lang ako habambuhay. Kinuha ko ang susi, nagsuot ng disenteng damit, at lumabas ng pinto pero hindi ako lumapit sa gate. Nanatili ako sa loob ng garahe, may safe distance. “Anong ginagawa niyo dito? Mambubulabog kayo ng may bagong panganak?” mahinahon pero mariin kong tanong. Nang makita ako ni Mama Lita, lalo siyang nagngitngit. “Buraot ka! Dahil sa post mo, natanggal sa trabaho ang anak ko! Tinawagan siya ng HR kanina lang! Breach of conduct daw dahil sa scandal! Masaya ka na?! Nawalan ng trabaho ang asawa mo! Paano na kami? Paano na ang sustento sa akin?”

Natigilan ako sandali. Natanggal si Mike? May kirot sa puso ko—hindi para sa kanya, kundi para sa sayang ng pinagsamahan namin. Pero agad ding napalitan iyon ng realization: Siya ang gumawa ng hukay niya, ako lang ang tumulak ng konti. “Kasalanan ko ba ‘yon, Ma?” sagot ko. “Ako ba ang nag-post ng hotpot picture? Kayo ‘di ba? Ako ba ang nagpabaya sa asawa at anak? Siya ‘di ba? Ngayon, ako ang sisisihin niyo sa epekto ng kayabangan niyo?” Sumabat si Mike, “Ella, parang awa mo na. Burahin mo na yung post. Mag public apology ka. Sabihin mo fake news lang o kaya na-hack ka. Gagawin ko lahat, babalik ako diyan, aayusin natin to.”

Tinitigan ko si Mike. Ang lalaking dating tinitingala ko, ngayon ay mukhang basahan na nagmamakaawa—hindi dahil mahal niya ako, kundi dahil kailangan niya akong panlinis ng pangalan. “Huli na, Mike. Nung nasa bus ako, nagmakaawa ba ako sa’yo na mag-taxi kami? Hindi. Tiniis ko. Ngayon, tiisin mo rin ang epekto ng mga desisyon mo. At pwede ba, umalis na kayo bago ko pa ipatawag ang barangay. Tandaan niyo, may RA 9262 o VAWC law. Pwede ko kayong ipakulong sa pambubulabog at psychological abuse na ginagawa niyo ngayon.”

Nang marinig ang “pulis” at “kulungan”, hinila na ni Jessica ang nanay niya. “Ma, tara na. Baka ma-video pa tayo lalo, masira lalo image ko.” Umalis sila na puro sumpa at mura ang iniiwan. “Tandaan mo ‘to Ella! Gagapang ka sa hirap! Wala kang kwentang ina!” pahabol na sigaw ni Mama Lita. Pumasok ako sa bahay, nanginginig ang tuhod, pero hindi ako umiyak. Sa halip, niyakap ko si Uno. “Anak, tayo na lang dalawa. Hayaan mo silang maglaway sa labas.”

Doon nagsimula ang legal battle. Dahil nawalan ng trabaho si Mike, wala siyang maibigay na sustento. Ginamit niya itong dahilan para hindi magpadala. “Wala akong pera, kasalanan mo naman eh,” text niya. Pero hindi ako pumayag. Pumunta ako sa Public Attorney’s Office (PAO). Nagsampa ako ng kaso para sa child support. Kahit walang trabaho, obligasyon pa rin niya ang anak niya. Naging viral ulit ang kwento namin nang mag-guest ako sa isang radio show para humingi ng payo. Doon, nalaman ng buong mundo ang baho ng pamilya nila. Nalaman ng mga tao na ang “allowance” na binibigay ni Mike sa nanay niya ay mas malaki pa sa budget namin sa bahay. Ang bashing ay hindi tumigil. Naging “National Hotpot Boy” ang tawag sa kanya ng internet. Walang kumpanya ang gustong tumanggap sa kanya dahil sa bad record. Ang karma ay gumagapang na palapit sa kanila.

PART 4: ANG PAGBANGON MULA SA LUSAK

Pero hindi madali ang maging single mom. Pagkatapos ng ingay sa social media, humupa ang atensyon ng tao, at naiwan akong mag-isa sa realidad. Ubos na ang ipon ko sa panganganak at pambayad sa bahay. Wala akong trabaho dahil kailangan kong alagaan si Uno. Dumating ang punto na lugaw at asin na lang ang kinakain ko para lang may maibili ng gatas at diapers. Gabi-gabi akong umiiyak habang nagpapadede. “Lord, paano kami bukas? Mapuputulan na kami ng kuryente.” Muntik na akong sumuko. Muntik ko nang tawagan si Mike para magmakaawa, pero naisip ko ang mukha ni Mama Lita at ang pang-iinsulto nila. Hindi. Hinding-hindi ako babalik sa kanila.

Ginamit ko ang galit bilang gasolina. Kung kaya nilang kumain ng masarap habang nagugutom ako, pwes, sisiguraduhin kong balang araw, ako ang kakain sa pinakamahal na restaurant at sila ang maglalaway sa labas. Nagsimula ako sa online selling. Nagbenta ako ng mga lumang damit ko. Yung mga pre-loved baby clothes ni Uno na hindi nagkasya, binenta ko rin. Maliit lang ang kita noong una. Bente, singkwenta pesos. Pero tyinaga ko. Habang tulog si Uno, nagpa-pack ako ng parcels. Ako ang rider, ako ang seller, ako ang customer service. Walang tulugan. Minsan, nakakatulog ako sa ibabaw ng mga plastik habang nagbabalot.

Ang breakthrough ko ay dumating nang magsimula akong magluto. Mahilig ako mag-bake noon. Gamit ang natitirang 500 pesos, bumili ako ng ingredients para sa “Lactation Cookies” at brownies. Ipinost ko ito sa page ko na may caption tungkol sa struggles ng breastfeeding moms. Dahil marami nang nakakakilala sa akin sa social media, marami ang sumuporta. “Masarap ‘to Mommy Ella!” ang feedback nila. Mula sa sampung order, naging isandaan. Hanggang sa hindi ko na kaya mag-isa. Kumuha ako ng katulong—isang kapitbahay na single mom din. Sabay kaming nagbe-bake habang binabantayan ang mga anak namin.

Lumipas ang isang taon, dalawang taon. Ang maliit na online business ay naging isang sikat na brand ng pastries at party trays. Nakapagbukas ako ng maliit na commissary. Nabayaran ko nang buo ang bahay. Nakabili ako ng sasakyan—hindi luxury car, pero isang komportableng SUV na may car seat para kay Uno. Tuwing sasakay kami ni Uno, naiiyak ako sa tuwa. Hindi na kami magba-bus. Hindi na kami makikipagsiksikan. Aircon na. Ligtas na. At higit sa lahat, galing ito sa sarili kong pawis, walang hininging singko mula kay Mike.

Sa kabilang banda, balita ko ay nagkakawatak-watak na ang pamilya ni Mike. Dahil walang trabaho si Mike at siya ang inaasahan ng pamilya, nagkagulo sila sa pera. Si Jessica, nabuntis ng boyfriend at iniwan din, kaya dagdag palamunin sa bahay. Si Mama Lita, na-stroke (ironic, dahil sa hilig sa matataba at maalat na pagkain tulad ng hotpot) at kailangan ng maintenance na gamot. Nagtuturuan sila kung sino ang magbabayad. Nagbebenta na sila ng mga gamit. Ang mga alahas na ipinagmamalaki ni Sol noon? Naisangla na. Ang pamilyang “Family is Love” sa social media ay nagsisigawan na ngayon sa totoong buhay dahil wala nang perang pag-aawayan.

PART 5: ANG HULING PAGKIKITA AT ANG “HOTPOT” REVENGE

Tatlong taong gulang na si Uno. Gwapo, matalino, at bibong bata. Isang Linggo, pagkatapos magsimba, nagyaya si Uno na kumain sa mall. “Mama, I want spaghetti!” sabi niya. Dahil maluwag na kami sa buhay, dinala ko siya sa isang sikat na restaurant sa mall. Nakasuot ako ng magandang dress, maayos ang buhok, at amoy mamahalin. Si Uno naman ay naka-polo shirt at maayos na sapatos. Habang kumakain kami, may napansin akong lalaki sa labas ng salamin ng restaurant. Nakatayo, nakatingin sa amin. Payat, medyo kalbo na, at luma ang suot na t-shirt. May bitbit na paper bag na mukhang galing sa palengke.

Si Mike.

Nagkatitigan kami. Nakita ko ang gulat sa mga mata niya. Tiningnan niya ako mula ulo hanggang paa. Tiningnan niya si Uno na masayang kumakain. Tiningnan niya ang mga pagkaing nasa mesa namin—steak, pasta, at soup. Dahan-dahan siyang pumasok sa restaurant. Hindi siya pinigilan ng waiter dahil akala siguro ay kasama namin. Lumapit siya sa mesa namin. Amoy pawis siya at parang ilang araw nang hindi naliligo nang maayos.

“Ella…” garalgal ang boses niya. “Si… si Uno ba ‘yan?”

Ibinaba ko ang tinidor ko. Pinunasan ko ang bibig ni Uno. “Yes. Bakit?” malamig kong sagot. Tumingin siya sa bata. “Ang laki na niya… kamukha ko.” Tumingin si Uno sa kanya, walang reaksyon. “Mama, who is he? Is he the waiter?” tanong ni Uno sa inosenteng boses. Parang sinampal si Mike ng katotohanan. Hindi siya kilala ng anak niya.

“Ella, pwede ba tayong mag-usap?” pakiusap niya, nangingilid ang luha. “Nahihirapan na ako, Ella. Wala pa rin akong permanenteng trabaho. Si Mama, bedridden na. Si Jessica, walang kwenta. Nagsisisi na ako. Araw-araw kitang iniisip. Araw-araw kong pinagsisisihan yung ginawa ko sa inyo. Baka naman… baka naman pwedeng ayusin natin? Para sa bata?”

Tinitigan ko siya. Hinanap ko sa puso ko kung may galit pa. Pero wala na. Wala na ring pagmamahal. Ang nararamdaman ko na lang ay awa—awa sa isang taong sinayang ang ginto para sa tanso. “Para sa bata?” ulit ko, may halong sarkasmo. “Mike, noong kailangan ka ng bata, noong nasa bus kami, noong wala kaming makain, nasaan ka? Nasa hotpot, ‘di ba? Ngayong maginhawa na kami, saka mo maaalala ang bata? Hindi mo kami kailangan, Mike. Kailangan mo ng ATM. Kailangan mo ng sasalo sa problema ng pamilya mo.”

“Nagbago na ako, Ella! Pramis!”

“Good for you,” sagot ko, sabay tayo. “Pero kami ni Uno, masaya na kami. Hindi na namin kailangan ng pabigat.” Kinuha ko ang wallet ko at nag-iwan ng pera sa mesa pambayad sa bill. Sobra ang iniwan ko. “Mike,” tawag ko sa kanya bago kami umalis. Tumingin siya, umaasa.

“Nakikita mo ‘yang restaurant sa tapat?” turo ko sa isang Tong Yang Hotpot buffet. “Sige na, kumain ka diyan. Sagot ko na. Para naman matikman mo ulit ang paborito ng nanay mo. Tutal, diyan naman nasira ang pamilya natin, diyan mo rin siguro mahahanap ang happiness mo.”

Iniwan ko siya doon, nakatulala, hawak ang perang iniwan ko. Hindi ko alam kung kakain siya o uuwi. Wala na akong pakialam. Hinawakan ko ang kamay ni Uno at naglakad kami palabas ng mall papunta sa sasakyan namin. Ang gaan ng pakiramdam ko. Parang nabunutan ako ng tinik na tatlong taon kong dinala.

Sa loob ng kotse, tinanong ako ni Uno. “Mama, why did you give money to the stranger?” Ngumiti ako at hinalikan siya sa noo. “It’s called charity, anak. Sometimes, we help those who have nothing, even if they hurt us before. Dahil tayo, marami na tayong blessings.”

Pinaandar ko ang sasakyan. Tumingin ako sa rearview mirror. Nakita ko ang repleksyon ko—isang babaeng dating umiiyak sa bus, ngayo’y nagmamaneho na ng sarili niyang kapalaran. Ang “hotpot” na dating simbolo ng sakit, ngayon ay isa na lang kwento ng tagumpay.

PAGTATAPOS

Kayo, mga momshies? Naranasan niyo na bang ipagpalit sa luho ng in-laws niyo? At paano kayo bumangon? Naniniwala ba kayo na ang paghihiganti ay hindi sa pananakit, kundi sa pagiging mas matagumpay kaysa sa kanila? I-comment ang inyong kwento at i-share ito para maging inspirasyon sa lahat ng single moms na lumalaban! Tandaan, ang busina ng tagumpay ay mas malakas kaysa sa ingay ng mga mapanghusga!